વાયુપુરાણમ્

કિયન્તો વૈ પિતૃગણાઃ કસ્મિન્કાલે ચ તે ગણાઃ । વર્ત્તન્તે દેવપ્રવરા દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ ।। ૧૦.

પિતૃઓના કેટલા સમૂહ છે અને એ કયા સમયે રહે છે? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવોમાં સોમને પોષતા એ પિતૃઓ કયા છે?

એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પિતૃસર્ગમનુત્તમમ્। શંયુઃ પપ્રચ્છ યત્પૂર્વં પિતરં વૈ બૃહસ્પતિમ્ ।। ૧૦.

હું તમને પિતૃઓની ઉત્તમ ઉત્પત્તિ કહીશ, જે શમ્યુએ પહેલાં બૃહસ્પતિને પુછ્યું હતું.

બૃહસ્પતિમુપાસીનં સર્વજ્ઞાનાર્થકોવિદમ્। પુત્રઃ શંયુરિમં પ્રશ્નં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।। ૧૦.

શમ્યુ પુત્ર બૃહસ્પતિ પાસે ગયો, જે સર્વ જ્ઞાનમાં પારંગત હતા, અને વિનયપૂર્વક આ પ્રશ્ન પુછ્યો.

ક એતે પિતરો નામ કિયન્તઃ કે ચ નામતઃ। સમુદ્ભૂતાઃ કથઞ્ચૈતે પિતૃત્વં સમુપાગતાઃ ।। ૧૦.

આ પિતૃઓ કોણ છે, કેટલા છે અને તેમના નામ શું છે? તેઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા અને પિતૃપદે કેવી રીતે પહોંચ્યા?

કસ્માચ્ચ પિતરં પૂર્વં યજ્ઞે યુજ્યન્તિ નિત્યશઃ। ક્રિયાશ્ચ સર્વા વર્ત્તન્તે શ્રાદ્ધપૂર્વા મહાત્મનામ્ ।। ૧૦.

પિતૃઓ હંમેશાં યજ્ઞમાં શા માટે જોડાય છે? મહાન આત્માઓના બધા કર્મ શ્રાદ્ધથી શરૂ કેમ થાય છે?

કસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કિઞ્ચ દત્તં મહાફલમ્। કેષુ વાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થેષુ ચ નદીષુ ચ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધ કોને આપવું જોઈએ અને આપેલા શ્રાદ્ધનું મહાન ફળ શું છે? કયા તીર્થો અને નદીઓમાં શ્રાદ્ધ અક્ષય રહે છે?

કેષુ વૈ સર્વમાપ્નોતિ શ્રાદ્ધં કૃત્વા દ્વિજોત્તમઃ। કશ્ચ કાલો ભવેચ્ચ્રાદ્ધે વિધિઃ કશ્ચાનુવર્ત્તતે ।। ૧૦.

કયા સ્થળે શ્રાદ્ધ કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બધું પ્રાપ્ત કરે છે? શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય સમય કયો છે અને કયો વિધિ અનુસરવો?

એતદિચ્છામિ ભગવન્ વિસ્તરેણ યથાતથમ્। વ્યાખ્યાતુમાનુપૂર્વ્યેણ યત્ર ચોદાહૃતં મયા ।। ૧૦.

હે ભગવન, મેં જે પૂછ્યું છે તે બધું તમે વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં સમજાવો એવી મારી ઈચ્છા છે.

બૃહસ્પતિરિદં સમ્યગેવં પૃષ્ટો મહામતિઃ। વ્યાજહારાનુપૂર્વ્યેણ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વરઃ ।। ૧૦.

મહાન બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ આ રીતે પુછાયેલા પ્રશ્નોનું યોગ્ય ક્રમમાં અને સ્પષ્ટ રીતે ઉત્તર આપ્યો.

કથયિષ્યામિ તે તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। વિનયેન યથાન્યાયં ગમ્ભીરં પ્રશ્નમુત્તમમ્ ।। ૧૦.

હે તાત, તમે જે ગંભીર અને ઉત્તમ પ્રશ્ન વિનયપૂર્વક પુછ્યો છે, તેનું હું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરીશ.

