વાયુપુરાણમ્

દ્યૌરન્તરિક્ષં પૃથિવી નક્ષત્રાણિ દિશસ્તથા। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ તથાહોરાત્રમેવ ચ ।। ૧૦.

આકાશ, મધ્ય આકાશ, ધરતી, તારાઓ, દિશાઓ, તેમજ સૂર્ય-ચંદ્ર અને દિવસ-રાત—આ બધું.

ન બભૂવુસ્તદા તાત તમોભૂતમિદં જગત્। બ્રહ્મૈકો દુશ્ચરં તત્ર ચચાર પરમં તપઃ ।। ૧૦.

એ સમયે, પ્રિય પુત્ર, કશું જ નહોતું; આખું જગત અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું. માત્ર બ્રહ્મા જ હતા, અને તેઓ ત્યાં અત્યંત કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા.

શંયુસ્તમબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્। સર્વદૈવ વ્રતસ્નાતં સર્વજ્ઞાનવિદાંવરમ્ ।। ૧૦.

શમ્યુએ ફરીથી પોતાના પિતા પાસે કહ્યું, જે બ્રહ્માનું જ્ઞાન ધરાવતા, સદા વ્રત અને સ્નાનથી શુદ્ધ, અને સર્વજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

કીદૃશં સર્વભૂતે શસ્તપસ્તેપે પ્રજાપતિઃ। એવમુક્તો બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્ ।। ૧૦.

પ્રજાપતિએ સર્વ પ્રાણીઓ માટે કયું શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું હતું? એમ પૂછતાં તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ તેને ઉત્તર આપ્યો.

સર્વેષાં તપસાં યુક્તિસ્તપોયોગમનુત્તમમ્। ધ્યાયંસ્તદા તદ્ભગવાંસ્તેન લોકનવાસૃજત્ ।। ૧૦.

બધા તપસ્યાઓમાં સર્વોચ્ચ તપનું યોગ એ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યારે ભગવાન ધ્યાનમાં તલીન થયા અને એ તપથી તેમણે નવા લોકોની રચના કરી.

ભૂતભવ્યાનિ જ્ઞાનાનિ લોકાન્વેદાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। યોગમાવિશ્ય તત્સૃષ્ટં બ્રહ્મણા યોગચક્ષુષા ।। ૧૦.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યનું બધું જ્ઞાન, બધા લોક અને તમામ વેદો—બ્રહ્માએ યોગમાં સ્થિત રહી, યોગદ્રષ્ટિથી આ બધું સર્જન કર્યું.

લોકાઃ સાન્તાનિકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ। તે વૈરાજા ઇતિ ખ્યાતા દેવાનાં દિવિ દેવતાઃ ।। ૧૦.

સંતાનિક નામના લોક એ છે જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ વસે છે; તેઓ વિરાજ તરીકે ઓળખાય છે, સ્વર્ગમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

યોગેન તપસા યુક્તઃ પૂર્વમેવ તદા પ્રભુઃ। દેવાનસૃજત બ્રહ્મા યોગં યુક્ત્વા સનાતનમ્ ।। ૧૦.

પૂર્વે, ભગવાન યોગ અને તપથી યુક્ત થઈ, બ્રહ્માએ સનાતન યોગમાં સ્થિર રહીને દેવતાઓનું સર્જન કર્યું.

આદિદેવા ઇતિ ખ્યાતા મહાસત્ત્વા મહૌજસઃ। સર્વકામપ્રદાઃ પૂજ્યા દેવદાનવમાનવૈઃ ।। ૧૦.

તેઓ આદિદેવ તરીકે જાણીતા છે, મહાન શક્તિ અને તેજ ધરાવતા, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડનારા, અને દેવ, દાનવ તથા માનવ દ્વારા પૂજનીય છે.

તેષાં સપ્ત સમાખ્યાતા ગણાસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતાઃ । અમૂર્ત્તયસ્ત્રયસ્તેષાં ચત્વારસ્તુ સુમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

તેમા સાત ગણો વર્ણવાયા છે, જે ત્રિલોકમાં પૂજાય છે; તેમાં ત્રણ અમૂર્ત છે અને ચાર સુંદર રૂપ ધરાવે છે.

