વાયુપુરાણમ્

તેનૈવ વચસા પુત્રા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પુત્રાઃ પિતૃત્ત્વમાજગ્મુઃ પુત્રત્વં પિતરઃ પુનઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્માના એ વચનથી પુત્રો પિતૃ બની ગયા અને પિતૃઓ પુત્ર બની ગયા.

તસ્માત્તે પિતરઃ પુત્રાઃ પિતૃત્વે તેષુ તત્સ્મૃતમ્ । એવં સ્મૃત્વા પિતૄન્ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચ પિતરસ્તથા। વ્યાજહાર પુનર્બ્રહ્મા પિદૄનાત્મવિવૃદ્ધયે ।। ૧૦.

આથી પિતૃઓ પુત્રો છે અને પુત્રોમાં પિતૃત્વનું સ્મરણ થાય છે; આમ પિતૃઓને પુત્ર અને પુત્રોને પિતૃ માની, બ્રહ્માએ પિતૃઓના કલ્યાણ માટે ફરીથી કહ્યું.

યો હ્યનિષ્ટ્વા પિતૄઞ્છ્રાદ્ધે ક્રિયાં કાઞિચિત્કરિષ્યતિ। રાક્ષસા દાનવાશ્ચૈવ ફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ તસ્ય તત્ ।। ૧૦.

જે કોઈ શ્રાદ્ધ વિના પિતૃઓને અર્પણ કર્યા વિના કોઈ વિધિ કરશે, તેના ફળ રાક્ષસો અને દાનવોને મળશે.

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતાશ્ચૈવ પિતરઃ સોમમવ્યયમ્। આપ્યાય્યમાના યુષ્માભિર્વર્દ્ધયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધના ભોજનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને અમર સોમરસનો આનંદ માણે છે. તમે તેમને સતત પોષણ આપશો તો તેઓ હંમેશાં વધશે.

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતઃ સોમો લોકાનાપ્યાયયિષ્યતિ । કૃત્સ્રં સપર્વતવનં જઙ્ગમાજઙ્ગમૈર્વૃતમ્ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધથી સોમ દેવ પોષાય છે, અને પછી તે આખા વિશ્વને—પર્વતો, જંગલો અને ચાલતા-અચલ તમામ જીવોને—પોષે છે.

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામાશ્ચ યે કરિષ્યન્તિ માનવાઃ। તેભ્યઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા ।। ૧૦.

જે માનવો પોષણની ઈચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તેમને પિતૃઓ હંમેશાં પોષણ અને સંતાન આપે છે.

શ્રાદ્ધે યેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ત્રીન્ પિણ્ડાન્ નામગોત્રતઃ। સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિતરઃ પ્રપિતામહમ્। તેષામાપ્યાયયિષ્યન્તિ શ્રાદ્ધદાનેન વૈ પ્રજાઃ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધમાં નામ અને કુળ જણાવીને જેમને ત્રણ પિંડ અર્પણ થાય છે, એવા સર્વત્ર રહેલા પિતૃઓ અને પ્રપિતામહો શ્રાદ્ધના દાનથી તેમની સંતતિને પોષે છે.

એવમાજ્ઞા કૃતા પૂર્વં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। તેનૈતત્સર્વથા સિદ્ધં દાનમધ્યયનં તપઃ ।। ૧૦.

આવી આજ્ઞા પહેલાં પરમેશ્વર બ્રહ્માએ આપી હતી; તેથી દાન, અધ્યયન અને તપ દરેક રીતે પૂર્ણ થાય છે.

તે તુ જ્ઞાનપ્રદાતારઃ પિતરો વો ન સંશયઃ। ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ । અન્યોન્યં પિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ હ ।। ૧૦.

તમારા પિતૃઓ જ જ્ઞાન આપનાર છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો પણ પિતૃ છે; બંને એકબીજાના પિતૃ અને દેવ છે.

એતદ્બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્ય વિહિતાત્મનઃ । પપ્રચ્છુર્મુનયો ભૂયઃ સૂતં તસ્માદ્યદુત્તરમ્ ।। ૧૦.

બ્રહ્માના આ વચન સુતાએ કહ્યા પછી, ઋષિઓએ ફરી પુછ્યું કે પછી શું થયું.

