વાયુપુરાણમ્

તિસ્રઃ કન્યાસ્તુ મેનાયાં જનયામાસ શૈલરાટ્। અપર્ણામેકપર્ણાઞ્ચ તૃતીયામેકપાટલામ્ ।। ૧૧.

શૈલરાજે મેનામાંથી ત્રણ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી: અપર્ણા, એકપર્ણા અને ત્રીજી એકપાટલા.

આશ્રિતે દ્વે હ્યપર્ણા તુ અનિકેતા તપોઽચરત્। ન્યગ્રોધમેકપર્ણી તુ પાટલામેકપાટલા। શતં વર્ષસહસ્રાણિ દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ષ।। ૧૧.

આ ત્રણમાંથી અપર્ણાએ ઘર છોડીને કઠિન તપ કર્યું; એકપર્ણા વટવૃક્ષ નીચે રહી તપ કરતી અને એકપાટલા પાટલ વૃક્ષ નીચે તપસ્યા કરતી. તેમણે લાખો વર્ષ સુધી એવા તપ કર્યા, જે દેવો અને દાનવો માટે પણ અઘરા હતા.

આહારમેકપર્ણેન એકપર્ણી સમાચરત્। પાટલેનૈવ ચૈકેન વિદધ્યાદેકપાટલા ।। ૧૧.

એકપર્ણા રોજ માત્ર એક પર્ણથી પોતાનું પેટ ભરતી; એકપાટલા પણ દરરોજ માત્ર એક પાટલના ફૂલથી જીવન નિર્વાહ કરતી.

પૂર્ણે પૂર્ણે સહસ્રે દ્વે આહારં વૈ પ્રજક્રતુઃ । એકા તત્ર નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યભાષત ।। ૧૧.

દર બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય ત્યારે જ તેઓ અન્ન ગ્રહણ કરતી; પણ انهنમાં એક એવી હતી, જેએ ક્યારેય અન્ન લીધું નહીં. ત્યારે તેની માતાએ તેને સંબોધી.

નિષેધયન્તી હ્યુમેતિ માતા સ્રેહેન દુઃખિતા। સા તથોક્તતયા દેવી માત્રા દુશ્ચરચારિણી ।। ૧૧.

માતા પ્રેમ અને દુઃખથી તેને રોકવા માટે 'ઉ' કહીને બોલી. માતાના કહેવા મુજબ એ દેવી, જે કઠિન તપસ્યા કરતી હતી—

ઉમેતિ સા મહાભાગા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા । તથેતિ નામ્ના તેનાસૌ નિરુક્તા કર્મણા શુભા ।। ૧૧.

એ મહાભાગ્યવતી ત્રણેય લોકમાં 'ઉમા' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. માતાએ જે નામ લીધું, તે નામે અને શુભ કર્મોથી એ ઓળખાય છે.

એતત્તુ ત્રિકુમારીકં જગત્સ્યાસ્યતિ શાશ્વતમ્। એતાસાં તપસા દૃપ્તં યાવદ્ભૂમિદ્ધરિષ્યતિ ।। ૧૧.

આ ત્રણ કન્યાઓ સદાય જગતમાં રહેશે; તેમના તપથી પૃથ્વી યથાસ્થિતિએ ટકી રહેશે.

તપઃશરીરાસ્તાઃ સર્વાસ્તિસ્રો યોગબલાન્વિતાઃ। દેવ્યસ્તાઃ સુમહાભાગાઃ સર્વ્વાશ્ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।। ૧૧.

આ ત્રણેય દેવીઓ તપથી બનેલા શરીરવાળી, યોગબળથી સમૃદ્ધ, મહાભાગ્યવતી અને હંમેશા યુવાન છે.

સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વા શ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસઃ। ઉમા તાસાં વરિષ્ઠા ચ શ્રેષ્ઠા ચ વરવર્ણિની ।। ૧૧.

બધી બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારી અને સર્વે ઉર્ધ્વરત્સ્વરૂપ છે; તેમા ઉમા સર્વ શ્રેષ્ઠ અને સૌંદર્યમાં અગ્રગણ્ય છે.

મહાયોગબલોપેતા મહાદેવમુપસ્થિતા। દન્તકાણ્વોશના તસ્યાઃ પુત્રો વૈ ભૃગુનન્દનઃ ।। ૧૧.

મહાન યોગબળથી યુક્ત ઉમાએ મહાદેવની આરાધના કરી; દંતકાણ્વ એના પુત્ર થયા, ભૃગુનંદન.

