વાયુપુરાણમ્

પિત્રાઽપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્જિતાઃ । તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત

તેના પિતા જે પ્રજાને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા, એ પ્રજાને પૃથુએ પોતાના પ્રેમથી જીત્યા; તેથી તેને 'રાજા' નામ મળ્યું.

આપસ્તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ । પર્વતાશ્ચ વિશીર્યન્તે ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્

જ્યારે પૃથુ સમુદ્ર તરફ ગયો, ત્યારે પાણી સ્થિર થઈ ગયું; પર્વતો તૂટી પડ્યા અને ધ્વજ કદી તૂટી નહોતો.

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા । સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ

પૃથ્વી પર ખેડાણ વિના પાક ઊગતો, માત્ર વિચારથી જ અન્ન મળતું; ગાયો સર્વ ઈચ્છિત વસ્તુઓ આપતી અને દરેક વાસણમાં મધ ભરેલું હતું.

એતસ્મિન્નેવ કાલે ચ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે । સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યેઽહનિ મહામતિઃ । તસ્મિન્નેવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞોઽથ માગધઃ

આ જ સમયે પિતૃયજ્ઞમાં, સૂત નામનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર સૂત્ય દિવસે જન્મ્યો; એ મહાયજ્ઞમાં જ વિદ્વાન માગધ પણ જન્મ્યો.

ઐન્દ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ । જુહાવેન્દ્રાય દેવેન તતઃ સૂતો વ્યજાયત

ઇન્દ્ર માટેના હવન અને બૃહસ્પતિના હવન સાથે મિશ્રિત હવન દેવતાએ ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું; એમાંથી સૂત જન્મ્યો.

પ્રમાદસ્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ । શિષ્યહવ્યેન યત્પૃક્તમાભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ । અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્

ત્યાં ભૂલ થઈ અને કર્મોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત થયું; શિષ્યના હવન સાથે મિશ્રિત હવન ગુરુના હવનને વટાવી ગયું; ઉપર-નીચેના વ્યવહારથી એ જાતિભેદ પેદા થયો.

યચ્ચ ક્ષત્રાત્સમ્ભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં હીનયોનિતઃ । સૂતઃ પૂર્વેણ સાધર્મતુલ્યધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ક્ષત્રિય પિતા અને બ્રાહ્મણ માતાથી જે નીચી જાતિમાં જન્મે છે, તે સૂત પહેલા જેવો જ ધર્મ ધરાવે છે એવું કહેવાય છે.

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ । રથનાગાશ્ચ ચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

સૂતનો મધ્યમ ધર્મ છે – ક્ષત્રિયની સેવા કરીને જીવન નિર્વાહ કરવો; રથ અને હાથી ચલાવવું, અને સૌથી નીચું કામ છે – દવા-ઉપચાર કરવું.

પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ સુરર્ષિભિઃ । તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામેષ પાર્થિવઃ । કર્મૈતદનુરૂપં વાં પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપ્યયમ્ ॥૨.૧.

પૃથુની સ્તુતિ માટે એ બંનેને દેવઋષિએ બોલાવ્યા; બધા ઋષિઓએ કહ્યું: 'આ રાજાને સ્તુતિ કરો, કારણ કે આ કાર્ય અને તમે બંને સ્તોત્ર માટે યોગ્ય છો.'

૬૨.૧૪૨ તાવૂચતુસ્તદા સર્વાંસ્તાનૃષીન્સૂતમાગધૌ । આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મભિઃ

પછી સૂત અને માગધએ બધા ઋષિઓને કહ્યું: 'અમે આપણા કર્મોથી દેવો અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીએ છીએ.'

ન ચાસ્ય કર્મ વૈ વિદ્વો ન તથા લક્ષણં યશઃ । સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવો રાજ્ઞસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ

અને અમને તો તેના કાર્યો, લક્ષણો કે યશ વિશે ખબર નથી, જેથી અમે આ તેજસ્વી રાજા માટે સ્તોત્ર રચી શકીએ, હે દ્વિજો.

ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ । દાનધર્મરતો નિત્યં સત્યવાન્ સ જિતેન્દ્રિયઃ । જ્ઞાનશીલો વદાન્યસ્તુ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ

ઋષિઓએ તેમને કહ્યું: 'ભવિષ્યમાં તેની સ્તુતિ કરવી.' પૃથુ દાન અને ધર્મમાં સદા તત્પર, સત્યવાદી, ઇન્દ્રિયજિત, જ્ઞાનવાન, ઉદાર અને યુદ્ધમાં અપરાજિત છે.

યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુશ્ચાપિ મહાબલઃ । તાનિ શીલેન બદ્ધાનિ સ્તુવદ્ભિઃ સૂતમાગધૈઃ

મહાબલી પૃથુએ જે કાર્યો કર્યા, તે સૌ ગુણોથી બંધાયેલા છે, એ સૂત અને માગધે સ્તુતિરૂપે ગાયા.

તતઃ સ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્ પ્રજેશ્વરઃ । અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ

પછી, સ્તુતિ પૂર્ણ થતાં, પ્રજાપતિ પૃથુ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયો અને સુતાને અનૂપ પ્રદેશ આપ્યો, તથા મગધને મગધ દેશ આપ્યો.

તદા વૈ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ । આશીર્વાદૈઃ પ્રબોધ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ

તે સમયે પૃથ્વીના રાજાઓ સુત અને મગધ દ્વારા સ્તુત કરવામાં આવતા હતા; સુત, મગધ અને બંધિગણ આશીર્વાદથી તેમને જાગૃત કરતા હતા.