કિયન્તો વૈ પિતૃગણાઃ કસ્મિન્કાલે ચ તે ગણાઃ । વર્ત્તન્તે દેવપ્રવરા દેવાનાં સોમવર્દ્ધનાઃ ।। ૧૦.

પિતૃઓના કેટલા સમૂહ છે અને એ કયા સમયે રહે છે? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવોમાં સોમને પોષતા એ પિતૃઓ કયા છે?

એતદ્વોઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પિતૃસર્ગમનુત્તમમ્। શંયુઃ પપ્રચ્છ યત્પૂર્વં પિતરં વૈ બૃહસ્પતિમ્ ।। ૧૦.

હું તમને પિતૃઓની ઉત્તમ ઉત્પત્તિ કહીશ, જે શમ્યુએ પહેલાં બૃહસ્પતિને પુછ્યું હતું.

બૃહસ્પતિમુપાસીનં સર્વજ્ઞાનાર્થકોવિદમ્। પુત્રઃ શંયુરિમં પ્રશ્નં પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।। ૧૦.

શમ્યુ પુત્ર બૃહસ્પતિ પાસે ગયો, જે સર્વ જ્ઞાનમાં પારંગત હતા, અને વિનયપૂર્વક આ પ્રશ્ન પુછ્યો.

ક એતે પિતરો નામ કિયન્તઃ કે ચ નામતઃ। સમુદ્ભૂતાઃ કથઞ્ચૈતે પિતૃત્વં સમુપાગતાઃ ।। ૧૦.

આ પિતૃઓ કોણ છે, કેટલા છે અને તેમના નામ શું છે? તેઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા અને પિતૃપદે કેવી રીતે પહોંચ્યા?

કસ્માચ્ચ પિતરં પૂર્વં યજ્ઞે યુજ્યન્તિ નિત્યશઃ। ક્રિયાશ્ચ સર્વા વર્ત્તન્તે શ્રાદ્ધપૂર્વા મહાત્મનામ્ ।। ૧૦.

પિતૃઓ હંમેશાં યજ્ઞમાં શા માટે જોડાય છે? મહાન આત્માઓના બધા કર્મ શ્રાદ્ધથી શરૂ કેમ થાય છે?

કસ્મૈ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કિઞ્ચ દત્તં મહાફલમ્। કેષુ વાપ્યક્ષયં શ્રાદ્ધં તીર્થેષુ ચ નદીષુ ચ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધ કોને આપવું જોઈએ અને આપેલા શ્રાદ્ધનું મહાન ફળ શું છે? કયા તીર્થો અને નદીઓમાં શ્રાદ્ધ અક્ષય રહે છે?

કેષુ વૈ સર્વમાપ્નોતિ શ્રાદ્ધં કૃત્વા દ્વિજોત્તમઃ। કશ્ચ કાલો ભવેચ્ચ્રાદ્ધે વિધિઃ કશ્ચાનુવર્ત્તતે ।। ૧૦.

કયા સ્થળે શ્રાદ્ધ કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બધું પ્રાપ્ત કરે છે? શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય સમય કયો છે અને કયો વિધિ અનુસરવો?

એતદિચ્છામિ ભગવન્ વિસ્તરેણ યથાતથમ્। વ્યાખ્યાતુમાનુપૂર્વ્યેણ યત્ર ચોદાહૃતં મયા ।। ૧૦.

હે ભગવન, મેં જે પૂછ્યું છે તે બધું તમે વિગતે અને યોગ્ય ક્રમમાં સમજાવો એવી મારી ઈચ્છા છે.

બૃહસ્પતિરિદં સમ્યગેવં પૃષ્ટો મહામતિઃ। વ્યાજહારાનુપૂર્વ્યેણ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વરઃ ।। ૧૦.

મહાન બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ આ રીતે પુછાયેલા પ્રશ્નોનું યોગ્ય ક્રમમાં અને સ્પષ્ટ રીતે ઉત્તર આપ્યો.

કથયિષ્યામિ તે તાત યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। વિનયેન યથાન્યાયં ગમ્ભીરં પ્રશ્નમુત્તમમ્ ।। ૧૦.

