વાયુપુરાણમ્

તસ્ય ગોત્રાન્વયે જાતાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતા ભુવિ। શ્યામાશ્ચ મુદ્ગલાશ્ચૈવ બલારકગવિષ્ઠિરાઃ। એતે નૃણાન્તુ ચત્વારઃ સ્મૃતાઃ પક્ષા મહૌજસામ્ ।। ૯.

તેમના વંશમાં ચાર પ્રસિદ્ધ લોકો જન્મ્યા: શ્યામ, મુદગલ, બલારક અને ગવિષ્ઠિર. આ ચાર મનુષ્યોમાં મહાશક્તિશાળી શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે.

કશ્યપાન્નારદશ્ચૈવ પર્વતોઽરુન્ધતી તથા। જજ્ઞિરે ચ ત્વરુન્ધત્યાસ્તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૯.

કશ્યપથી નારદ, પર્વત અને અરુંધતી જન્મ્યા. હવે, શ્રેષ્ઠજનોએ, અરુંધતીથી જન્મેલા સંતાનોને સાંભળો.

નારદસ્તુ વસિષ્ઠાયારુન્ધતીં પ્રત્યપાદયત્। ઊર્દ્ધ્વરેતા મહાતેજા વૃક્ષશાપાત્તુ નારદઃ ।। ૯.

નારદે અરુંધતીને વશિષ્ઠને આપી. નારદ મહાતેજસ્વી અને ઊર્ધ્વરેતાસ થયા, તે વૃક્ષના શાપથી.

પુરા દેવાસુરે તસ્મિન્સંગ્રામ તારકામયે। અનાવૃષ્ટ્યા હતે લોકે વ્યગ્રે શક્રે સુરૈઃ સહ। વસિષ્ઠસ્તપસા ધીમાન્ધારયામાસ વૈ પ્રજાઃ ।। ૯.

પહેલાં દેવ-અસુરોના તારકામય યુદ્ધમાં, જ્યારે અનાવૃષ્ટિથી જગત પીડાતું હતું અને ઇન્દ્ર દેવતાઓ સાથે વ્યસ્ત હતા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી વશિષ્ઠે પોતાના તપથી પ્રજાઓને જીવંત રાખી.

અત્રૌષધં મૂલફલમોષધીશ્ચ પ્રવર્ત્તયન્ । તાસ્તેન જીવયામાસ કારુણ્યાદોષધેન તુ ।। ૯.

તેમણે ઔષધિ, મૂળ, ફળ અને ઔષધિયાં વાવ્યાં. પોતાની દયાથી તેમણે એ ઔષધિઓથી પ્રજાઓને જીવંત કર્યા.

અરુન્ધત્યાં વસિષ્ઠસ્તુ શક્તિમુત્પાદયદ્દ્વિજાઃ। સાગરઞ્જનયચ્છક્તેરદૃશ્યન્તી પરાશરમ્ ।। ૯.

વશિષ્ઠે અરુંધતીથી શક્તિને જન્મ આપ્યો, દ્વિજોએ. શક્તીએ સાગરાંજનયાથી પરાશરનો જન્મ કર્યો.

કાલી પરાશરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્। દ્વૈપાયનાદરણ્યાં વૈ શુકો જજ્ઞે ગુણાન્વિતઃ ।। ૯.

કાળી અને પરાશરથી કૃષ્ણ દ્વૈપાયન પ્રભુનો જન્મ થયો. દ્વૈપાયન અને અરણીથી ગુણવંત શુકનો જન્મ થયો.

ઉત્પદ્યન્તે ચ પીવર્યાં ષડિમે શુકસૂનવઃ। ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શમ્ભુઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૯.

પીવાર્યામાં શુકના છ પુત્રો જન્મે છે: ભૂરિશ્રવાઃ, પ્રભુ, શંભુ, કૃષ્ણ અને પાંચમો ગૌર.

કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા દૃઢવ્રતા। જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સત્ત્વગુહસ્ય ચ ।। ૯.

કન્યા કીર્તિમતી, યોગમાતાની ખ્યાતિ ધરાવતી અને દૃઢ વ્રતવાળી છે; તે બ્રહ્મદત્તની માતા અને સત્વગુહની પત્ની છે.

શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ ગૌરાશ્ચ શ્યામા ધૂમ્રાઃ સમૂલિકાઃ। ઊષ્મપા દારકાશ્ચૈવ નીલાશ્ચૈવ પરાશરાઃ। પરાશરાણામષ્ટૌ તે પક્ષાઃ પ્રોક્તા મહાત્મનામ્ ।। ૯.