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ । એષ વો વૃત્તિદો વૈન્યો ભવન્ત્વિતિ નરાધિપઃ

તેને જોઈને પ્રજા અને મહર્ષિઓ ખૂબ આનંદિત થયા અને કહ્યું: 'આ વેના પુત્ર તમારો પાલનકર્તા બનશે—એજ તમારો રાજા બને.'

તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ । ત્વન્નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહર્ષેર્વચનાત્તદા । સોઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા

પછી મહર્ષિના વચનથી પ્રજાએ મહાન પૃથુ પાસે ઉત્સાહપૂર્વક જઈને કહ્યું: 'અમારી જિવિકા તું જ સંભાળ.' પ્રજાના હિતની ઇચ્છાથી પૃથુ તેમની પાસે આવ્યો.

ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ વસુધામાર્દ્દયદ્બલી । અસ્યાર્દ્દનભય ત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી

પૃથુએ ધનુષ અને બાણો લઈ શક્તિશાળી રીતે પૃથ્વીને દબાવી; દબાવાનો ભય થતાં પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગી ગઈ.

તાં પૃથુર્ધનુરાદાય દ્રવન્તીમન્વધાવત । સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા । દદર્શ ચાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતધારિણમ્ ॥૨.૧.

પૃથુએ ધનુષ લઈ ભાગતી પૃથ્વીનો પીછો કર્યો; તે વેના પુત્રના ભયથી બ્રહ્મલોક સહિત અનેક લોકોમાં ગઈ અને ત્યાં ધનુષ તાણીને ઉભેલા પૃથુને સામે જોયો.

   ૬૨.૧૫૨ જ્વલદ્ભિર્વિશિખૈર્બાણૈર્દીપ્તતેજસમચ્યુતમ્ । મહાયોગં મહાત્માનં દુર્દ્ધર્ષમમરૈરપિ

તે blazing બાણોથી તેજસ્વી, અડગ, મહાયોગી અને મહાત્મા હતો, જેને દેવતાઓ પણ જીતવા અસમર્થ હતા.

અલભન્તી તદા ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વપદ્યત । કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સદા

પૃથ્વી જ્યારે ક્યાંય રક્ષણ ન મળ્યું ત્યારે માત્ર પૃથુ પાસે જ ગઈ; ત્રણેય લોકમાં પૂજ્ય એવી દેવી હાથ જોડીને પૃથુ સામે ઊભી રહી.

ઉવાચ વૈન્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ । કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્ મયા વિના

તે પૃથુને કહ્યું: 'સ્ત્રીહત્યા અધર્મ છે એ તું કેમ નથી વિચારી રહ્યો? મારા વિના તું પ્રજાનું પાલન કેમ કરીશ, રાજા?'

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્ મયેદન્ધાર્યતે જગત્ । મદૃતે ચ વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવસત્તમ

'રાજા, બધા લોકો મારામાં સ્થિત છે; જગત મારાથી જ ટકી રહ્યું છે. મારા વિના, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રજાઓ નષ્ટ થઈ જશે.'

ન મામર્હસિ વૈ હન્તું શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ । પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શ્રૃણુ ચેદં વચો મમ ॥૧૫૫ . ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધન્ત્યુપક્રમાઃ. હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ત્વં પ્રજાનાં પાલને નૃપ

'પૃથ્વીપાલ, જો તું પ્રજાનું કલ્યાણ ઈચ્છે છે તો મને મારવું યોગ્ય નથી. મારું વચન સાંભળ: દરેક કાર્ય યોગ્ય રીતે શરૂ થાય તો પૂર્ણ થાય છે. રાજા, મને મારીને પણ તું પ્રજાનું રક્ષણ કરી શકીશ નહીં.'

અન્નભૂતા ભવિષ્યામિ જહિ કોપં મહાદ્યુતે । અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિશતેષ્વપિ । મત્વૈવં પૃથિવીપાલ ધર્મં ન ત્યક્તુમર્હસિ

'હું અન્નરૂપ બનીશ; મહાતેજસ્વી, તું ગુસ્સો છોડ. સ્ત્રીઓને—even પશુઓમાં પણ—મારવું અયોગ્ય કહેવાય છે. પૃથ્વીપાલ, આ જાણીને તું ધર્મ છોડવો નહીં.'

એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહામનાઃ । ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામિદમબ્રવીત્

આવી અનેક વાતો સાંભળીને મહાન બુદ્ધિ ધરાવતાં, ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ગુસ્સો દબાવી પૃથ્વીને કહ્યું.

એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા । એકં પ્રાણં બહૂન્ વાપિ કામં તસ્યાસ્તિ પાતકમ્

'કોઈ એકના હિત માટે—પોતાના કે બીજાના—એક કે અનેકના પ્રાણ લે છે, તો તેને પાપ લાગે છે, ઈચ્છે કે ના ઈચ્છે.'

યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે લભન્તે બહવઃ સુખમ્ । તસ્મિન્હતે શુભે નાસ્તિ પાતકઞ્ચોપ પાતકમ્ ॥૨.૧.

'પણ જો એકના મૃત્યુથી અનેકને સુખ મળે, તો એવા શુભ કાર્યમાં પાપ તો રહેતું જ નથી, પાપની છાંય પણ નથી.'

૬૨.૧૬૨ સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં વધિષ્યામિ વસુન્ધરે । યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્

'એથી, પૃથ્વી, જો તું આજે મારા વચન મુજબ જગતના હિત માટે વર્તીશ નહીં, તો હું પ્રજાના હિત માટે તને મારી નાખીશ.'