હે તાત, તમે જે ગંભીર અને ઉત્તમ પ્રશ્ન વિનયપૂર્વક પુછ્યો છે, તેનું હું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરીશ.

દ્યૌરન્તરિક્ષં પૃથિવી નક્ષત્રાણિ દિશસ્તથા। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ તથાહોરાત્રમેવ ચ ।। ૧૦.

આકાશ, મધ્ય આકાશ, ધરતી, તારાઓ, દિશાઓ, તેમજ સૂર્ય-ચંદ્ર અને દિવસ-રાત—આ બધું.

ન બભૂવુસ્તદા તાત તમોભૂતમિદં જગત્। બ્રહ્મૈકો દુશ્ચરં તત્ર ચચાર પરમં તપઃ ।। ૧૦.

એ સમયે, પ્રિય પુત્ર, કશું જ નહોતું; આખું જગત અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું. માત્ર બ્રહ્મા જ હતા, અને તેઓ ત્યાં અત્યંત કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા.

શંયુસ્તમબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતરં બ્રહ્મવિત્તમમ્। સર્વદૈવ વ્રતસ્નાતં સર્વજ્ઞાનવિદાંવરમ્ ।। ૧૦.

શમ્યુએ ફરીથી પોતાના પિતા પાસે કહ્યું, જે બ્રહ્માનું જ્ઞાન ધરાવતા, સદા વ્રત અને સ્નાનથી શુદ્ધ, અને સર્વજ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

કીદૃશં સર્વભૂતે શસ્તપસ્તેપે પ્રજાપતિઃ। એવમુક્તો બૃહત્તેજા બૃહસ્પતિરુવાચ તમ્ ।। ૧૦.

પ્રજાપતિએ સર્વ પ્રાણીઓ માટે કયું શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું હતું? એમ પૂછતાં તેજસ્વી બૃહસ્પતિએ તેને ઉત્તર આપ્યો.

સર્વેષાં તપસાં યુક્તિસ્તપોયોગમનુત્તમમ્। ધ્યાયંસ્તદા તદ્ભગવાંસ્તેન લોકનવાસૃજત્ ।। ૧૦.

બધા તપસ્યાઓમાં સર્વોચ્ચ તપનું યોગ એ શ્રેષ્ઠ છે; ત્યારે ભગવાન ધ્યાનમાં તલીન થયા અને એ તપથી તેમણે નવા લોકોની રચના કરી.

ભૂતભવ્યાનિ જ્ઞાનાનિ લોકાન્વેદાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ। યોગમાવિશ્ય તત્સૃષ્ટં બ્રહ્મણા યોગચક્ષુષા ।। ૧૦.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્યનું બધું જ્ઞાન, બધા લોક અને તમામ વેદો—બ્રહ્માએ યોગમાં સ્થિત રહી, યોગદ્રષ્ટિથી આ બધું સર્જન કર્યું.

લોકાઃ સાન્તાનિકા નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ। તે વૈરાજા ઇતિ ખ્યાતા દેવાનાં દિવિ દેવતાઃ ।। ૧૦.

સંતાનિક નામના લોક એ છે જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ વસે છે; તેઓ વિરાજ તરીકે ઓળખાય છે, સ્વર્ગમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

યોગેન તપસા યુક્તઃ પૂર્વમેવ તદા પ્રભુઃ। દેવાનસૃજત બ્રહ્મા યોગં યુક્ત્વા સનાતનમ્ ।। ૧૦.

પૂર્વે, ભગવાન યોગ અને તપથી યુક્ત થઈ, બ્રહ્માએ સનાતન યોગમાં સ્થિર રહીને દેવતાઓનું સર્જન કર્યું.

આદિદેવા ઇતિ ખ્યાતા મહાસત્ત્વા મહૌજસઃ। સર્વકામપ્રદાઃ પૂજ્યા દેવદાનવમાનવૈઃ ।। ૧૦.

તેઓ આદિદેવ તરીકે જાણીતા છે, મહાન શક્તિ અને તેજ ધરાવતા, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડનારા, અને દેવ, દાનવ તથા માનવ દ્વારા પૂજનીય છે.