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં વર્ત્તન્તે ભાવમૂર્ત્તયઃ। તેષામધસ્તાદ્વર્ત્તન્તે ચત્વારઃ સૂક્ષમમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

ઉપરના ત્રણ જણ પ્રગટ રૂપ ધરાવે છે; અને નીચેના ચાર સૂક્ષ્મ, અમૂર્ત સ્વરૂપે છે.

તતો દેવાસ્તતો ભૂમિરેષા લોકપરમ્પરા। લોકે વર્ત્તન્તિ તે હ્યસ્મિંસ્તેભ્યઃ પર્જન્યસમ્ભવઃ । વૃષ્ટિર્ભવતિ તૈર્વૃષ્ટ્યા લોકાનાં સમ્ભવઃ પુનઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે, અને આ જ લોકપરંપરા છે; તેઓ આ લોકમાં વસે છે અને એમમાંથી વરસાદ થાય છે. એ વરસાદથી લોક ફરીથી જન્મે છે.

આપ્યાયયન્તિ તે યસ્માત્સોમઞ્ચાન્નઞ્ચ યોગતઃ। ઊચુસ્તાન્વૈ પિતૄંસ્તસ્માલ્લોકાનાં લોકસત્તમાઃ ।। ૧૦.

યોગ દ્વારા તેઓ સોમ અને અન્નને પોષે છે; તેથી લોકોએ પિતૃઓને કહ્યું કે તેઓ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

મનોજવાઃ સ્વધાભક્ષાઃ સર્વકામપરિચ્છદાઃ। લોભમોહભયાપેતા નિશ્ચિતાઃ શોકવર્જિતાઃ ।। ૧૦.

તેઓ મન જેટલા ઝડપી, સ્વધાનો ભોજન કરનાર, સર્વ ઇચ્છાઓથી યુક્ત, લોભ, મોહ અને ભયથી રહિત, નિશ્ચિત અને શોકરહિત છે.

એતે યોગં પરિત્યજ્ય પ્રાપ્તા લોકાન્સુદર્શનાન્। દિવ્યાઃ પુણ્યા મહાત્માનો વિપાપ્માનો ભવન્ત્યુત ।। ૧૦.

આ યોગનો ત્યાગ કરીને તેઓ સુંદર લોક પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ દિવ્ય, પુણ્યશાળી, મહાત્મા અને પાપરહિત બને છે.

તતો યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ। પ્રતિલભ્ય પુનર્યોગં મોક્ષં ગચ્છન્ત્યમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

પછી હજારો યુગોના અંતે બ્રહ્મજ્ઞાની જન્મે છે; તેઓ ફરીથી યોગ પ્રાપ્ત કરી, અમૂર્ત અવસ્થામાં મુક્તિ પામે છે.

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય મહાયોગબલેન વા । નશ્યન્ત્યુલ્કેવ ગગને ક્ષીણવિદ્યુત્પ્રભેવ ચ ।। ૧૦.

સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંનેને ત્યાગી, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ આકાશમાં તૂટતી ઉલ્કા કે ઝાંખી વીજળીની જેમ લય પામે છે.

ઉત્સૃજ્ય દેહજાતાનિ મહાયોગબલેન ચ। નિરાખ્યોપાખ્યતાં યાન્તિ સરિતઃ સાગરે યથા ।। ૧૦.

રૂપથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહનો ત્યાગ કરીને, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ નામ અને ઓળખથી પર થઈ જાય છે, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

ક્રિયયા ગુરુપૂજાભિર્યે ચ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ। તાભિરાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ ।। ૧૦.

જે લોકો સતત કર્મ અને વડીલોની પૂજા કરે છે, એ કાર્યોથી પિતૃઓ પોષાય છે અને તેમનો યોગ વધે છે.