શ્વેત, કૃષ્ણ, ગૌર, શ્યામ, ધૂમ્ર, સમૂલિક, ઊષ્મપ, દારક અને નીલ—આ બધા પરાશરોના આઠ શાખાઓ મહાન આત્માઓમાં ગણાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધધ્વમિન્દ્રપ્રતિમસમ્ભવમ્। વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યાં ઘૃતાચ્યાં સમપદ્યત। કુશીતિયઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રતિમ ઉચ્યતે ।। ૯.

હવે આગળ સાંભળો, ઇન્દ્ર સમાન જન્મ વિશે: વશિષ્ઠમાંથી, કપિન્જલ અને ઘૃતાચીથી કુશિતિય જન્મે છે, જેને ઇન્દ્ર સમાન કહેવાય છે.

પૃથોઃ સુતાયાઃ સમ્ભૂતઃ પુત્રસ્તસ્યા ભવદ્વસુઃ। ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય યસ્યેમે ઉપમન્યવઃ ।। ૯.

પૃથુની પુત્રીમાંથી એક પુત્ર વસુ જન્મ્યો; તેના પુત્ર ઉપમન્યુ, અને ઉપમન્યુમાંથી આ બધા ઉપમન્યુઓ ઉત્પન્ન થયા.

મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કુણ્ડિનો યે પરિશ્રુતાઃ। એકાર્ષેયાસ્તથૈવાન્યે વસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ। એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા એકાદશેવ તુ ।। ૯.

મિત્ર અને વરુણમાંથી પ્રસિદ્ધ કુંડિન, એકાર્ષેય અને વશિષ્ઠ નામના અન્ય લોકો—આ વશિષ્ઠોની કુલ અગિયાર શાખાઓ ગણાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા હ્યષ્ટ વિશ્રુતાઃ। ભ્રાતરઃ સુમહાભાગા તેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૯.

આ રીતે, બ્રહ્માના આઠ મનથી જન્મેલા પુત્રો પ્રસિદ્ધ છે; એ બધા ભાગ્યશાળી ભાઈઓના વંશો સ્થિર થયા છે.

ત્રીંલ્લોકાન્ધારયન્તીમાન્દેવર્ષિગણસઙ્કુલાન્ । તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી સર્વા સૂર્ય્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।। ૯.

આ બધા ત્રણેય લોકને ધારે છે, જ્યાં દેવ ઋષિગણો વસે છે; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈકડો અને હજારો છે, જેમણે આખી પૃથ્વી સૂર્યની કિરણો જેવી વ્યાપી છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુતસ્ય વિદિતાત્મનઃ। ઉત્તરં પરિપપ્રચ્છુઃ સૂતપુત્રં દ્વિજાતયઃ ।। ૧૦.

જ્યારે વિદ્વાન પુત્રના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે દ્વિજોએ સૂતપુત્રને આગળ પ્રશ્ન કર્યો.

કથં દ્વિતીયમુત્પન્ના ભવાની પ્રાક્સતી તુ યા। આસીદ્દાક્ષાયણી પૂર્વમુમા કથમ જાયત ।। ૧૦.

ભવાની બીજાં વખત કેવી રીતે જન્મી અને તે પહેલાં કોણ હતી? પહેલાં તે દક્ષાયણી હતી; ઉમા કેવી રીતે જન્મી તે કહો.

મેનાયાં પિતૃકન્યાયાં જનયામાસ શૈલરુટ્। કેચૈતે પિતરશ્ચૈવ યેષાં મેના તુ માનસી ।। ૧૦.

મેનાથી, જે પિતૃઓની પુત્રી છે, પર્વતરાજે સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું; એ પિતૃઓ કોણ છે, જેમની મેના મનથી જન્મેલી પુત્રી છે?

મૈનાકશ્ચૈવ દૌહિત્રો દૌહિત્રી ચ તથા હ્યુમા। એકપર્ણા તથા ચૈવ તથા યા ચૈકપાટલા ।। ૧૦.

મૈનાક દોહિત્ર છે અને ઉમા પણ દોહિત્રી છે; એ જ રીતે એકપર્ણા અને એકપાટલા પણ છે.

ગઙ્ગા ચૈવ સરિચ્છ્રેષ્ઠા સર્વાસાં પૂર્વજા તથા। પૂર્વમેવ મયોદ્દિષ્ટં શ્રૃણુધ્વં મમ સર્વશઃ ।। ૧૦.

