વાયુપુરાણમ્

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં વર્ત્તન્તે ભાવમૂર્ત્તયઃ। તેષામધસ્તાદ્વર્ત્તન્તે ચત્વારઃ સૂક્ષમમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

ઉપરના ત્રણ જણ પ્રગટ રૂપ ધરાવે છે; અને નીચેના ચાર સૂક્ષ્મ, અમૂર્ત સ્વરૂપે છે.

તતો દેવાસ્તતો ભૂમિરેષા લોકપરમ્પરા। લોકે વર્ત્તન્તિ તે હ્યસ્મિંસ્તેભ્યઃ પર્જન્યસમ્ભવઃ । વૃષ્ટિર્ભવતિ તૈર્વૃષ્ટ્યા લોકાનાં સમ્ભવઃ પુનઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે, અને આ જ લોકપરંપરા છે; તેઓ આ લોકમાં વસે છે અને એમમાંથી વરસાદ થાય છે. એ વરસાદથી લોક ફરીથી જન્મે છે.

આપ્યાયયન્તિ તે યસ્માત્સોમઞ્ચાન્નઞ્ચ યોગતઃ। ઊચુસ્તાન્વૈ પિતૄંસ્તસ્માલ્લોકાનાં લોકસત્તમાઃ ।। ૧૦.

યોગ દ્વારા તેઓ સોમ અને અન્નને પોષે છે; તેથી લોકોએ પિતૃઓને કહ્યું કે તેઓ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

મનોજવાઃ સ્વધાભક્ષાઃ સર્વકામપરિચ્છદાઃ। લોભમોહભયાપેતા નિશ્ચિતાઃ શોકવર્જિતાઃ ।। ૧૦.

તેઓ મન જેટલા ઝડપી, સ્વધાનો ભોજન કરનાર, સર્વ ઇચ્છાઓથી યુક્ત, લોભ, મોહ અને ભયથી રહિત, નિશ્ચિત અને શોકરહિત છે.

એતે યોગં પરિત્યજ્ય પ્રાપ્તા લોકાન્સુદર્શનાન્। દિવ્યાઃ પુણ્યા મહાત્માનો વિપાપ્માનો ભવન્ત્યુત ।। ૧૦.

આ યોગનો ત્યાગ કરીને તેઓ સુંદર લોક પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ દિવ્ય, પુણ્યશાળી, મહાત્મા અને પાપરહિત બને છે.

તતો યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ। પ્રતિલભ્ય પુનર્યોગં મોક્ષં ગચ્છન્ત્યમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

પછી હજારો યુગોના અંતે બ્રહ્મજ્ઞાની જન્મે છે; તેઓ ફરીથી યોગ પ્રાપ્ત કરી, અમૂર્ત અવસ્થામાં મુક્તિ પામે છે.

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય મહાયોગબલેન વા । નશ્યન્ત્યુલ્કેવ ગગને ક્ષીણવિદ્યુત્પ્રભેવ ચ ।। ૧૦.

સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંનેને ત્યાગી, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ આકાશમાં તૂટતી ઉલ્કા કે ઝાંખી વીજળીની જેમ લય પામે છે.

ઉત્સૃજ્ય દેહજાતાનિ મહાયોગબલેન ચ। નિરાખ્યોપાખ્યતાં યાન્તિ સરિતઃ સાગરે યથા ।। ૧૦.

રૂપથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહનો ત્યાગ કરીને, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ નામ અને ઓળખથી પર થઈ જાય છે, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

ક્રિયયા ગુરુપૂજાભિર્યે ચ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ। તાભિરાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ ।। ૧૦.

જે લોકો સતત કર્મ અને વડીલોની પૂજા કરે છે, એ કાર્યોથી પિતૃઓ પોષાય છે અને તેમનો યોગ વધે છે.

