વાયુપુરાણમ્

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ સ્થિતવાન્ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્ કિલ

એ ભયભીત અને હાથ જોડીને, ચિંતિત ઇન્દ્રિયો સાથે ઊભો રહ્યો; તેને દુઃખી અને ગભરાયેલો જોઈ, મહર્ષિઓએ કહ્યું, 'બેસી જા.'

નિષાદવંશકર્ત્તાઽસૌ બભૂવાનન્તવિક્રમઃ । ધીવરાનસૃજત્સોઽપિ વેનકલ્મષસમ્ભવાન્

એ પુરુષ નિષાદ વંશનો સ્થાપક બન્યો અને અનંત બળ ધરાવતો હતો; તેણે વેનના પાપમાંથી માછીમારો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તુમ્બુરાતુવરાઃ ખસાઃ । અધર્મરુચયશ્ચાપિ સમ્ભૂતા વેનકલ્મષાત્

અને વિંધ્ય પર્વતોમાં રહેતા ટુંબુરા, તુવર, ખસા અને અન્ય અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા લોકો પણ વેનના પાપમાંથી જ પેદા થયા.

પુનર્મહર્ષયસ્તસ્ય પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્ । અરણીમિવ સંરમ્ભાન્મમન્થુર્જાતમન્યવઃ

પછી મહર્ષિઓએ ગુસ્સામાં વેનના જમણા હાથને, જેમ અરણી ઘસવામાં આવે તેમ, ઘસ્યો.

પૃથુસ્તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાસ્ફાલનતેજસઃ । પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃથુસ્તતઃ । દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવોજ્વલન્

તેમાંથી પૃથુ જન્મ્યો, જે હાથના ઘસાવાની તેજસ્વી શક્તિથી પ્રકાશિત હતો; પૃથુના હથેળીમાંથી જન્મ્યો હોવાથી તેનો નામ પૃથુ પડ્યો, અને તે પોતાનાં તેજથી અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છબી ધરાવતો હતો.

આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્ । શરાંશ્ચ બિભ્રદ્રક્ષાર્થં કવચઞ્ચ મહાપ્રભમ્

પહેલા નંબરનું 'આજગવ' નામનું ધનુષ્ય, જેનું ધ્વનિ બહુ જોરદાર હતું, તે પૃથુએ હાથમાં લીધું. રક્ષણ માટે તીરો અને તેજસ્વી કવચ પણ ધારણ કર્યું.

તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ । સમુત્પન્ને મહારાત્રિ વેનશ્ચ ત્રિદિવઙ્ગતઃ

જ્યારે તે જન્મ્યો, ત્યારે સર્વે જીવો સર્વત્ર આનંદિત થયા; મહાન રાત્રિ આવે ત્યારે વેના સ્વર્ગે ગયો.

સમુત્પન્નેન રાજર્ષિઃ સ સત્પુત્રેણ ધીમતા । પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુન્નામ્નો નરકાત્ર્ત્રાયતે તતઃ

આ રીતે બુદ્ધિશાળી પુત્રના જન્મથી રાજર્ષિ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પૃથુએ પોતાના પૂર્વજોને નરકમાંથી મુક્ત કર્યા.

તં નદ્યશ્ચ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ । સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિઞ્ચન્નરાધિપમ્ । મહતા રાજરાજ્યેન મહારાજં મહાદ્યુતિમ્

પછી નદીઓ અને સમુદ્રોએ સર્વ પ્રકારના રત્નો લાવી, એકઠાં થઈને વેનપુત્ર પૃથુને મનુષ્યોના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો અને મહાન રાજપદ આપ્યું.

૬૨.૧૩૦ સોઽભિષિક્તો મહારાજા દેવૈરઙ્ગિરસઃ સુતૈઃ । આદિરાજો મહારાજઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

દેવતાઓમાં અંગિરસના પુત્રોએ તેને મહારાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; પૃથુ વેનપુત્ર, તેજસ્વી અને પ્રથમ રાજા બન્યો.

પિત્રાઽપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્જિતાઃ । તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત

તેના પિતા જે પ્રજાને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા, એ પ્રજાને પૃથુએ પોતાના પ્રેમથી જીત્યા; તેથી તેને 'રાજા' નામ મળ્યું.

આપસ્તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ । પર્વતાશ્ચ વિશીર્યન્તે ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્

જ્યારે પૃથુ સમુદ્ર તરફ ગયો, ત્યારે પાણી સ્થિર થઈ ગયું; પર્વતો તૂટી પડ્યા અને ધ્વજ કદી તૂટી નહોતો.

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા । સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ

પૃથ્વી પર ખેડાણ વિના પાક ઊગતો, માત્ર વિચારથી જ અન્ન મળતું; ગાયો સર્વ ઈચ્છિત વસ્તુઓ આપતી અને દરેક વાસણમાં મધ ભરેલું હતું.

એતસ્મિન્નેવ કાલે ચ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે । સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યેઽહનિ મહામતિઃ । તસ્મિન્નેવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞોઽથ માગધઃ

આ જ સમયે પિતૃયજ્ઞમાં, સૂત નામનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર સૂત્ય દિવસે જન્મ્યો; એ મહાયજ્ઞમાં જ વિદ્વાન માગધ પણ જન્મ્યો.

ઐન્દ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ । જુહાવેન્દ્રાય દેવેન તતઃ સૂતો વ્યજાયત

ઇન્દ્ર માટેના હવન અને બૃહસ્પતિના હવન સાથે મિશ્રિત હવન દેવતાએ ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું; એમાંથી સૂત જન્મ્યો.

