વાયુપુરાણમ્

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિભ્યો યત્નતઃ સદા। પિતૄણાં હિ બલં યોગો યોગાત્સોમઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

એથી શ્રાદ્ધના દાન હંમેશાં યોગીઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવું જોઈએ, કારણ કે પિતૃઓનું બળ યોગ છે અને યોગમાંથી જ સોમ ઉત્પન્ન થાય છે.

સહસ્રશસ્તુ વિપ્રાન્વૈ ભોજયેદ્યાવદાગતાન્ ૧૦.

જેતલા બ્રાહ્મણો આવ્યા હોય, તેટલાને, હજારો સુધી પણ, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

કલ્પિતાનાં સહસ્રેણ સ્નાતકાનાં શતેન ચ। યોગાચાર્યેણ યદ્ભુક્તં ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ।। ૧૦.

હજારો નિમણૂક કરેલા મહેમાનો અને સો સંન્યાસીઓ વચ્ચે યોગાચાર્યે જે ભોજન ગ્રહણ કરે છે, તે મહાન ભયમાંથી બચાવે છે.

ગૃહસ્થાનાં સહસ્રેણ વાનપ્રસ્થશતેન ચ। બ્રહ્મચારિસહસ્રેણ યોગી હ્યેકો વિશિષ્યતે ।। ૧૦.

હજારો ગૃહસ્થો, સો વાનપ્રસ્થો અને હજારો બ્રહ્મચારીઓમાં પણ એક યોગી સર્વે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

નાસ્તિકો વા વિકર્મા વા સઙ્કીર્ણસ્તસ્કરોઽપિ વા। નાન્યત્ર કારણં દાનં યોગેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

નાસ્તિક હોય, પાપી હોય, મિશ્ર જાતિનો હોય કે ચોર પણ હોય, દાન આપવાનું સાચું કારણ યોગીઓ સિવાય બીજું ક્યાંય નથી — એવું પ્રજાપતિએ કહ્યું છે.

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સુવૃષ્ટેનેવ કર્ષકાઃ। પુત્રો વાપ્યથ વા પૌત્રો ધ્યાનિનં ભોજયિષ્યતિ ।। ૧૦.

જેમ ખેડૂતને સારી વરસાદથી આનંદ થાય છે, તેમ પુત્ર કે પૌત્ર જ્યારે ધ્યાનમાં લીન વ્યક્તિને ભોજન કરાવે છે ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે.

અલાભે ધ્યાનિભિક્ષૂણાં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણૌ । તદલાભેપ્યુદાસીનં ગૃહસ્થમપિ ભોજયેત્ ।। ૧૦.

જો ધ્યાનમાં લીન ભિક્ષુ ન મળે તો બ્રહ્મચારીને ભોજન કરાવવું; અને જો એ પણ ન મળે તો નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ કે ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવવું.

યસ્તિષ્ઠેદેકપાદેન વાયુભક્ષઃ શતં સમાઃ । ધ્યાનયોગી પરસ્તસ્માદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્ ।। ૧૦.

જે એક પગે ઊભો રહીને, પવન ખાઈને, સો વર્ષ જીવ્યો હોય, તેને પણ ધ્યાનયોગી વ્યક્તિ પાછળ પાડી દે છે — આવું બ્રહ્માજીનું ઉપદેશ છે.

સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્। તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્કૃતાઞ્જલિઃ ।। ૧૦.

સિદ્ધ પુરુષો બ્રાહ્મણ રૂપે ધરતી પર વિહરે છે; તેથી આવનારા મહેમાનને જોડેલા હાથથી આવકારવો જોઈએ.

પૂજયેચ્ચાર્ઘ્યપાત્રેણ વેશ્મના ભોજનેન ચ। ઊર્વોઃ સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાઃ સદા। નાનારૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।। ૧૦.

પાણીના પાત્રથી, ઘરેથી અને ભોજનથી મહેમાનનું સન્માન કરવું જોઈએ; દક્ષિણના દરિયાકાંઠાથી ઉત્તર સુધી યોગેશ્વર દેવો વિવિધ રૂપે ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરતા ફરતા રહે છે.