દ્યૌરન્તરિક્ષં પૃથિવી નક્ષત્રાણિ દિશસ્તથા। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ તથાહોરાત્રમેવ ચ ।। ૧૦.

આકાશ, મધ્ય આકાશ, ધરતી, તારાઓ, દિશાઓ, તેમજ સૂર્ય-ચંદ્ર અને દિવસ-રાત—આ બધું.

ન બભૂવુસ્તદા તાત તમોભૂતમિદં જગત્। બ્રહ્મૈકો દુશ્ચરં તત્ર ચચાર પરમં તપઃ ।। ૧૦.

એ સમયે, પ્રિય પુત્ર, કશું જ નહોતું; આખું જગત અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું. માત્ર બ્રહ્મા જ હતા, અને તેઓ ત્યાં અત્યંત કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા.

શંયુસ્તમબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્। સર્વદૈવ વ્રતસ્નાતં સર્વજ્ઞાનવિદાંવરમ્ ।। ૧૦.

શમ્યુએ ફરીથી પોતાના પિતા પાસે કહ્યું, જે બ્રહ્માનું જ્ઞાન ધરાવતા, સદા વ્રત અને સ્નાનથી શુદ્ધ, અને સર્વજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

કીદૃશં સર્વભૂતે શસ્તપસ્તેપે પ્રજાપતિઃ। એવમુક્તો બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્ ।। ૧૦.

પ્રજાપતિએ સર્વ પ્રાણીઓ માટે કયું શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું હતું? એમ પૂછતાં તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ તેને ઉત્તર આપ્યો.

સર્વેષાં તપસાં યુક્તિસ્તપોયોગમનુત્તમમ્। ધ્યાયંસ્તદા તદ્ભગવાંસ્તેન લોકનવાસૃજત્ ।। ૧૦.

બધા તપસ્યાઓમાં સર્વોચ્ચ તપનું યોગ એ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યારે ભગવાન ધ્યાનમાં તલીન થયા અને એ તપથી તેમણે નવા લોકોની રચના કરી.

ભૂતભવ્યાનિ જ્ઞાનાનિ લોકાન્વેદાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। યોગમાવિશ્ય તત્સૃષ્ટં બ્રહ્મણા યોગચક્ષુષા ।। ૧૦.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યનું બધું જ્ઞાન, બધા લોક અને તમામ વેદો—બ્રહ્માએ યોગમાં સ્થિત રહી, યોગદ્રષ્ટિથી આ બધું સર્જન કર્યું.

લોકાઃ સાન્તાનિકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ। તે વૈરાજા ઇતિ ખ્યાતા દેવાનાં દિવિ દેવતાઃ ।। ૧૦.

સંતાનિક નામના લોક એ છે જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ વસે છે; તેઓ વિરાજ તરીકે ઓળખાય છે, સ્વર્ગમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

યોગેન તપસા યુક્તઃ પૂર્વમેવ તદા પ્રભુઃ। દેવાનસૃજત બ્રહ્મા યોગં યુક્ત્વા સનાતનમ્ ।। ૧૦.

પૂર્વે, ભગવાન યોગ અને તપથી યુક્ત થઈ, બ્રહ્માએ સનાતન યોગમાં સ્થિર રહીને દેવતાઓનું સર્જન કર્યું.

આદિદેવા ઇતિ ખ્યાતા મહાસત્ત્વા મહૌજસઃ। સર્વકામપ્રદાઃ પૂજ્યા દેવદાનવમાનવૈઃ ।। ૧૦.

તેઓ આદિદેવ તરીકે જાણીતા છે, મહાન શક્તિ અને તેજ ધરાવતા, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડનારા, અને દેવ, દાનવ તથા માનવ દ્વારા પૂજનીય છે.

તેષાં સપ્ત સમાખ્યાતા ગણાસ્ત્રૈલોક્યપૂજિતાઃ । અમૂર્ત્તયસ્ત્રયસ્તેષાં ચત્વારસ્તુ સુમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

તેમા સાત ગણો વર્ણવાયા છે, જે ત્રિલોકમાં પૂજાય છે; તેમાં ત્રણ અમૂર્ત છે અને ચાર સુંદર રૂપ ધરાવે છે.