ગંગા, સર્વ નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સૌમાં મોટી છે; આ પહેલાં મેં સમજાવ્યું છે, હવે તમે બધું મારી પાસેથી સાંભળો.

અનેકે પિતરશ્ચૈવ વર્ત્તન્તે વ્ક ચ વા પુનઃ। શ્રોતુમિચ્છામિ ભદ્રન્તે શ્રાદ્ધસ્ય ચ પરં વિધિમ્ ।। ૧૦.

ઘણા પિતૃઓ છે અને ફરી બીજા પણ છે; હે કલ્યાણી, હું તારી પાસેથી શ્રાદ્ધનો શ્રેષ્ઠ વિધિ સાંભળવા ઈચ્છું છું.

પુત્રાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ કેષાં કથઞ્ચ પિતરસ્તુ તે । પિતરઃ કથમુત્પન્નાઃ કસ્ય પુત્રાઃ કિમાત્મકાઃ ।। ૧૦.

કોણના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે અને તેમના પિતૃઓ કેવી રીતે છે? પિતૃઓ કેવી રીતે જન્મ્યા, તેઓ કોણના પુત્રો છે અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે?

સ્વર્ગે તુ પિતરોઽન્યે યે દેવાનામપિ દેવતાઃ। એવં વૈ શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં સર્ગમુત્તમમ્। યથાવદ્દત્તમસ્માભિઃ શ્રાદ્ધં પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ।। ૧૦.

સ્વર્ગમાં કેટલાક પિતૃઓ તો દેવતાઓમાં પણ દેવતા છે; તેથી હું પિતૃઓના શ્રેષ્ઠ ઉત્પત્તિ વિશે સાંભળવા ઈચ્છું છું અને અમે જે શ્રાદ્ધ કરીએ છીએ તે તેમને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરે છે.

યદર્થં તેન દૃશ્યન્તે તત્ર કિં કારણં સ્મૃતમ્। સ્વર્ગે હિ કે તુ વર્ત્તન્તે પિતરો નરકે તુ કે ।। ૧૦.

ત્યાં તેઓ કેમ દેખાય છે અને તેનું કારણ શું માનવામાં આવે છે? સ્વર્ગમાં કયા પિતૃઓ છે અને નરકમાં કયા છે?

અભિસન્ધાય પિતરં પિતુશ્ચ પિતરં તથા। પિતુઃ પિતામહઞ્ચૈવ ત્રિષુ પિણ્ડેષુ નામતઃ ।। ૧૦.

પિતા, પિતાના પિતા અને પિતામહને ધ્યાનમાં રાખીને, ત્રણ પિંડો તેમના નામે અર્પણ કરવામાં આવે છે.

કાનિ શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ કથં ગચ્છન્તિ વૈ પિતૄન્ । કથઞ્ચ શક્તાસ્તે દાતું નરકસ્થાઃ ફલં પુનઃ ।। ૧૦.

કયા શ્રાદ્ધ કરવાં જોઈએ અને એ કેવી રીતે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે? અને જે પિતૃઓ નરકમાં છે, તેઓ ફરીથી એ ફળ કેવી રીતે મેળવી શકે?

કે ચેહ પિતરો નામ કાન્ યજામો વયં પુનઃ । દેવા અપિ પુતૄન્ સ્વર્ગે યજન્તીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્ ।। ૧૦.

અહીં પિતૃઓ કોને કહેવાય છે અને આપણે ફરીથી કોની પૂજા કરવી જોઈએ? અમને તો એવું સાંભળ્યું છે કે દેવતાઓ પણ સ્વર્ગમાં પોતાના પુત્રોની પૂજા કરે છે.

એતદિચ્છામિ વૈ શ્રોતું વિસ્તરેણ બહુશ્રુત। સ્પષ્ટાભિધાનમર્થં વૈ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ।। ૧૦.

હું આ વિષયને વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું, હે વિદ્વાન, તમે સ્પષ્ટ રીતે આ વાત સમજાવા યોગ્ય છો.

ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા સૂતસ્તત્ત્વાર્થદર્શિવાન્। આચચક્ષે યથાપ્રશ્રં ઋષીણાં માનસં તતઃ ।। ૧૦.

ઋષિઓના વચન સાંભળી, તત્વને જાણનારા સૂતાએ ઋષિઓના મનના પ્રશ્નો પ્રમાણે તેમનો વિચાર વર્ણવીને કહ્યું.