અસિતસ્યૈકપર્ણી તુ પત્ની સાધ્વી દૃઢવ્રતા। દત્તા હિમવતા તસ્મૈ યોગાચાર્યાય ધીમતે। દેવલં સુષુવે સા તુ બ્રહ્મિષ્ઠં માનસં સુતમ્ ।। ૧૧.

એકપર્ણા, ધીર અને સતી, હિમવતે આસિત યોગાચાર્યને પત્ની તરીકે આપી; તેણે બ્રહ્મનિષ્ઠ માનસપુત્ર દેવલને જન્મ આપ્યો.

યા ચૈતાસાં કુમારીણાં તૃતીયા ત્વેકપાટલા। પુત્રં શતશિલાકસ્ય જૈગીષવ્યમુપસ્થિતા ।। ૧૧.

આ ત્રણ કન્યાઓમાંથી ત્રીજી એકપાટલા, શતશિલાકના પુત્ર જયગીષવ્ય પાસે ગઈ.

તસ્યાપિ શઙ્ખલિખિતૌ સ્મૃતૌ પુત્રાવયોનિજૌ। ઇત્યેતા વૈ મહાભાગાઃ કન્યા હિમવતઃ શુભાઃ ।। ૧૧.

એને પણ શંખ અને લખિત નામે બે પુત્રો થયા, જે યોનિથી જન્મેલા નહોતા. આમ, હિમવતની આ પુણ્યશાળી પુત્રીઓ પ્રસિદ્ધ છે.

રુદ્રાણી સા તુ પ્રવરા સ્વગુણૈરતિરિચ્યતે। અન્યોન્યપ્રીતિરનયોરુમાશઙ્કરયોર્યથા ।। ૧૧.

એ શ્રેષ્ઠ રુદ્રાણી છે, જે પોતાના ગુણોથી સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે; ઉમા અને શંકર વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમ યથાવત્ છે.

શ્લેષં સંસક્તયોર્જ્ઞાત્વા શઙ્કિતઃ કિલ વૃત્રહા। તાભ્યાં મૈથુનસક્તાભ્યામપત્યોદ્ભવભીરુણા। તયોઃ સકાશમિન્દ્રેણ પ્રેષિતો હવ્યવાહનઃ ।। ૧૧.

ઉમા અને શંકર વચ્ચેના જોડાણને જાણીને, વૃત્રહંતાએ શંકા કરી; બંનેના મિલન અને સંતાનભયને કારણે, ઇન્દ્રે અગ્નિને તેમના પાસે મોકલ્યો.

અનયો રતિવિઘ્નઞ્ચ ત્વમાચર હુતાશન। સર્વત્ર ગત એવ ત્વં ન દોષો વિદ્યતે તદા ।। ૧૧.

હે અગ્નિદેવ, તમે એમના મિલનમા અવરોધ ઊભો કરો. કેમ કે તમે સર્વત્ર રહો છો, એમાં તમારો કોઈ દોષ નથી.

ઇત્યેવમુક્તે તુ તથા વહ્નિના ચ તથા કૃતમ્। ઉમાદેહં સમુત્સૃજ્ય શુક્રં ભૂમૌ વિસર્જિતમ્ ।। ૧૧.

આ રીતે અગ્નિદેવે કહ્યું અને તેમ જ કર્યું. પછી ઉમાદેવીએ પોતાનું શરીર ત્યજીને પૃથ્વી પર વીજ છોડ્યું.

તતો રુષિતયા દેવ્યા શપ્તોઽગ્નિઃ શાંશપાયન। ઇદં ચોક્તવતી વહ્નિં રોષગદ્ઘદયા ગિરા ।। ૧૧.

પછી રોષથી ભરાયેલી દેવી ઉમાએ અગ્નિને શાપ આપ્યો અને ગુસ્સાથી કંપતી વાણીમાં એમ કહ્યું.

યસ્માન્મય્યવિતૃપ્તાયાં રતિવિઘ્નં હુતાશન। કૃતવાનસ્યકર્ત્તવ્યં તસ્માત્ત્વમસિ દુર્મતે ।। ૧૧.

હે અગ્નિદેવ, જ્યારે હું સંતોષ પામી નહોતી ત્યારે તમે મિલનમા અવરોધ કર્યો, જે તમારું કામ નહોતું. તેથી, હે મૂર્ખ, તું દોષી છે.