તસ્માદ્દદ્યાચ્ચ વૈ દાનં વિપ્રાયાતિથયે નરઃ। પ્રદાનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ફલઞ્ચૈષાં તથૈવ ચ ।। ૧૦.

એથી મનુષ્યે બ્રાહ્મણ અને મહેમાનને દાન આપવું જોઈએ; હવે હું દાનના પ્રકારો અને તેમના ફળ વિશે કહિશ.

અશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ। પુણ્ડરીકસહસ્રેણ યોગિષ્વાવસથો વરમ્ ।। ૧૦.

યોગીઓને નિવાસ આપવો, હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ, સો રાજસૂય અને હજાર કમળ દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.

આદ્ય એષ ગણઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણામમિતૌજસામ્। ભાવયન્સપ્તકાલાન્વૈ સ્થિત એષ ગણસ્તદા ।। ૧૦.

અપરિમિત શક્તિ ધરાવતાં પિતૃઓના આ પ્રથમ ગૃહનો વર્ણન થયું; એ સાત કાળને પોષી, એ ગૃહ સ્થિર રહે છે.

અત ઊરદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાન્ પિતૃગણાન્પુનઃ । સન્તતિં સંસ્થિતિઞ્ચૈવ ભાવનાઞ્ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૦.

હવે હું બધા પિતૃગૃહો, તેમની પરંપરા, તેમની સ્થાપના અને તેમનું ધ્યાન ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

સપ્ત મેધાવતાં શ્રેષ્ઠાઃ સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ। ચત્વારો મૂર્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેષાં લોકવિસર્ગન્તુ કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૧૧.

સપ્ત મેધાવાન પિતૃગૃહો સ્વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેમાં ચાર સ્વરૂપવાળા અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; હવે હું તેમના લોકસર્જનનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

યા વૈ દુહિતરસ્તેષાં દોહિત્રાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ। ધર્મમૂર્ત્તિધરાસ્તેષાં યે ત્રયઃ પરમા ગણાઃ ।। ૧૧.

તેમની પુત્રીઓ અને પૌત્રીઓનું પણ સ્મરણ થાય છે; તેમા જે ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે, એ ત્રણ શ્રેષ્ઠ ગૃહો છે.

નામાનિ લોકસર્ગઞ્ચ તેષાં વક્ષ્યે સમાસતઃ। લોકા વિરજસો નામ્ના યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।। ૧૧.

હવે હું સંક્ષિપ્તમાં તેમનાં નામો અને લોકસર્જન કહું છું; જેમાં તેજસ્વી પિતૃો વસે છે, એવા લોકનું નામ વિરજ છે.

અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાઃ પુત્રાસ્તે વૈ પ્રજાપતેઃ। વિરજસ્ય દ્વિજાઃ શ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પો વૈરાજાનાં પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓનાં સમૂહો રૂપરહિત છે; તેઓ પ્રજાપતિ વિરજસના પુત્રો છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તેઓ વૈરાજ તરીકે જાણીતા છે. વૈરાજનો આ પહેલો કલ્પ કહેવાય છે.

તેષાન્તુ માનસી કન્યા મેના નામ મહાગિરેઃ। પત્ની હિમવતઃ શુભ્ર યસ્યાં મૈનાક ઉચ્યતે ।। ૧૧.

તેમા મનથી ઉત્પન્ન થયેલી એક પુત્રી હતી, જેનું નામ મેનાં હતું. મહાપર્વતની એ પુત્રી હિમવતની પત્ની બની, અને મેનાંમાંથી મૈનાક પર્વત જન્મ્યો.

જાતઃ સર્વૈષધિધરઃ સર્વરત્નાકરાત્મવાન્। પર્વતઃ પ્રવરઃ પુણ્યઃ ક્રૌઞ્ચસ્તસ્યાત્મજોઽભવત્ ।। ૧૧.

મૈનાક સર્વ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ રત્નોથી પરિપૂર્ણ અને પવિત્ર પર્વત તરીકે જન્મ્યો. તેના પુત્ર ક્રૌંચ થયો.