ઉપરિષ્ટાત્રયસ્તેષાં વર્ત્તન્તે ભાવમૂર્ત્તયઃ। તેષામધસ્તાદ્વર્ત્તન્તે ચત્વારઃ સૂક્ષમમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

ઉપરના ત્રણ જણ પ્રગટ રૂપ ધરાવે છે; અને નીચેના ચાર સૂક્ષ્મ, અમૂર્ત સ્વરૂપે છે.

તતો દેવાસ્તતો ભૂમિરેષા લોકપરમ્પરા। લોકે વર્ત્તન્તિ તે હ્યસ્મિંસ્તેભ્યઃ પર્જન્યસમ્ભવઃ । વૃષ્ટિર્ભવતિ તૈર્વૃષ્ટ્યા લોકાનાં સમ્ભવઃ પુનઃ ।। ૧૦.

આ દેવતાઓમાંથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે, અને આ જ લોકપરંપરા છે; તેઓ આ લોકમાં વસે છે અને એમમાંથી વરસાદ થાય છે. એ વરસાદથી લોક ફરીથી જન્મે છે.

આપ્યાયયન્તિ તે યસ્માત્સોમઞ્ચાન્નઞ્ચ યોગતઃ। ઊચુસ્તાન્વૈ પિતૄંસ્તસ્માલ્લોકાનાં લોકસત્તમાઃ ।। ૧૦.

યોગ દ્વારા તેઓ સોમ અને અન્નને પોષે છે; તેથી લોકોએ પિતૃઓને કહ્યું કે તેઓ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

મનોજવાઃ સ્વધાભક્ષાઃ સર્વકામપરિચ્છદાઃ। લોભમોહભયાપેતા નિશ્ચિતાઃ શોકવર્જિતાઃ ।। ૧૦.

તેઓ મન જેટલા ઝડપી, સ્વધાનો ભોજન કરનાર, સર્વ ઇચ્છાઓથી યુક્ત, લોભ, મોહ અને ભયથી રહિત, નિશ્ચિત અને શોકરહિત છે.

એતે યોગં પરિત્યજ્ય પ્રાપ્તા લોકાન્સુદર્શનાન્। દિવ્યાઃ પુણ્યા મહાત્માનો વિપાપ્માનો ભવન્ત્યુત ।। ૧૦.

આ યોગનો ત્યાગ કરીને તેઓ સુંદર લોક પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ દિવ્ય, પુણ્યશાળી, મહાત્મા અને પાપરહિત બને છે.

તતો યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ। પ્રતિલભ્ય પુનર્યોગં મોક્ષં ગચ્છન્ત્યમૂર્ત્તયઃ ।। ૧૦.

પછી હજારો યુગોના અંતે બ્રહ્મજ્ઞાની જન્મે છે; તેઓ ફરીથી યોગ પ્રાપ્ત કરી, અમૂર્ત અવસ્થામાં મુક્તિ પામે છે.

વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય મહાયોગબલેન વા । નશ્યન્ત્યુલ્કેવ ગગને ક્ષીણવિદ્યુત્પ્રભેવ ચ ।। ૧૦.

સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંનેને ત્યાગી, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ આકાશમાં તૂટતી ઉલ્કા કે ઝાંખી વીજળીની જેમ લય પામે છે.

ઉત્સૃજ્ય દેહજાતાનિ મહાયોગબલેન ચ। નિરાખ્યોપાખ્યતાં યાન્તિ સરિતઃ સાગરે યથા ।। ૧૦.

રૂપથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહનો ત્યાગ કરીને, મહાયોગની શક્તિથી, તેઓ નામ અને ઓળખથી પર થઈ જાય છે, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં મળી જાય છે.

ક્રિયયા ગુરુપૂજાભિર્યે ચ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ। તાભિરાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગવર્દ્ધનાઃ ।। ૧૦.

જે લોકો સતત કર્મ અને વડીલોની પૂજા કરે છે, એ કાર્યોથી પિતૃઓ પોષાય છે અને તેમનો યોગ વધે છે.