વાયુપુરાણમ્

અનેકે પિતરશ્ચૈવ વર્ત્તન્તે વ્ક ચ વા પુનઃ। શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રન્તે શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરં વિધિમ્ ।। ૧૦.

ઘણા પિતૃઓ છે અને ફરી બીજા પણ છે; હે કલ્યાણી, હું તારી પાસેથી શ્રાદ્ધનો શ્રેષ્ઠ વિધિ સાંભળવા ઈચ્છું છું.

પુત્રાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ કેષાં કથઞ્ચ પિતરસ્તુ તે । પિતરઃ કથમુત્પન્નાઃ કસ્ય પુત્રાઃ કિમાત્મકાઃ ।। ૧૦.

કોણના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને તેમના પિતૃઓ કેવી રીતે છે? પિતૃઓ કેવી રીતે જન્મ્યા, તેઓ કોણના પુત્રો છે અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે?

સ્વર્ગે તુ પિતરોઽન્યે યે દેવાનામપિ દેવતાઃ। એવં વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમ્। યથાવદ્દત્તમસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૧૦.

સ્વર્ગમાં કેટલાક પિતૃઓ તો દેવતાઓમાં પણ દેવતા છે; તેથી હું પિતૃઓના શ્રેષ્ઠ ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું અને અમે જે શ્રાદ્ધ કરીએ છીએ તે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરે છે.

યદર્થં તેન દૃશ્યન્તે તત્ર કિં કારણં સ્મૃતમ્। સ્વર્ગે હિ કે તુ વર્ત્તન્તે પિતરો નરકે તુ કે ।। ૧૦.

ત્યાં તેઓ કેમ દેખાય છે અને તેનું કારણ શું માનવામાં આવે છે? સ્વર્ગમાં કયા પિતૃઓ છે અને નરકમાં કયા છે?

અભિસન્ધાય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા। પિતુઃ પિતામહઞ્ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેષુ નામતઃ ।। ૧૦.

પિતા, પિતાના પિતા અને પિતામહને ધ્યાનમાં રાખીને, ત્રણ પિંડો તેમના નામે અર્પણ કરવામાં આવે છે.

કાનિ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ । કથઞ્ચ શક્તાસ્તે દાતું નરકસ્થાઃ ફલં પુનઃ ।। ૧૦.

કયા શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ અને એ કેવી રીતે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે? અને જે પિતૃઓ નરકમાં છે, તેઓ ફરીથી એ ફળ કેવી રીતે મેળવી શકે?

કે ચેહ પિતરો નામ કાન્ યજામો વયં પુનઃ । દેવા અપિ પુતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૧૦.

અહીં પિતૃઓ કોને કહેવાય છે અને આપણે ફરીથી કોની પૂજા કરવી જોઈએ? અમને તો એવું સાંભળ્યું છે કે દેવતાઓ પણ સ્વર્ગમાં પોતાના પુત્રોની પૂજા કરે છે.

એતદિચ્છામિ વૈ શ્રોતું વિસ્તરેણ બહુશ્રુત। સ્પષ્ટાભિધાનમર્થં વૈ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ।। ૧૦.

હું આ વિષયને વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે વિદ્વાન, તમે સ્પષ્ટ રીતે આ વાત સમજાવા યોગ્ય છો.

ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્તત્ત્વાર્થદર્શિવાન્। આચચક્ષે યથાપ્રશ્રં ઋષીણાં માનસં તતઃ ।। ૧૦.

ઋષિઓના વચન સાંભળી, તત્વને જાણનારા સૂતાએ ઋષિઓના મનના પ્રશ્નો પ્રમાણે તેમનો વિચાર વર્ણવીને કહ્યું.

અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્। મન્વન્તરેષુ જાયન્તે પિતરો દેવસૂનવઃ ।। ૧૦.

હવે હું મારી સમજ અને સાંભળેલી વાત પ્રમાણે તમને કહું છું કે દરેક મન્વંતરમાં પિતૃઓ દેવોના પુત્ર તરીકે જન્મે છે.

અતીતાનાગતે જ્યેષ્ઠાઃ કનિષ્ઠાઃ ક્રમશસ્તુ તે। દેવૈઃ સાર્દ્ધં પુરાતીતાઃ પિતરો યેઽન્તરેષુ વૈ। વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતં યે તુ તાન્વૈ વક્ષ્યામિ નિશ્ચયાત્ ।। ૧૦.

