વાયુપુરાણમ્

અત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધધ્વમિન્દ્રપ્રતિમસમ્ભવમ્। વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યાં ઘૃતાચ્યાં સમપદ્યત। કુશીતિયઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રતિમ ઉચ્યતે ।। ૯.

હવે આગળ સાંભળો, ઇન્દ્ર સમાન જન્મ વિશે: વશિષ્ઠમાંથી, કપિન્જલ અને ઘૃતાચીથી કુશિતિય જન્મે છે, જેને ઇન્દ્ર સમાન કહેવાય છે.

પૃથોઃ સુતાયાઃ સમ્ભૂતઃ પુત્રસ્તસ્યા ભવદ્વસુઃ। ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય યસ્યેમે ઉપમન્યવઃ ।। ૯.

પૃથુની પુત્રીમાંથી એક પુત્ર વસુ જન્મ્યો; તેના પુત્ર ઉપમન્યુ, અને ઉપમન્યુમાંથી આ બધા ઉપમન્યુઓ ઉત્પન્ન થયા.

મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કુણ્ડિનો યે પરિશ્રુતાઃ। એકાર્ષેયાસ્તથૈવાન્યે વસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ। એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા એકાદશેવ તુ ।। ૯.

મિત્ર અને વરુણમાંથી પ્રસિદ્ધ કુંડિન, એકાર્ષેય અને વશિષ્ઠ નામના અન્ય લોકો—આ વશિષ્ઠોની કુલ અગિયાર શાખાઓ ગણાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા હ્યષ્ટ વિશ્રુતાઃ। ભ્રાતરઃ સુમહાભાગા તેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૯.

આ રીતે, બ્રહ્માના આઠ મનથી જન્મેલા પુત્રો પ્રસિદ્ધ છે; એ બધા ભાગ્યશાળી ભાઈઓના વંશો સ્થિર થયા છે.

ત્રીંલ્લોકાન્ધારયન્તીમાન્દેવર્ષિગણસઙ્કુલાન્ । તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી સર્વા સૂર્ય્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।। ૯.

આ બધા ત્રણેય લોકને ધારે છે, જ્યાં દેવ ઋષિગણો વસે છે; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈકડો અને હજારો છે, જેમણે આખી પૃથ્વી સૂર્યની કિરણો જેવી વ્યાપી છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુતસ્ય વિદિતાત્મનઃ। ઉત્તરં પરિપપ્રચ્છુઃ સૂતપુત્રં દ્વિજાતયઃ ।। ૧૦.

જ્યારે વિદ્વાન પુત્રના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે દ્વિજોએ સૂતપુત્રને આગળ પ્રશ્ન કર્યો.

કથં દ્વિતીયમુત્પન્ના ભવાની પ્રાક્સતી તુ યા। આસીદ્દાક્ષાયણી પૂર્વમુમા કથમ જાયત ।। ૧૦.

ભવાની બીજાં વખત કેવી રીતે જન્મી અને તે પહેલાં કોણ હતી? પહેલાં તે દક્ષાયણી હતી; ઉમા કેવી રીતે જન્મી તે કહો.

મેનાયાં પિતૃકન્યાયાં જનયામાસ શૈલરુટ્। કેચૈતે પિતરશ્ચૈવ યેષાં મેના તુ માનસી ।। ૧૦.

મેનાથી, જે પિતૃઓની પુત્રી છે, પર્વતરાજે સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું; એ પિતૃઓ કોણ છે, જેમની મેના મનથી જન્મેલી પુત્રી છે?

મૈનાકશ્ચૈવ દૌહિત્રો દૌહિત્રી ચ તથા હ્યુમા। એકપર્ણા તથા ચૈવ તથા યા ચૈકપાટલા ।। ૧૦.

મૈનાક દોહિત્ર છે અને ઉમા પણ દોહિત્રી છે; એ જ રીતે એકપર્ણા અને એકપાટલા પણ છે.

ગઙ્ગા ચૈવ સરિચ્છ્રેષ્ઠા સર્વાસાં પૂર્વજા તથા। પૂર્વમેવ મયોદ્દિષ્ટં શ્રૃણુધ્વં મમ સર્વશઃ ।। ૧૦.

ગંગા, સર્વ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌમાં મોટી છે; આ પહેલાં મેં સમજાવ્યું છે, હવે તમે બધું મારી પાસેથી સાંભળો.

