વાયુપુરાણમ્

અમૂર્ત્તિમન્તઃ પિતરો ધર્મમૂર્ત્તિધરાસ્તુ યે। ત્રય એતે ગણાસ્તેષાં ચત્વારોઽન્યે નિબોધત ।। ૧૧.

જેઓ નિરુરૂપ પિતૃઓ છે અને જેઓ ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે, એ ત્રણ ગણા છે; હવે બીજા ચાર ગણા વિષે સાંભળો.

યાન્વક્ષ્યામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મૂર્ત્તિમન્તો મહાપ્રભાઃ। ઉત્પન્નાસ્તે સ્વધાયાસ્તુ કન્યા હ્યગ્નેઃ કવેઃ સુતાઃ ।। ૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, હવે હું તમને એવા પિતૃઓ વિશે કહું છું, જેઓ રૂપવંત અને મહાપ્રભાવી છે; તેઓ સ્વધાની પુત્રીઓથી, અગ્નિ અને કવિની દીકરીઓથી જન્મ્યા હતા.

પિતરો દેવલોકેષુ જ્યોતિર્ભાસિષુ ભાસ્વરાઃ। સર્વકામસમૃદ્ધેષુ દ્વિજા સ્તાન્ભાવયન્ત્યુત ।। ૧૧.

દેવલોકમાં પ્રકાશથી તેજસ્વી એવા પિતૃઓ સર્વ ઇચ્છિત સુખોથી ભરપૂર લોકોમાં વસે છે અને દ્વિજો તેમને માન આપે છે.

એતેષાં માનસી કન્યા ગૌર્નામ દિવિ વિશ્રુતા। દત્તસેના કુમારેણ શુક્રસ્ય મહિષી પ્રિયા ।। ૧૧.

આ પિતૃઓમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી ગૌર નામની એક પુત્રી છે, જે સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ છે; તે દત્તસેન કુમાર, શુક્રના પુત્રની પ્રિય રાણી બની.

એકત્રિંશચ્ચ વિખ્યાતા ભૃગૂણાં કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ। મરીચિગર્ભાસ્તે લોકાઃ સમાવૃત્ય દિવિ સ્થિતાઃ ।। ૧૧.

ભૃગુઓમાં એકત્રીસ પિતૃઓ પ્રસિદ્ધ છે, જે કીર્તિ વધારનારા છે; એ બધા લોકો મરીચિથી ઉત્પન્ન થઈ સ્વર્ગમાં વ્યાપક રીતે સ્થાયી છે.

એતે હ્યઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સાધ્યૈઃ સહ વિવર્દ્ધિતાઃ। ઉપહૂતાઃ સ્મૃતાસ્તે તુ પિતરો ભાસ્વરા દિવિ। તાન્ક્ષત્રિયગણાન્દૃષ્ટ્વા ભાવયન્તિ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

આ બધા અંગિરસના પુત્રો છે, જે સાધ્યદેવતાઓ સાથે વધ્યા છે; તેઓ સ્વર્ગમાં તેજસ્વી પિતૃ તરીકે ઓળખાય છે. ક્ષત્રિયોના સમૂહોને જોઈને, ફળની ઇચ્છા ધરાવતા લોકો તેમને માન આપે છે.

એતેષાં માનસી કન્યા યશોદા નામ વિશ્રુતા। પત્ની સા વિશ્વમહતઃ સ્નુષા વૈ વિશ્વશર્મ્મિણઃ ।। ૧૧.

આ પિતૃઓમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી યશોદા નામની પુત્રી પ્રસિદ્ધ છે; તે વિશ્વમહતની પત્ની અને વિશ્વશર્માની વહુ છે.

રાજર્ષેર્જનની દેવી ખટ્વાઙ્ગસ્ય મહાત્મનઃ। યસ્ય યજ્ઞે પુરા ગીતા ગાથા ગીતૈર્મહર્ષિભિઃ ।। ૧૧.

તે દેવીઓ રાજર્ષિ ખટ્વાંગ, મહાત્મા, ની માતા છે; જેમના યજ્ઞમાં પૂર્વે મહર્ષિઓએ ગીતો ગાયા હતા.

અગ્નેર્જન્મ તથા દૃષ્ટ્વા શાણ્ડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ। યજમાનં દિલીપં યે પશ્યન્તિ સુસમાહિતાઃ। સત્યવ્રતં મહાત્માનં તે સ્વર્ગજયિનોઽમરાઃ ।। ૧૧.

