વાયુપુરાણમ્

તસ્માદ્દદ્યાચ્ચ વૈ દાનં વિપ્રાયાતિથયે નરઃ। પ્રદાનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ફલઞ્ચૈષાં તથૈવ ચ ।। ૧૦.

એથી મનુષ્યે બ્રાહ્મણ અને મહેમાનને દાન આપવું જોઈએ; હવે હું દાનના પ્રકારો અને તેમના ફળ વિશે કહિશ.

અશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ। પુણ્ડરીકસહસ્રેણ યોગિષ્વાવસથો વરમ્ ।। ૧૦.

યોગીઓને નિવાસ આપવો, હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ, સો રાજસૂય અને હજાર કમળ દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.

આદ્ય એષ ગણઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણામમિતૌજસામ્। ભાવયન્સપ્તકાલાન્વૈ સ્થિત એષ ગણસ્તદા ।। ૧૦.

અપરિમિત શક્તિ ધરાવતાં પિતૃઓના આ પ્રથમ ગૃહનો વર્ણન થયું; એ સાત કાળને પોષી, એ ગૃહ સ્થિર રહે છે.

અત ઊરદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાન્ પિતૃગણાન્પુનઃ । સન્તતિં સંસ્થિતિઞ્ચૈવ ભાવનાઞ્ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૦.

હવે હું બધા પિતૃગૃહો, તેમની પરંપરા, તેમની સ્થાપના અને તેમનું ધ્યાન ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

સપ્ત મેધાવતાં શ્રેષ્ઠાઃ સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ। ચત્વારો મૂર્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેષાં લોકવિસર્ગન્તુ કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૧૧.

સપ્ત મેધાવાન પિતૃગૃહો સ્વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેમાં ચાર સ્વરૂપવાળા અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; હવે હું તેમના લોકસર્જનનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

યા વૈ દુહિતરસ્તેષાં દોહિત્રાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ। ધર્મમૂર્ત્તિધરાસ્તેષાં યે ત્રયઃ પરમા ગણાઃ ।। ૧૧.

તેમની પુત્રીઓ અને પૌત્રીઓનું પણ સ્મરણ થાય છે; તેમા જે ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે, એ ત્રણ શ્રેષ્ઠ ગૃહો છે.

નામાનિ લોકસર્ગઞ્ચ તેષાં વક્ષ્યે સમાસતઃ। લોકા વિરજસો નામ્ના યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।। ૧૧.

હવે હું સંક્ષિપ્તમાં તેમનાં નામો અને લોકસર્જન કહું છું; જેમાં તેજસ્વી પિતૃો વસે છે, એવા લોકનું નામ વિરજ છે.

અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાઃ પુત્રાસ્તે વૈ પ્રજાપતેઃ। વિરજસ્ય દ્વિજાઃ શ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પો વૈરાજાનાં પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓનાં સમૂહો રૂપરહિત છે; તેઓ પ્રજાપતિ વિરજસના પુત્રો છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તેઓ વૈરાજ તરીકે જાણીતા છે. વૈરાજનો આ પહેલો કલ્પ કહેવાય છે.

તેષાન્તુ માનસી કન્યા મેના નામ મહાગિરેઃ। પત્ની હિમવતઃ શુભ્ર યસ્યાં મૈનાક ઉચ્યતે ।। ૧૧.

તેમા મનથી ઉત્પન્ન થયેલી એક પુત્રી હતી, જેનું નામ મેનાં હતું. મહાપર્વતની એ પુત્રી હિમવતની પત્ની બની, અને મેનાંમાંથી મૈનાક પર્વત જન્મ્યો.

જાતઃ સર્વૈષધિધરઃ સર્વરત્નાકરાત્મવાન્। પર્વતઃ પ્રવરઃ પુણ્યઃ ક્રૌઞ્ચસ્તસ્યાત્મજોઽભવત્ ।। ૧૧.

મૈનાક સર્વ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ રત્નોથી પરિપૂર્ણ અને પવિત્ર પર્વત તરીકે જન્મ્યો. તેના પુત્ર ક્રૌંચ થયો.

તિસ્રઃ કન્યાસ્તુ મેનાયાં જનયામાસ શૈલરાટ્। અપર્ણામેકપર્ણાઞ્ચ તૃતીયામેકપાટલામ્ ।। ૧૧.

