વાયુપુરાણમ્

ભદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યાં વૈ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ। ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ શલદા મલદા તથા ।। ૯.

ઘૃતાચી નામની અપ્સરાથી ભદ્રાશ્વને દસ પુત્રો થયા: ભદ્ર, શૂદ્ર, મદ્ર, શલદ, મલદ,

વેલા ખલા ચ સપ્તૈતા યા ચ ગોચપલા સ્મૃતા । તથા માનરસા ચૈવ રત્નકૃટા ચ તા દશ ।। ૯.

વેલા, ખલ—આ સાત અને જે ગોપાલા તરીકે ઓળખાય છે, તેમજ માનરસા અને રત્નકૃત; આ દસ પુત્રો હતા.

આત્રેયવંશકૃત્તાસાં ભર્ત્તા નામ્ના પ્રભાકરઃ। ભદ્રાયાં જનયામાસ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્ ।। ૯.

આ બધાના પતિ પ્રભાકર હતા, જેમણે આત્રેય વંશ સ્થાપ્યો. ભદ્રાથી તેમણે યશસ્વી પુત્ર સોમનો જન્મ કર્યો.

સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતમાનો દિવો મહીમ્। તમોઽભિભૂતે લોકેઽસ્મિન્ પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા ।। ૯.

જ્યારે સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને ઘાયલ કર્યો અને સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડતો હતો, ત્યારે અંધકારથી ભરાયેલી દુનિયામાં પ્રકાશ ફેલાવનાર એજ હતો.

સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વિતિ ચોક્તઃ સ પતન્નિહ દિવાકરઃ। બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત દિવો મહીમ્ ।। ૯.

જ્યારે સૂર્ય પડી રહ્યો હતો ત્યારે તેને કહ્યું, 'તને કલ્યાણ મળે.' બ્રહ્મર્ષિના વચનથી સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડ્યો નહીં.

અત્રિશ્રેષ્ઠાનિ ગોત્રાણિ યશ્ચકાર મહાતપાઃ । યજ્ઞેષ્વત્રિઘનશ્ચૈવ સુરૈર્યશ્ચ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૯.

મહાન તપસ્વી અત્રિએ શ્રેષ્ઠ ગોત્રો સ્થાપ્યા. યજ્ઞોમાં તેમને અત્રિઘન કહેવામાં આવ્યા અને દેવતાઓએ તેમને સ્થાપિત કર્યા.

સ તાસ્વજનયત્ પુત્રાનાત્મતુલ્યાનનામકાન્। દશ તાસ્વેવ મહતા તપસા ભાવિતપ્રભા ।। ૯.

તેમણે પોતાની સમાન ગુણવાળા અને પોતાનું નામ ધરાવતા દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે મહાન તપ અને તેજથી યુક્ત હતા.

સ્વસ્ત્યાત્રેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ । તેષાં વિખ્યાતયશસૌ બ્રહ્મિષ્ઠૌ સુમહૌજસૌ ।। ૯.

આ ઋષિઓ 'સ્વસ્ત્યાત્રેય' તરીકે પ્રખ્યાત થયા, અને તેઓ વેદમાં પારંગત હતા. તેમા બે ઋષિઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને મહાશક્તિશાળી હતા.

દત્તાત્રેયસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠો દુર્વાસાસ્તસ્ય ચાનુજઃ । યવીયસી સુતા તસ્યા મબલા બ્રહ્મવાદિની। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકાઃ પુરા ।। ૯.

તેમાથી દત્તાત્રેય સૌથી મોટા અને દુર્વાસા તેમના નાના ભાઈ હતા. તેમની સૌથી નાની પુત્રી અંબલા હતી, જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણતી હતી. અહીં પણ પુરાણકથાકારો આ શ્લોક કહે છે.

અત્રેઃ પુત્રં મહાત્માનં શાન્તાત્માનમકલ્મષમ્। દત્તાત્રેયં તનું વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ।। ૯.

પુરાણજ્ઞો કહે છે કે અત્રિના મહાત્મા, શાંત અને નિર્દોષ પુત્ર દત્તાત્રેય ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર હતા.