અગ્નિ અને મહાત્મા શાંડિલ્યના જન્મને જોઈ, જે લોકો એકાગ્રતાથી યજમાન દિલીપ અને મહાત્મા સત્યવ્રતને નિહાળે છે, એ અમર આત્માઓ સ્વર્ગમાં વિજયી થાય છે.

આજ્યપા નામ પિતરઃ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ । સમુત્પન્નસ્ય પુલહાદુત્પન્નાસ્તસ્ય વૈ પુનઃ ।। ૧૧.

આજ્યપા નામના પિતૃઓ કર્દમ પ્રજાપતિથી જન્મ્યા હતા; તેઓ ફરીથી પુલહાથી ઉત્પન્ન થયા.

લોકેષ્વેતેષુ વર્ત્તન્તે કામગેષુ વિહઙ્ગમાઃ । એતાન્વૈશ્યગણાઃ શ્રાદ્ધે ભાવયન્તિ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

આ લોકોમાં તેઓ ઇચ્છાઓ ધરાવતા પક્ષીઓની જેમ વિહાર કરે છે; વૈશ્યોના સમૂહો શ્રાદ્ધમાં તેમને ફળની આશાએ પૂજે છે.

એતેષાં માનસી સન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા । યયાતેર્જનની સાધ્વી પત્ની સા નહુષસ્ય તુ ।। ૧૧.

આ પિતૃઓમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી વિરજા નામની પુત્રી પ્રસિદ્ધ છે; તે યયાતિની પવિત્ર માતા અને નહુષની પત્ની છે.

સુકાલા નામ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ । હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતાઃ શૂદ્રાસ્તાન્બાવયન્ત્યુત ।। ૧૧.

સુકાલા નામના પિતૃઓ વસિષ્ઠ પ્રજાપતિના સંતાન છે અને હિરણ્યગર્ભના પુત્રો છે; તેમને શૂદ્રો પૂજે છે.

માનસા નામ તે લોકા વહન્તે યત્ર તે દિવિ। એતેષાં માનસી કન્યા નર્મદા સરિતાં વરા ।। ૧૧.

તેઓના લોકને માનસ કહે છે, જે તેઓ સ્વર્ગમાં ધારણ કરે છે; તેમાં મનથી ઉત્પન્ન થયેલી નર્મદા, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પુત્રી છે.

સા ભાવયતિ ભૂતાનિ દક્ષિણાપથગામિની । જનની ત્રસદ્દસ્યોર્હિ પુરુકુત્સપરિગ્રહઃ ।। ૧૧.

દક્ષિણ તરફ વહેતી એ નર્મદા સર્વ જીવોને પોષે છે; તે ત્રસદસ્યુની માતા અને પુરુકુત્સની પત્ની છે.

એતેષામભ્યુપગમાન્માતુર્મન્વન્તરેશ્વરઃ । મન્વન્ત રાદૌ શ્રાદ્ધાનિ પ્રવર્ત્તયતિ સર્વશઃ ।। ૧૧.

મન્વંતરકાળમાં મન્વંતરના સ્વામી દ્વારા આ પિતૃઓના સ્વીકારથી સર્વ શ્રાદ્ધવિધિઓ મન્વંતર આરંભે સ્થાપિત થાય છે.

પિદૄણામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમાઃ । તસ્માદિહ સ્વધર્મેણ શ્રાદ્ધં દેયન્તુ શ્રદ્ધયા ।। ૧૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સર્વ પિતૃઓ માટે યોગ્ય ક્રમમાં, તેથી અહીં પોતાના ધર્મ પ્રમાણે શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

સર્વેષાં રાજતૈઃ પાત્રૈરપિ વા રજતાન્વિતૈઃ। દત્તં સ્વધાં પુરોધાય તથા પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૧૧.

ચાંદીના વાસણોમાં કે ચાંદીથી શોભિત વાસણોમાંથી, પહેલા 'સ્વધા' અર્પણ કરીને જે પિતૃઓને ભોજન અર્પે છે, તે તેમને ખૂબ જ પ્રસન્ન કરે છે.

સોમસ્યાપ્યાયનં કૃત્વા હ્યગ્નેર્વૈવસ્વતસ્ય ચ। ઉદ ગાયનઞ્ચાગ્નૌ ચ અશ્વમેધં તદામુયાત્ ।। ૧૧.

સોમના પુનઃપૂરણ, અગ્નિ અને વૈવસ્વતનું પણ પૂજન, તથા જળ અને અગ્નિની સ્તુતિ કરીને, એ વ્યક્તિને અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.