શૈલરાજે મેનામાંથી ત્રણ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી: અપર્ણા, એકપર્ણા અને ત્રીજી એકપાટલા.

આશ્રિતે દ્વે હ્યપર્ણા તુ અનિકેતા તપોઽચરત્। ન્યગ્રોધમેકપર્ણી તુ પાટલામેકપાટલા। શતં વર્ષસહસ્રાણિ દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ષ।। ૧૧.

આ ત્રણમાંથી અપર્ણાએ ઘર છોડીને કઠિન તપ કર્યું; એકપર્ણા વટવૃક્ષ નીચે રહી તપ કરતી અને એકપાટલા પાટલ વૃક્ષ નીચે તપસ્યા કરતી. તેમણે લાખો વર્ષ સુધી એવા તપ કર્યા, જે દેવો અને દાનવો માટે પણ અઘરા હતા.

આહારમેકપર્ણેન એકપર્ણી સમાચરત્। પાટલેનૈવ ચૈકેન વિદધ્યાદેકપાટલા ।। ૧૧.

એકપર્ણા રોજ માત્ર એક પર્ણથી પોતાનું પેટ ભરતી; એકપાટલા પણ દરરોજ માત્ર એક પાટલના ફૂલથી જીવન નિર્વાહ કરતી.

પૂર્ણે પૂર્ણે સહસ્રે દ્વે આહારં વૈ પ્રજક્રતુઃ । એકા તત્ર નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યભાષત ।। ૧૧.

દર બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય ત્યારે જ તેઓ અન્ન ગ્રહણ કરતી; પણ انهنમાં એક એવી હતી, જેએ ક્યારેય અન્ન લીધું નહીં. ત્યારે તેની માતાએ તેને સંબોધી.

નિષેધયન્તી હ્યુમેતિ માતા સ્રેહેન દુઃખિતા। સા તથોક્તતયા દેવી માત્રા દુશ્ચરચારિણી ।। ૧૧.

માતા પ્રેમ અને દુઃખથી તેને રોકવા માટે 'ઉ' કહીને બોલી. માતાના કહેવા મુજબ એ દેવી, જે કઠિન તપસ્યા કરતી હતી—

ઉમેતિ સા મહાભાગા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા । તથેતિ નામ્ના તેનાસૌ નિરુક્તા કર્મણા શુભા ।। ૧૧.

એ મહાભાગ્યવતી ત્રણેય લોકમાં 'ઉમા' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. માતાએ જે નામ લીધું, તે નામે અને શુભ કર્મોથી એ ઓળખાય છે.

એતત્તુ ત્રિકુમારીકં જગત્સ્યાસ્યતિ શાશ્વતમ્। એતાસાં તપસા દૃપ્તં યાવદ્ભૂમિદ્ધરિષ્યતિ ।। ૧૧.

આ ત્રણ કન્યાઓ સદાય જગતમાં રહેશે; તેમના તપથી પૃથ્વી યથાસ્થિતિએ ટકી રહેશે.

તપઃશરીરાસ્તાઃ સર્વાસ્તિસ્રો યોગબલાન્વિતાઃ। દેવ્યસ્તાઃ સુમહાભાગાઃ સર્વ્વાશ્ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।। ૧૧.

આ ત્રણેય દેવીઓ તપથી બનેલા શરીરવાળી, યોગબળથી સમૃદ્ધ, મહાભાગ્યવતી અને હંમેશા યુવાન છે.

સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વા શ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસઃ। ઉમા તાસાં વરિષ્ઠા ચ શ્રેષ્ઠા ચ વરવર્ણિની ।। ૧૧.

બધી બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારી અને સર્વે ઉર્ધ્વરત્સ્વરૂપ છે; તેમા ઉમા સર્વ શ્રેષ્ઠ અને સૌંદર્યમાં અગ્રગણ્ય છે.

મહાયોગબલોપેતા મહાદેવમુપસ્થિતા। દન્તકાણ્વોશના તસ્યાઃ પુત્રો વૈ ભૃગુનન્દનઃ ।। ૧૧.

મહાન યોગબળથી યુક્ત ઉમાએ મહાદેવની આરાધના કરી; દંતકાણ્વ એના પુત્ર થયા, ભૃગુનંદન.