શ્રાદ્ધે પ્રીતાઃ પુનઃ સોમં પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ। આપ્યાયયન્તિ યોગેન ત્રૈલોક્યં યેન જીવતિ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધથી પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓ, યોગમાં સ્થિર રહીને, પોતાના યોગબળથી સોમને પોષે છે, જેના દ્વારા ત્રણેય લોક ટકી રહે છે.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિભ્યો યત્નતઃ સદા। પિતૄણાં હિ બલં યોગો યોગાત્સોમઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

એથી શ્રાદ્ધના દાન હંમેશાં યોગીઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવું જોઈએ, કારણ કે પિતૃઓનું બળ યોગ છે અને યોગમાંથી જ સોમ ઉત્પન્ન થાય છે.

સહસ્રશસ્તુ વિપ્રાન્વૈ ભોજયેદ્યાવદાગતાન્ ૧૦.

જેતલા બ્રાહ્મણો આવ્યા હોય, તેટલાને, હજારો સુધી પણ, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

કલ્પિતાનાં સહસ્રેણ સ્નાતકાનાં શતેન ચ। યોગાચાર્યેણ યદ્ભુક્તં ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ।। ૧૦.

હજારો નિમણૂક કરેલા મહેમાનો અને સો સંન્યાસીઓ વચ્ચે યોગાચાર્યે જે ભોજન ગ્રહણ કરે છે, તે મહાન ભયમાંથી બચાવે છે.

ગૃહસ્થાનાં સહસ્રેણ વાનપ્રસ્થશતેન ચ। બ્રહ્મચારિસહસ્રેણ યોગી હ્યેકો વિશિષ્યતે ।। ૧૦.

હજારો ગૃહસ્થો, સો વાનપ્રસ્થો અને હજારો બ્રહ્મચારીઓમાં પણ એક યોગી સર્વે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

નાસ્તિકો વા વિકર્મા વા સઙ્કીર્ણસ્તસ્કરોઽપિ વા। નાન્યત્ર કારણં દાનં યોગેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

નાસ્તિક હોય, પાપી હોય, મિશ્ર જાતિનો હોય કે ચોર પણ હોય, દાન આપવાનું સાચું કારણ યોગીઓ સિવાય બીજું ક્યાંય નથી — એવું પ્રજાપતિએ કહ્યું છે.

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સુવૃષ્ટેનેવ કર્ષકાઃ। પુત્રો વાપ્યથ વા પૌત્રો ધ્યાનિનં ભોજયિષ્યતિ ।। ૧૦.

જેમ ખેડૂતને સારી વરસાદથી આનંદ થાય છે, તેમ પુત્ર કે પૌત્ર જ્યારે ધ્યાનમાં લીન વ્યક્તિને ભોજન કરાવે છે ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે.

અલાભે ધ્યાનિભિક્ષૂણાં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણૌ । તદલાભેપ્યુદાસીનં ગૃહસ્થમપિ ભોજયેત્ ।। ૧૦.

જો ધ્યાનમાં લીન ભિક્ષુ ન મળે તો બ્રહ્મચારીને ભોજન કરાવવું; અને જો એ પણ ન મળે તો નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ કે ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવવું.

યસ્તિષ્ઠેદેકપાદેન વાયુભક્ષઃ શતં સમાઃ । ધ્યાનયોગી પરસ્તસ્માદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્ ।। ૧૦.

જે એક પગે ઊભો રહીને, પવન ખાઈને, સો વર્ષ જીવ્યો હોય, તેને પણ ધ્યાનયોગી વ્યક્તિ પાછળ પાડી દે છે — આવું બ્રહ્માજીનું ઉપદેશ છે.

સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્। તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્કૃતાઞ્જલિઃ ।। ૧૦.

સિદ્ધ પુરુષો બ્રાહ્મણ રૂપે ધરતી પર વિહરે છે; તેથી આવનારા મહેમાનને જોડેલા હાથથી આવકારવો જોઈએ.

પૂજયેચ્ચાર્ઘ્યપાત્રેણ વેશ્મના ભોજનેન ચ। ઊર્વોઃ સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાઃ સદા। નાનારૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।। ૧૦.

પાણીના પાત્રથી, ઘરેથી અને ભોજનથી મહેમાનનું સન્માન કરવું જોઈએ; દક્ષિણના દરિયાકાંઠાથી ઉત્તર સુધી યોગેશ્વર દેવો વિવિધ રૂપે ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરતા ફરતા રહે છે.