તિસ્રઃ કન્યાસ્તુ મેનાયાં જનયામાસ શૈલરાટ્। અપર્ણામેકપર્ણાઞ્ચ તૃતીયામેકપાટલામ્ ।। ૧૧.

શૈલરાજે મેનામાંથી ત્રણ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી: અપર્ણા, એકપર્ણા અને ત્રીજી એકપાટલા.

આશ્રિતે દ્વે હ્યપર્ણા તુ અનિકેતા તપોઽચરત્। ન્યગ્રોધમેકપર્ણી તુ પાટલામેકપાટલા। શતં વર્ષસહસ્રાણિ દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ ષ।। ૧૧.

આ ત્રણમાંથી અપર્ણાએ ઘર છોડીને કઠિન તપ કર્યું; એકપર્ણા વટવૃક્ષ નીચે રહી તપ કરતી અને એકપાટલા પાટલ વૃક્ષ નીચે તપસ્યા કરતી. તેમણે લાખો વર્ષ સુધી એવા તપ કર્યા, જે દેવો અને દાનવો માટે પણ અઘરા હતા.

આહારમેકપર્ણેન એકપર્ણી સમાચરત્। પાટલેનૈવ ચૈકેન વિદધ્યાદેકપાટલા ।। ૧૧.

એકપર્ણા રોજ માત્ર એક પર્ણથી પોતાનું પેટ ભરતી; એકપાટલા પણ દરરોજ માત્ર એક પાટલના ફૂલથી જીવન નિર્વાહ કરતી.

પૂર્ણે પૂર્ણે સહસ્રે દ્વે આહારં વૈ પ્રજક્રતુઃ । એકા તત્ર નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યભાષત ।। ૧૧.

દર બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય ત્યારે જ તેઓ અન્ન ગ્રહણ કરતી; પણ انهنમાં એક એવી હતી, જેએ ક્યારેય અન્ન લીધું નહીં. ત્યારે તેની માતાએ તેને સંબોધી.

નિષેધયન્તી હ્યુમેતિ માતા સ્રેહેન દુઃખિતા। સા તથોક્તતયા દેવી માત્રા દુશ્ચરચારિણી ।। ૧૧.

માતા પ્રેમ અને દુઃખથી તેને રોકવા માટે 'ઉ' કહીને બોલી. માતાના કહેવા મુજબ એ દેવી, જે કઠિન તપસ્યા કરતી હતી—

ઉમેતિ સા મહાભાગા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા । તથેતિ નામ્ના તેનાસૌ નિરુક્તા કર્મણા શુભા ।। ૧૧.

એ મહાભાગ્યવતી ત્રણેય લોકમાં 'ઉમા' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. માતાએ જે નામ લીધું, તે નામે અને શુભ કર્મોથી એ ઓળખાય છે.

એતત્તુ ત્રિકુમારીકં જગત્સ્યાસ્યતિ શાશ્વતમ્। એતાસાં તપસા દૃપ્તં યાવદ્ભૂમિદ્ધરિષ્યતિ ।। ૧૧.

આ ત્રણ કન્યાઓ સદાય જગતમાં રહેશે; તેમના તપથી પૃથ્વી યથાસ્થિતિએ ટકી રહેશે.

તપઃશરીરાસ્તાઃ સર્વાસ્તિસ્રો યોગબલાન્વિતાઃ। દેવ્યસ્તાઃ સુમહાભાગાઃ સર્વ્વાશ્ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।। ૧૧.

આ ત્રણેય દેવીઓ તપથી બનેલા શરીરવાળી, યોગબળથી સમૃદ્ધ, મહાભાગ્યવતી અને હંમેશા યુવાન છે.

સર્વાશ્ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વા શ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસઃ। ઉમા તાસાં વરિષ્ઠા ચ શ્રેષ્ઠા ચ વરવર્ણિની ।। ૧૧.

બધી બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારી અને સર્વે ઉર્ધ્વરત્સ્વરૂપ છે; તેમા ઉમા સર્વ શ્રેષ્ઠ અને સૌંદર્યમાં અગ્રગણ્ય છે.