ગયા અને આવનારા સમયમાં, મોટા અને નાના પિતૃઓ ક્રમશઃ થાય છે; જે પિતૃઓ અગાઉ દેવો સાથે હતા અને જે અત્યારે છે, તેમના વિષે હું નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું.

શ્રાદ્ધઞ્ચૈષાં મનુષ્યાણાં શ્રાદ્ધમેવ પ્રવર્ત્તતે। દેવાનસૃજન્ બ્રહ્મા નાયક્ષન્નિતિ વૈ પુનઃ । તમુત્સૃજ્ય તદાત્માનમસૃજંસ્તે ફલાર્થિનઃ ।। ૧૦.

આ પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ માનવો દ્વારા થાય છે; બ્રહ્માએ દેવોને બનાવ્યા, પણ તેઓએ એ અન્ન સ્વીકાર્યું નહીં. પછી ફળની ઈચ્છાથી તેમણે પોતાનું સ્વરૂપ બનાવ્યું.

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ। ન સ્મ કિઞ્ચિદ્વિજાનન્તિ તતો લોકે હ્યમુહ્યત ।। ૧૦.

બ્રહ્માના શાપથી તેઓ મૂર્ખ બની ગયા અને સમજ ગુમાવી દીધી; તેમને કશું જ ખબર ન રહી, તેથી જગત પણ ભ્રમિત થયું.

તે ભૂયઃ પ્રણતાઃ સર્વે યાચન્તિ સ્મ પિતામહમ્। અનુગ્રહાય લોકાનાં પુનસ્તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ ।। ૧૦.

પછી બધા પિતૃઓ ફરીથી પિતામહને વંદન કરીને કૃપા માટે વિનંતી કરવા લાગ્યા; ત્યારે પ્રભુએ લોકહિત માટે તેમને ફરીથી કહ્યું.

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરધ્વં વૈ વ્યભિચારો હિ યઃ કૃતઃ । પુત્રાન્સ્વાન્પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ ।। ૧૦.

તમે જે પાપ કર્યું છે, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરો; અને તમારા પોતાના પુત્રોને પૂછો, પછી તમને જ્ઞાન મળશે.

તતસ્તે સ્વાન્સુતાંશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તજિઘૃક્ષવઃ। અપૃચ્છન્ સંયતાત્માનો વિધિવચ્ચ મિથો મિથઃ ।। ૧૦.

પિતૃઓએ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાની ઈચ્છાથી મન સંયમિત કરીને પોતાના પુત્રોને યોગ્ય રીતથી પૂછ્યું અને એકબીજાને પૂછપરછ કરી.

તેભ્યસ્તે નિયતાત્માનઃ પુત્રાઃ શંસુરનેકધા। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ધર્મજ્ઞા વાઙ્મનઃ કર્મ્મજાનિ તુ ।। ૧૦.

પુત્રોએ પણ મન સંયમિત રાખીને અનેક રીતે તેમને પ્રાયશ્ચિત્તના ઉપાય કહ્યા, જે વાણી, મન અને કર્મથી થતા હોય છે અને ધર્મને જાણનારા છે.

તે પુત્રાનબ્રુવન્પ્રીતા લબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ। યૂયં વૈ પિતરોઽસ્માકં યે વયં પ્રતિબોધિતાઃ। ધર્મજ્ઞાનઞ્ચ કામશ્ચ કો વરો વઃ પ્રદીયતામ્ ।। ૧૦.

પુત્રોએ જાગૃતિ આપતા પિતૃઓએ આનંદથી કહ્યું: 'તમે જ અમારા પિતૃઓ છો, કેમ કે તમે અમને જ્ઞાન આપ્યું છે. ધર્મજ્ઞાન કે ઇચ્છિત વસ્તુમાં તમને કયો વરદાન જોઈએ તે કહો.'

પુનસ્તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા યૂયં વૈ સત્યવાદિનઃ। તસ્માદ્યદુક્તં યુષ્માભિસ્તત્તથા ન તદન્યથા ।। ૧૦.

પછી બ્રહ્માએ ફરીથી કહ્યું: 'તમે સત્ય બોલનાર છો, તેથી જે તમે કહ્યું છે એ જ થશે, એમાં ફેરફાર નહિ થાય.'

ઉક્તઞ્ચ પિતરોઽસ્માકમિતિ વૈ તનયાઃ સ્વકાઃ। પિતરસ્તે ભવિષ્યન્તિ તેભ્યોઽયં દીયતાં વરઃ ।। ૧૦.