પ્રમાદસ્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ । શિષ્યહવ્યેન યત્પૃક્તમાભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ । અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્

ત્યાં ભૂલ થઈ અને કર્મોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત થયું; શિષ્યના હવન સાથે મિશ્રિત હવન ગુરુના હવનને વટાવી ગયું; ઉપર-નીચેના વ્યવહારથી એ જાતિભેદ પેદા થયો.

યચ્ચ ક્ષત્રાત્સમ્ભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં હીનયોનિતઃ । સૂતઃ પૂર્વેણ સાધર્મતુલ્યધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ક્ષત્રિય પિતા અને બ્રાહ્મણ માતાથી જે નીચી જાતિમાં જન્મે છે, તે સૂત પહેલા જેવો જ ધર્મ ધરાવે છે એવું કહેવાય છે.

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ । રથનાગાશ્ચ ચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

સૂતનો મધ્યમ ધર્મ છે – ક્ષત્રિયની સેવા કરીને જીવન નિર્વાહ કરવો; રથ અને હાથી ચલાવવું, અને સૌથી નીચું કામ છે – દવા-ઉપચાર કરવું.

પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ સુરર્ષિભિઃ । તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામેષ પાર્થિવઃ । કર્મૈતદનુરૂપં વાં પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપ્યયમ્ ॥૨.૧.

પૃથુની સ્તુતિ માટે એ બંનેને દેવઋષિએ બોલાવ્યા; બધા ઋષિઓએ કહ્યું: 'આ રાજાને સ્તુતિ કરો, કારણ કે આ કાર્ય અને તમે બંને સ્તોત્ર માટે યોગ્ય છો.'

૬૨.૧૪૨ તાવૂચતુસ્તદા સર્વાંસ્તાનૃષીન્સૂતમાગધૌ । આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મભિઃ

પછી સૂત અને માગધએ બધા ઋષિઓને કહ્યું: 'અમે આપણા કર્મોથી દેવો અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીએ છીએ.'

ન ચાસ્ય કર્મ વૈ વિદ્વો ન તથા લક્ષણં યશઃ । સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવો રાજ્ઞસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ

અને અમને તો તેના કાર્યો, લક્ષણો કે યશ વિશે ખબર નથી, જેથી અમે આ તેજસ્વી રાજા માટે સ્તોત્ર રચી શકીએ, હે દ્વિજો.

ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ । દાનધર્મરતો નિત્યં સત્યવાન્ સ જિતેન્દ્રિયઃ । જ્ઞાનશીલો વદાન્યસ્તુ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ

ઋષિઓએ તેમને કહ્યું: 'ભવિષ્યમાં તેની સ્તુતિ કરવી.' પૃથુ દાન અને ધર્મમાં સદા તત્પર, સત્યવાદી, ઇન્દ્રિયજિત, જ્ઞાનવાન, ઉદાર અને યુદ્ધમાં અપરાજિત છે.

યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુશ્ચાપિ મહાબલઃ । તાનિ શીલેન બદ્ધાનિ સ્તુવદ્ભિઃ સૂતમાગધૈઃ

મહાબલી પૃથુએ જે કાર્યો કર્યા, તે સૌ ગુણોથી બંધાયેલા છે, એ સૂત અને માગધે સ્તુતિરૂપે ગાયા.

તતઃ સ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્ પ્રજેશ્વરઃ । અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ

પછી, સ્તુતિ પૂર્ણ થતાં, પ્રજાપતિ પૃથુ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયો અને સુતાને અનૂપ પ્રદેશ આપ્યો, તથા મગધને મગધ દેશ આપ્યો.

તદા વૈ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ । આશીર્વાદૈઃ પ્રબોધ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ

તે સમયે પૃથ્વીના રાજાઓ સુત અને મગધ દ્વારા સ્તુત કરવામાં આવતા હતા; સુત, મગધ અને બંધિગણ આશીર્વાદથી તેમને જાગૃત કરતા હતા.

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ । એષ વો વૃત્તિદો વૈન્યો ભવન્ત્વિતિ નરાધિપઃ

તેને જોઈને પ્રજા અને મહર્ષિઓ ખૂબ આનંદિત થયા અને કહ્યું: 'આ વેના પુત્ર તમારો પાલનકર્તા બનશે—એજ તમારો રાજા બને.'

તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ । ત્વન્નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહર્ષેર્વચનાત્તદા । સોઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા

પછી મહર્ષિના વચનથી પ્રજાએ મહાન પૃથુ પાસે ઉત્સાહપૂર્વક જઈને કહ્યું: 'અમારી જિવિકા તું જ સંભાળ.' પ્રજાના હિતની ઇચ્છાથી પૃથુ તેમની પાસે આવ્યો.

ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ વસુધામાર્દ્દયદ્બલી । અસ્યાર્દ્દનભય ત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી

પૃથુએ ધનુષ અને બાણો લઈ શક્તિશાળી રીતે પૃથ્વીને દબાવી; દબાવાનો ભય થતાં પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગી ગઈ.

તાં પૃથુર્ધનુરાદાય દ્રવન્તીમન્વધાવત । સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા । દદર્શ ચાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતધારિણમ્ ॥૨.૧.

પૃથુએ ધનુષ લઈ ભાગતી પૃથ્વીનો પીછો કર્યો; તે વેના પુત્રના ભયથી બ્રહ્મલોક સહિત અનેક લોકોમાં ગઈ અને ત્યાં ધનુષ તાણીને ઉભેલા પૃથુને સામે જોયો.