અનેકે પિતરશ્ચૈવ વર્ત્તન્તે વ્ક ચ વા પુનઃ। શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રન્તે શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરં વિધિમ્ ।। ૧૦.

ઘણા પિતૃઓ છે અને ફરી બીજા પણ છે; હે કલ્યાણી, હું તારી પાસેથી શ્રાદ્ધનો શ્રેષ્ઠ વિધિ સાંભળવા ઈચ્છું છું.

પુત્રાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ કેષાં કથઞ્ચ પિતરસ્તુ તે । પિતરઃ કથમુત્પન્નાઃ કસ્ય પુત્રાઃ કિમાત્મકાઃ ।। ૧૦.

કોણના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને તેમના પિતૃઓ કેવી રીતે છે? પિતૃઓ કેવી રીતે જન્મ્યા, તેઓ કોણના પુત્રો છે અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે?

સ્વર્ગે તુ પિતરોઽન્યે યે દેવાનામપિ દેવતાઃ। એવં વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમ્। યથાવદ્દત્તમસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૧૦.

સ્વર્ગમાં કેટલાક પિતૃઓ તો દેવતાઓમાં પણ દેવતા છે; તેથી હું પિતૃઓના શ્રેષ્ઠ ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું અને અમે જે શ્રાદ્ધ કરીએ છીએ તે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરે છે.

યદર્થં તેન દૃશ્યન્તે તત્ર કિં કારણં સ્મૃતમ્। સ્વર્ગે હિ કે તુ વર્ત્તન્તે પિતરો નરકે તુ કે ।। ૧૦.

ત્યાં તેઓ કેમ દેખાય છે અને તેનું કારણ શું માનવામાં આવે છે? સ્વર્ગમાં કયા પિતૃઓ છે અને નરકમાં કયા છે?

અભિસન્ધાય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા। પિતુઃ પિતામહઞ્ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેષુ નામતઃ ।। ૧૦.

પિતા, પિતાના પિતા અને પિતામહને ધ્યાનમાં રાખીને, ત્રણ પિંડો તેમના નામે અર્પણ કરવામાં આવે છે.

કાનિ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ । કથઞ્ચ શક્તાસ્તે દાતું નરકસ્થાઃ ફલં પુનઃ ।। ૧૦.

કયા શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ અને એ કેવી રીતે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે? અને જે પિતૃઓ નરકમાં છે, તેઓ ફરીથી એ ફળ કેવી રીતે મેળવી શકે?

કે ચેહ પિતરો નામ કાન્ યજામો વયં પુનઃ । દેવા અપિ પુતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૧૦.

અહીં પિતૃઓ કોને કહેવાય છે અને આપણે ફરીથી કોની પૂજા કરવી જોઈએ? અમને તો એવું સાંભળ્યું છે કે દેવતાઓ પણ સ્વર્ગમાં પોતાના પુત્રોની પૂજા કરે છે.

એતદિચ્છામિ વૈ શ્રોતું વિસ્તરેણ બહુશ્રુત। સ્પષ્ટાભિધાનમર્થં વૈ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ।। ૧૦.

હું આ વિષયને વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે વિદ્વાન, તમે સ્પષ્ટ રીતે આ વાત સમજાવા યોગ્ય છો.

ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્તત્ત્વાર્થદર્શિવાન્। આચચક્ષે યથાપ્રશ્રં ઋષીણાં માનસં તતઃ ।। ૧૦.

ઋષિઓના વચન સાંભળી, તત્વને જાણનારા સૂતાએ ઋષિઓના મનના પ્રશ્નો પ્રમાણે તેમનો વિચાર વર્ણવીને કહ્યું.

અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્। મન્વન્તરેષુ જાયન્તે પિતરો દેવસૂનવઃ ।। ૧૦.

હવે હું મારી સમજ અને સાંભળેલી વાત પ્રમાણે તમને કહું છું કે દરેક મન્વંતરમાં પિતૃઓ દેવોના પુત્ર તરીકે જન્મે છે.

અતીતાનાગતે જ્યેષ્ઠાઃ કનિષ્ઠાઃ ક્રમશસ્તુ તે। દેવૈઃ સાર્દ્ધં પુરાતીતાઃ પિતરો યેઽન્તરેષુ વૈ। વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતં યે તુ તાન્વૈ વક્ષ્યામિ નિશ્ચયાત્ ।। ૧૦.