અને એવું નક્કી થયું કે 'આ અમારા પિતૃઓ છે', એટલે પોતાના પુત્રો જ પિતૃ બનશે અને તેમને આ વરદાન મળશે.

તેનૈવ વચસા પુત્રા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પુત્રાઃ પિતૃત્ત્વમાજગ્મુઃ પુત્રત્વં પિતરઃ પુનઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્માના એ વચનથી પુત્રો પિતૃ બની ગયા અને પિતૃઓ પુત્ર બની ગયા.

તસ્માત્તે પિતરઃ પુત્રાઃ પિતૃત્વે તેષુ તત્સ્મૃતમ્ । એવં સ્મૃત્વા પિતૄન્ પુત્રાન્પુત્રાશ્ચ પિતરસ્તથા। વ્યાજહાર પુનર્બ્રહ્મા પિદૄનાત્મવિવૃદ્ધયે ।। ૧૦.

આથી પિતૃઓ પુત્રો છે અને પુત્રોમાં પિતૃત્વનું સ્મરણ થાય છે; આમ પિતૃઓને પુત્ર અને પુત્રોને પિતૃ માની, બ્રહ્માએ પિતૃઓના કલ્યાણ માટે ફરીથી કહ્યું.

યો હ્યનિષ્ટ્વા પિતૄઞ્છ્રાદ્ધે ક્રિયાં કાઞિચિત્કરિષ્યતિ। રાક્ષસા દાનવાશ્ચૈવ ફલં પ્રાપ્સ્યન્તિ તસ્ય તત્ ।। ૧૦.

જે કોઈ શ્રાદ્ધ વિના પિતૃઓને અર્પણ કર્યા વિના કોઈ વિધિ કરશે, તેના ફળ રાક્ષસો અને દાનવોને મળશે.

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતાશ્ચૈવ પિતરઃ સોમમવ્યયમ્। આપ્યાય્યમાના યુષ્માભિર્વર્દ્ધયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધના ભોજનથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને અમર સોમરસનો આનંદ માણે છે. તમે તેમને સતત પોષણ આપશો તો તેઓ હંમેશાં વધશે.

શ્રાદ્ધૈરાપ્યાયિતઃ સોમો લોકાનાપ્યાયયિષ્યતિ । કૃત્સ્રં સપર્વતવનં જઙ્ગમાજઙ્ગમૈર્વૃતમ્ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધથી સોમ દેવ પોષાય છે, અને પછી તે આખા વિશ્વને—પર્વતો, જંગલો અને ચાલતા-અચલ તમામ જીવોને—પોષે છે.

શ્રાદ્ધાનિ પુષ્ટિકામાશ્ચ યે કરિષ્યન્તિ માનવાઃ। તેભ્યઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ચૈવ દાસ્યન્તિ પિતરઃ સદા ।। ૧૦.

જે માનવો પોષણની ઈચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તેમને પિતૃઓ હંમેશાં પોષણ અને સંતાન આપે છે.

શ્રાદ્ધે યેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ત્રીન્ પિણ્ડાન્ નામગોત્રતઃ। સર્વત્ર વર્ત્તમાનાસ્તે પિતરઃ પ્રપિતામહમ્। તેષામાપ્યાયયિષ્યન્તિ શ્રાદ્ધદાનેન વૈ પ્રજાઃ ।। ૧૦.

શ્રાદ્ધમાં નામ અને કુળ જણાવીને જેમને ત્રણ પિંડ અર્પણ થાય છે, એવા સર્વત્ર રહેલા પિતૃઓ અને પ્રપિતામહો શ્રાદ્ધના દાનથી તેમની સંતતિને પોષે છે.

એવમાજ્ઞા કૃતા પૂર્વં બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના। તેનૈતત્સર્વથા સિદ્ધં દાનમધ્યયનં તપઃ ।। ૧૦.

આવી આજ્ઞા પહેલાં પરમેશ્વર બ્રહ્માએ આપી હતી; તેથી દાન, અધ્યયન અને તપ દરેક રીતે પૂર્ણ થાય છે.

તે તુ જ્ઞાનપ્રદાતારઃ પિતરો વો ન સંશયઃ। ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરઃ પુનઃ । અન્યોન્યં પિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ હ ।। ૧૦.

તમારા પિતૃઓ જ જ્ઞાન આપનાર છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો પણ પિતૃ છે; બંને એકબીજાના પિતૃ અને દેવ છે.