યદેવં વિભૃતં ગર્ભં રૌદ્રં શુક્રં મહાપ્રભમ્। ગર્ભં ત્વં ધારયસ્વૈવમેષા તે દણ્ડધારણા ।। ૧૧.

તમે જે ભયાનક અને તેજસ્વી વીજ ધારણ કર્યો છે, એ વીજ હવે તારે જ રાખવાનો છે. એ જ તારી સજા છે.

સ શાપરોષાદ્રુદ્રાણ્યા અન્તર્ગર્ભો હુતાશનઃ। બહૂન્વર્ષગણાન્ ગર્ભં ધારયામાસ વૈ દ્વિજાઃ ।। ૧૧.

આ રીતે રુદ્રાણીએ શાપ આપ્યા પછી અગ્નિદેવે ઘણા વર્ષો સુધી એ વીજ પોતાના અંદર રાખી.

સ ગઙ્ગામુપગમ્યાહ શ્રૂયતાં સરિદુત્તમે। સુમહાન્ પરિખેદો મે ગર્ભધારણકારણાત્ ।। ૧૧.

પછી અગ્નિદેવ ગંગાજી પાસે ગયા અને કહ્યું: 'હે મહાનદી, એ વીજ ધારણ કરવા કારણે હું ખૂબ જ પીડાઈ રહ્યો છું.'

મદ્ધિતાર્થમિમં ગર્ભમતો ધારય નિમ્નગે। મત્પ્રસાદાચ્ચ ખેદો વૈ મન્દસ્તવ ભવિષ્યતિ ।। ૧૧.

'મારા માટે તું આ વીજ ધારણ કર. મારી કૃપાથી તારી પીડા ઓછી થઈ જશે.'

તથેત્યુક્ત્વા તદા સા તુ સમ્પ્રહૃષ્ટ મહાનદી। તં ગર્ભં ધારયામાસ દહ્યમાનેન ચેતસા ।। ૧૧.

'તેમ જ થાઓ' એમ કહી આનંદિત થયેલી ગંગાજીએ મનમાં દુઃખ સહન કરતા એ વીજ ધારણ કરી.

સાપિ કૃચ્છ્રેણ મહતા ખિદ્યમાના મહાનદી। કાલં પ્રકૃષ્ટં સુમહદ્ઘર્ભધારણતત્પરા ।। ૧૧.

મહાનદી ગંગા એ વીજ ધારણ કરતાં ખૂબ જ પીડાઈ અને લાંબા સમય સુધી સહનશીલ રહી.

તયા પરિગતં ગર્ભં કુક્ષૌ હિમવતઃ શુભે। શુભં શરવણં નામ ચિત્રં પુષ્પિતપાદપમ્। તત્ર તં વ્યસૃજદ્ગર્ભં દીપ્યમાનામિવાનલમ્ ।। ૧૧.

પછી એ વીજ ગંગાએ હિમાલયના પવિત્ર ગર્ભમાં, સુંદર અને ફૂલોથી શોભતા શરવણ નામના સ્થળે મૂકી, જ્યાં એ વીજ અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.

રુદ્રાગ્નિગઙ્ગાતનયસ્તત્ર જાતોઽરુણપ્રભઃ । આદિત્યશતસઙ્કાશો મહાતેજાઃ પ્રતાપવાન્ ।। ૧૧.

ત્યાં રુદ્ર, અગ્નિ અને ગંગાના પુત્રનો જન્મ થયો. એનું તેજ ઉષા જેવી લાલિમાયુક્ત, સૂર્યના શતગણિત પ્રકાશ જેવું અને મહાન શક્તિથી ભરપૂર હતું.

તસ્મિઞ્જાતે મહાભાગે કુમારે જાહ્નવીસુતે। વિમાનયાનૈરાકાશં પતત્રિભિરિવાવૃતમ્ ।। ૧૧.

જ્યારે મહાન યશસ્વી જાહ્નવીપુત્રનો જન્મ થયો ત્યારે આકાશ દેવવિમાનોથી ભરાઈ ગયું, જાણે પંખીઓથી ઢંકાઈ ગયું હોય.

દેવદુન્દુભયો નેદુરાકાશે મધુરસ્વરાઃ। મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષઞ્ચ ખચરાઃ સિદ્ધચારણાઃ ।। ૧૧.

આકાશમાં દિવ્ય ઢોલ મીઠા સ્વરે વાગવા લાગ્યા અને વિમાનોમાં રહેલા સિદ્ધો અને ચારણોએ પુષ્પવર્ષા કરી.