ગયા અને આવનારા સમયમાં, મોટા અને નાના પિતૃઓ ક્રમશઃ થાય છે; જે પિતૃઓ અગાઉ દેવો સાથે હતા અને જે અત્યારે છે, તેમના વિષે હું નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું.

શ્રાદ્ધઞ્ચૈષાં મનુષ્યાણાં શ્રાદ્ધમેવ પ્રવર્ત્તતે। દેવાનસૃજન્ બ્રહ્મા નાયક્ષન્નિતિ વૈ પુનઃ । તમુત્સૃજ્ય તદાત્માનમસૃજંસ્તે ફલાર્થિનઃ ।। ૧૦.

આ પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ માનવો દ્વારા થાય છે; બ્રહ્માએ દેવોને બનાવ્યા, પણ તેઓએ એ અન્ન સ્વીકાર્યું નહીં. પછી ફળની ઈચ્છાથી તેમણે પોતાનું સ્વરૂપ બનાવ્યું.

તે શપ્તા બ્રહ્મણા મૂઢા નષ્ટસંજ્ઞા ભવિષ્યથ। ન સ્મ કિઞ્ચિદ્વિજાનન્તિ તતો લોકે હ્યમુહ્યત ।। ૧૦.

બ્રહ્માના શાપથી તેઓ મૂર્ખ બની ગયા અને સમજ ગુમાવી દીધી; તેમને કશું જ ખબર ન રહી, તેથી જગત પણ ભ્રમિત થયું.

તે ભૂયઃ પ્રણતાઃ સર્વે યાચન્તિ સ્મ પિતામહમ્। અનુગ્રહાય લોકાનાં પુનસ્તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ ।। ૧૦.

પછી બધા પિતૃઓ ફરીથી પિતામહને વંદન કરીને કૃપા માટે વિનંતી કરવા લાગ્યા; ત્યારે પ્રભુએ લોકહિત માટે તેમને ફરીથી કહ્યું.

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરધ્વં વૈ વ્યભિચારો હિ યઃ કૃતઃ । પુત્રાન્સ્વાન્પરિપૃચ્છધ્વં તતો જ્ઞાનમવાપ્સ્યથ ।। ૧૦.

તમે જે પાપ કર્યું છે, તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરો; અને તમારા પોતાના પુત્રોને પૂછો, પછી તમને જ્ઞાન મળશે.

તતસ્તે સ્વાન્સુતાંશ્ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તજિઘૃક્ષવઃ। અપૃચ્છન્ સંયતાત્માનો વિધિવચ્ચ મિથો મિથઃ ।। ૧૦.

પિતૃઓએ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાની ઈચ્છાથી મન સંયમિત કરીને પોતાના પુત્રોને યોગ્ય રીતથી પૂછ્યું અને એકબીજાને પૂછપરછ કરી.

તેભ્યસ્તે નિયતાત્માનઃ પુત્રાઃ શંસુરનેકધા। પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ધર્મજ્ઞા વાઙ્મનઃ કર્મ્મજાનિ તુ ।। ૧૦.

પુત્રોએ પણ મન સંયમિત રાખીને અનેક રીતે તેમને પ્રાયશ્ચિત્તના ઉપાય કહ્યા, જે વાણી, મન અને કર્મથી થતા હોય છે અને ધર્મને જાણનારા છે.

તે પુત્રાનબ્રુવન્પ્રીતા લબ્ધસંજ્ઞા દિવૌકસઃ। યૂયં વૈ પિતરોઽસ્માકં યે વયં પ્રતિબોધિતાઃ। ધર્મજ્ઞાનઞ્ચ કામશ્ચ કો વરો વઃ પ્રદીયતામ્ ।। ૧૦.

પુત્રોએ જાગૃતિ આપતા પિતૃઓએ આનંદથી કહ્યું: 'તમે જ અમારા પિતૃઓ છો, કેમ કે તમે અમને જ્ઞાન આપ્યું છે. ધર્મજ્ઞાન કે ઇચ્છિત વસ્તુમાં તમને કયો વરદાન જોઈએ તે કહો.'

પુનસ્તાનબ્રવીદ્બ્રહ્મા યૂયં વૈ સત્યવાદિનઃ। તસ્માદ્યદુક્તં યુષ્માભિસ્તત્તથા ન તદન્યથા ।। ૧૦.

પછી બ્રહ્માએ ફરીથી કહ્યું: 'તમે સત્ય બોલનાર છો, તેથી જે તમે કહ્યું છે એ જ થશે, એમાં ફેરફાર નહિ થાય.'