તસ્માદ્દદ્યાચ્ચ વૈ દાનં વિપ્રાયાતિથયે નરઃ। પ્રદાનાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ફલઞ્ચૈષાં તથૈવ ચ ।। ૧૦.

એથી મનુષ્યે બ્રાહ્મણ અને મહેમાનને દાન આપવું જોઈએ; હવે હું દાનના પ્રકારો અને તેમના ફળ વિશે કહિશ.

અશ્વમેધસહસ્રેણ રાજસૂયશતેન ચ। પુણ્ડરીકસહસ્રેણ યોગિષ્વાવસથો વરમ્ ।। ૧૦.

યોગીઓને નિવાસ આપવો, હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ, સો રાજસૂય અને હજાર કમળ દાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.

આદ્ય એષ ગણઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણામમિતૌજસામ્। ભાવયન્સપ્તકાલાન્વૈ સ્થિત એષ ગણસ્તદા ।। ૧૦.

અપરિમિત શક્તિ ધરાવતાં પિતૃઓના આ પ્રથમ ગૃહનો વર્ણન થયું; એ સાત કાળને પોષી, એ ગૃહ સ્થિર રહે છે.

અત ઊરદ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાન્ પિતૃગણાન્પુનઃ । સન્તતિં સંસ્થિતિઞ્ચૈવ ભાવનાઞ્ચ યથાક્રમમ્ ।। ૧૦.

હવે હું બધા પિતૃગૃહો, તેમની પરંપરા, તેમની સ્થાપના અને તેમનું ધ્યાન ક્રમશઃ વર્ણવીશ.

સપ્ત મેધાવતાં શ્રેષ્ઠાઃ સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ। ચત્વારો મૂર્તિમન્તશ્ચ ત્રયસ્તેષામમૂર્ત્તયઃ। તેષાં લોકવિસર્ગન્તુ કીર્ત્તયિષ્યે નિબોધત ।। ૧૧.

સપ્ત મેધાવાન પિતૃગૃહો સ્વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; તેમાં ચાર સ્વરૂપવાળા અને ત્રણ નિર્વિકાર છે; હવે હું તેમના લોકસર્જનનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

યા વૈ દુહિતરસ્તેષાં દોહિત્રાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ। ધર્મમૂર્ત્તિધરાસ્તેષાં યે ત્રયઃ પરમા ગણાઃ ।। ૧૧.

તેમની પુત્રીઓ અને પૌત્રીઓનું પણ સ્મરણ થાય છે; તેમા જે ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે, એ ત્રણ શ્રેષ્ઠ ગૃહો છે.

નામાનિ લોકસર્ગઞ્ચ તેષાં વક્ષ્યે સમાસતઃ। લોકા વિરજસો નામ્ના યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।। ૧૧.

હવે હું સંક્ષિપ્તમાં તેમનાં નામો અને લોકસર્જન કહું છું; જેમાં તેજસ્વી પિતૃો વસે છે, એવા લોકનું નામ વિરજ છે.

અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણાઃ પુત્રાસ્તે વૈ પ્રજાપતેઃ। વિરજસ્ય દ્વિજાઃ શ્રેષ્ઠા વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પો વૈરાજાનાં પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૧૧.

પિતૃઓનાં સમૂહો રૂપરહિત છે; તેઓ પ્રજાપતિ વિરજસના પુત્રો છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તેઓ વૈરાજ તરીકે જાણીતા છે. વૈરાજનો આ પહેલો કલ્પ કહેવાય છે.

તેષાન્તુ માનસી કન્યા મેના નામ મહાગિરેઃ। પત્ની હિમવતઃ શુભ્ર યસ્યાં મૈનાક ઉચ્યતે ।। ૧૧.

તેમા મનથી ઉત્પન્ન થયેલી એક પુત્રી હતી, જેનું નામ મેનાં હતું. મહાપર્વતની એ પુત્રી હિમવતની પત્ની બની, અને મેનાંમાંથી મૈનાક પર્વત જન્મ્યો.