શ્રાદ્ધે પ્રીતાઃ પુનઃ સોમં પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ। આપ્યાયયન્તિ યોગેન ત્રૈલોક્યં યેન જીવતિ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધથી પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓ, યોગમાં સ્થિર રહીને, પોતાના યોગબળથી સોમને પોષે છે, જેના દ્વારા ત્રણેય લોક ટકી રહે છે.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિભ્યો યત્નતઃ સદા। પિતૄણાં હિ બલં યોગો યોગાત્સોમઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૧૦.

એથી શ્રાદ્ધના દાન હંમેશાં યોગીઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવું જોઈએ, કારણ કે પિતૃઓનું બળ યોગ છે અને યોગમાંથી જ સોમ ઉત્પન્ન થાય છે.

સહસ્રશસ્તુ વિપ્રાન્વૈ ભોજયેદ્યાવદાગતાન્ ૧૦.

જેતલા બ્રાહ્મણો આવ્યા હોય, તેટલાને, હજારો સુધી પણ, ભોજન કરાવવું જોઈએ.

કલ્પિતાનાં સહસ્રેણ સ્નાતકાનાં શતેન ચ। યોગાચાર્યેણ યદ્ભુક્તં ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ।। ૧૦.

હજારો નિમણૂક કરેલા મહેમાનો અને સો સંન્યાસીઓ વચ્ચે યોગાચાર્યે જે ભોજન ગ્રહણ કરે છે, તે મહાન ભયમાંથી બચાવે છે.

ગૃહસ્થાનાં સહસ્રેણ વાનપ્રસ્થશતેન ચ। બ્રહ્મચારિસહસ્રેણ યોગી હ્યેકો વિશિષ્યતે ।। ૧૦.

હજારો ગૃહસ્થો, સો વાનપ્રસ્થો અને હજારો બ્રહ્મચારીઓમાં પણ એક યોગી સર્વે કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

નાસ્તિકો વા વિકર્મા વા સઙ્કીર્ણસ્તસ્કરોઽપિ વા। નાન્યત્ર કારણં દાનં યોગેષ્વાહ પ્રજાપતિઃ ।। ૧૦.

નાસ્તિક હોય, પાપી હોય, મિશ્ર જાતિનો હોય કે ચોર પણ હોય, દાન આપવાનું સાચું કારણ યોગીઓ સિવાય બીજું ક્યાંય નથી — એવું પ્રજાપતિએ કહ્યું છે.

પિતરસ્તસ્ય તુષ્યન્તિ સુવૃષ્ટેનેવ કર્ષકાઃ। પુત્રો વાપ્યથ વા પૌત્રો ધ્યાનિનં ભોજયિષ્યતિ ।। ૧૦.

જેમ ખેડૂતને સારી વરસાદથી આનંદ થાય છે, તેમ પુત્ર કે પૌત્ર જ્યારે ધ્યાનમાં લીન વ્યક્તિને ભોજન કરાવે છે ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે.

અલાભે ધ્યાનિભિક્ષૂણાં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણૌ । તદલાભેપ્યુદાસીનં ગૃહસ્થમપિ ભોજયેત્ ।। ૧૦.

જો ધ્યાનમાં લીન ભિક્ષુ ન મળે તો બ્રહ્મચારીને ભોજન કરાવવું; અને જો એ પણ ન મળે તો નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ કે ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવવું.

યસ્તિષ્ઠેદેકપાદેન વાયુભક્ષઃ શતં સમાઃ । ધ્યાનયોગી પરસ્તસ્માદિતિ બ્રહ્માનુશાસનમ્ ।। ૧૦.

જે એક પગે ઊભો રહીને, પવન ખાઈને, સો વર્ષ જીવ્યો હોય, તેને પણ ધ્યાનયોગી વ્યક્તિ પાછળ પાડી દે છે — આવું બ્રહ્માજીનું ઉપદેશ છે.

સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્। તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્કૃતાઞ્જલિઃ ।। ૧૦.

સિદ્ધ પુરુષો બ્રાહ્મણ રૂપે ધરતી પર વિહરે છે; તેથી આવનારા મહેમાનને જોડેલા હાથથી આવકારવો જોઈએ.