અસિતસ્યૈકપર્ણી તુ પત્ની સાધ્વી દૃઢવ્રતા। દત્તા હિમવતા તસ્મૈ યોગાચાર્યાય ધીમતે। દેવલં સુષુવે સા તુ બ્રહ્મિષ્ઠં માનસં સુતમ્ ।। ૧૧.

એકપર્ણા, ધીર અને સતી, હિમવતે આસિત યોગાચાર્યને પત્ની તરીકે આપી; તેણે બ્રહ્મનિષ્ઠ માનસપુત્ર દેવલને જન્મ આપ્યો.

યા ચૈતાસાં કુમારીણાં તૃતીયા ત્વેકપાટલા। પુત્રં શતશિલાકસ્ય જૈગીષવ્યમુપસ્થિતા ।। ૧૧.

આ ત્રણ કન્યાઓમાંથી ત્રીજી એકપાટલા, શતશિલાકના પુત્ર જયગીષવ્ય પાસે ગઈ.

તસ્યાપિ શઙ્ખલિખિતૌ સ્મૃતૌ પુત્રાવયોનિજૌ। ઇત્યેતા વૈ મહાભાગાઃ કન્યા હિમવતઃ શુભાઃ ।। ૧૧.

એને પણ શંખ અને લખિત નામે બે પુત્રો થયા, જે યોનિથી જન્મેલા નહોતા. આમ, હિમવતની આ પુણ્યશાળી પુત્રીઓ પ્રસિદ્ધ છે.

રુદ્રાણી સા તુ પ્રવરા સ્વગુણૈરતિરિચ્યતે। અન્યોન્યપ્રીતિરનયોરુમાશઙ્કરયોર્યથા ।। ૧૧.

એ શ્રેષ્ઠ રુદ્રાણી છે, જે પોતાના ગુણોથી સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે; ઉમા અને શંકર વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમ યથાવત્ છે.

શ્લેષં સંસક્તયોર્જ્ઞાત્વા શઙ્કિતઃ કિલ વૃત્રહા। તાભ્યાં મૈથુનસક્તાભ્યામપત્યોદ્ભવભીરુણા। તયોઃ સકાશમિન્દ્રેણ પ્રેષિતો હવ્યવાહનઃ ।। ૧૧.

ઉમા અને શંકર વચ્ચેના જોડાણને જાણીને, વૃત્રહંતાએ શંકા કરી; બંનેના મિલન અને સંતાનભયને કારણે, ઇન્દ્રે અગ્નિને તેમના પાસે મોકલ્યો.

અનયો રતિવિઘ્નઞ્ચ ત્વમાચર હુતાશન। સર્વત્ર ગત એવ ત્વં ન દોષો વિદ્યતે તદા ।। ૧૧.

હે અગ્નિદેવ, તમે એમના મિલનમા અવરોધ ઊભો કરો. કેમ કે તમે સર્વત્ર રહો છો, એમાં તમારો કોઈ દોષ નથી.

ઇત્યેવમુક્તે તુ તથા વહ્નિના ચ તથા કૃતમ્। ઉમાદેહં સમુત્સૃજ્ય શુક્રં ભૂમૌ વિસર્જિતમ્ ।। ૧૧.

આ રીતે અગ્નિદેવે કહ્યું અને તેમ જ કર્યું. પછી ઉમાદેવીએ પોતાનું શરીર ત્યજીને પૃથ્વી પર વીજ છોડ્યું.

તતો રુષિતયા દેવ્યા શપ્તોઽગ્નિઃ શાંશપાયન। ઇદં ચોક્તવતી વહ્નિં રોષગદ્ઘદયા ગિરા ।। ૧૧.

પછી રોષથી ભરાયેલી દેવી ઉમાએ અગ્નિને શાપ આપ્યો અને ગુસ્સાથી કંપતી વાણીમાં એમ કહ્યું.

યસ્માન્મય્યવિતૃપ્તાયાં રતિવિઘ્નં હુતાશન। કૃતવાનસ્યકર્ત્તવ્યં તસ્માત્ત્વમસિ દુર્મતે ।। ૧૧.

હે અગ્નિદેવ, જ્યારે હું સંતોષ પામી નહોતી ત્યારે તમે મિલનમા અવરોધ કર્યો, જે તમારું કામ નહોતું. તેથી, હે મૂર્ખ, તું દોષી છે.