પિતૄન્ પ્રીણાતિ વૈ ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયન્તિ તમ્। પિતરઃ પુષ્ટિકામસ્ય પ્રજાકામસ્ય વા પુનઃ। પુષ્ટિં પ્રજાં ચ સ્વર્ગં પ્રયચ્છન્તિ ન સંશયઃ ।। ૧૧.

જે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે, તેને પિતૃઓ પણ પ્રસન્ન કરે છે; પિતૃઓ પુષ્ટિ ઇચ્છનારને પુષ્ટિ, સંતાન ઇચ્છનારને સંતાન અને સ્વર્ગ પણ આપે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દેવકાર્ય્યાદપિ સદા પિતૃકાર્ય્યં વિશિષ્યતે। દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વ્વમાપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ।। ૧૧.

દેવતાઓના કાર્ય કરતાં પિતૃકાર્ય હંમેશા શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે પિતૃઓનું પુનઃપૂરણ દેવતાઓના પૂર્વે મનાયું છે.

ન હિ યોગગતિઃ સૂક્ષ્મા પિતૄણામપિ તૃપ્તયઃ। તપસા હિ પ્રસિદ્ધેન દૃશ્યન્તે માંસચક્ષુષા ।। ૧૧.

યોગનો સૂક્ષ્મ માર્ગ કે પિતૃઓની તૃપ્તિ, એ માટે નથી; તેઓ તો પ્રસિદ્ધ તપસ્યાથી, સામાન્ય આંખે પણ દેખાઈ આવે છે.

ઇત્યેતે પિતરશ્ચૈવ લોકા દુહિતરશ્ચ વૈ। દૌહિત્રા યજમાનાશ્ચ પ્રોક્તા યે ભાવયન્તિ તાન્ ।। ૧૧.

આ રીતે પિતૃલોક, તેમની દીકરીઓ, દૌહિત્રો અને યજમાન—જે તેમને પોષે છે—એ બધાની અહીં વાત કહેવાઈ છે.

ચત્વારો મૂર્ત્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેભ્યઃ શ્રાદ્ધાનિ સત્કૃત્ય દેવાઃ કુર્વ્વન્તિ યત્નતઃ ।। ૧૧.

ચારે શરીરધારી છે અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; દેવતાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમને માન આપે છે અને શ્રાદ્ધ વિધિ ઉત્સાહથી કરે છે.

ભક્તાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે સેન્દ્રાસ્તદ્ઘતમાનસાઃ। વિશ્વે ચ સિકતાશ્ચૈવ પૃશ્નિજાઃ શ્રૃઙ્ગિણસ્તથા ।। ૧૧.

બધા ભક્તિથી, હાથ જોડીને, ઇન્દ્ર સહિત, એકાગ્ર મનથી ઉપસ્થિત થાય છે; વિશ્વે, રેતીના કણ, પૃશ્નિજ અને શ્રૃંગી પણ એમ જ કરે છે.

કૃષ્ણાઃ શ્વેતાસ્ત્વજાશ્ચૈવ વિધિવત્પૂજયન્ત્યુત। પ્રજાસ્તા વાતરશના દિવાકીર્ત્ત્યાસ્તથૈવ ચ ।। ૧૧.

કાળા, સફેદ અને અજન્મા પણ યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરે છે; પવનની પટ્ટીધારી અને દિવસમાં પ્રસિદ્ધ સંતાન પણ એમ જ કરે છે.

લેખાશ્ચ મરુતશ્ચૈવ બ્રહ્માદ્યાશ્ચ દિવૌકસઃ। અત્રિભૃગ્વઙ્ગિરાદ્યાશ્ચ ઋષયઃ સર્વ્વ એવ ચ ।। ૧૧.

લેખા, મરુત, બ્રહ્મા વગેરે દેવતાઓ, અને અત્રિ, ભૃગુ, અંગિરા વગેરે બધા ઋષિઓ પણ તેમાં સામેલ છે.

યક્ષા નાગાઃ સુપર્ણાશ્ચ કિન્નરા રાક્ષસૈઃ સહ। પિતૄંસ્ત્વપૂજયન્સર્વે નિત્યમેવ ફલાર્થિનઃ ।। ૧૧.

યક્ષ, નાગ, સુપર્ણ, કિન્નર અને રાક્ષસો પણ, ફળની ઇચ્છાથી, પિતૃઓની હંમેશા પૂજા કરે છે.

એવમેતે મહાત્માનઃ શ્રાદ્ધે સત્કૃત્ય પૂજિતાઃ। સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છન્તિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૧૧.

આ મહાન આત્માઓ શ્રાદ્ધમાં માનથી પૂજાય છે અને પછી તેઓ શતેએક, હજારો ઇચ્છિત ફળ આપે છે.