તસ્ય ગોત્રાન્વયે જાતાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતા ભુવિ। શ્યામાશ્ચ મુદ્ગલાશ્ચૈવ બલારકગવિષ્ઠિરાઃ। એતે નૃણાન્તુ ચત્વારઃ સ્મૃતાઃ પક્ષા મહૌજસામ્ ।। ૯.

તેમના વંશમાં ચાર પ્રસિદ્ધ લોકો જન્મ્યા: શ્યામ, મુદગલ, બલારક અને ગવિષ્ઠિર. આ ચાર મનુષ્યોમાં મહાશક્તિશાળી શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે.

કશ્યપાન્નારદશ્ચૈવ પર્વતોઽરુન્ધતી તથા। જજ્ઞિરે ચ ત્વરુન્ધત્યાસ્તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૯.

કશ્યપથી નારદ, પર્વત અને અરુંધતી જન્મ્યા. હવે, શ્રેષ્ઠજનોએ, અરુંધતીથી જન્મેલા સંતાનોને સાંભળો.

નારદસ્તુ વસિષ્ઠાયારુન્ધતીં પ્રત્યપાદયત્। ઊર્દ્ધ્વરેતા મહાતેજા વૃક્ષશાપાત્તુ નારદઃ ।। ૯.

નારદે અરુંધતીને વશિષ્ઠને આપી. નારદ મહાતેજસ્વી અને ઊર્ધ્વરેતાસ થયા, તે વૃક્ષના શાપથી.

પુરા દેવાસુરે તસ્મિન્સંગ્રામ તારકામયે। અનાવૃષ્ટ્યા હતે લોકે વ્યગ્રે શક્રે સુરૈઃ સહ। વસિષ્ઠસ્તપસા ધીમાન્ધારયામાસ વૈ પ્રજાઃ ।। ૯.

પહેલાં દેવ-અસુરોના તારકામય યુદ્ધમાં, જ્યારે અનાવૃષ્ટિથી જગત પીડાતું હતું અને ઇન્દ્ર દેવતાઓ સાથે વ્યસ્ત હતા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી વશિષ્ઠે પોતાના તપથી પ્રજાઓને જીવંત રાખી.

અત્રૌષધં મૂલફલમોષધીશ્ચ પ્રવર્ત્તયન્ । તાસ્તેન જીવયામાસ કારુણ્યાદોષધેન તુ ।। ૯.

તેમણે ઔષધિ, મૂળ, ફળ અને ઔષધિયાં વાવ્યાં. પોતાની દયાથી તેમણે એ ઔષધિઓથી પ્રજાઓને જીવંત કર્યા.

અરુન્ધત્યાં વસિષ્ઠસ્તુ શક્તિમુત્પાદયદ્દ્વિજાઃ। સાગરઞ્જનયચ્છક્તેરદૃશ્યન્તી પરાશરમ્ ।। ૯.

વશિષ્ઠે અરુંધતીથી શક્તિને જન્મ આપ્યો, દ્વિજોએ. શક્તીએ સાગરાંજનયાથી પરાશરનો જન્મ કર્યો.

કાલી પરાશરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્। દ્વૈપાયનાદરણ્યાં વૈ શુકો જજ્ઞે ગુણાન્વિતઃ ।। ૯.

કાળી અને પરાશરથી કૃષ્ણ દ્વૈપાયન પ્રભુનો જન્મ થયો. દ્વૈપાયન અને અરણીથી ગુણવંત શુકનો જન્મ થયો.

ઉત્પદ્યન્તે ચ પીવર્યાં ષડિમે શુકસૂનવઃ। ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શમ્ભુઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૯.

પીવાર્યામાં શુકના છ પુત્રો જન્મે છે: ભૂરિશ્રવાઃ, પ્રભુ, શંભુ, કૃષ્ણ અને પાંચમો ગૌર.

કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા દૃઢવ્રતા। જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સત્ત્વગુહસ્ય ચ ।। ૯.

કન્યા કીર્તિમતી, યોગમાતાની ખ્યાતિ ધરાવતી અને દૃઢ વ્રતવાળી છે; તે બ્રહ્મદત્તની માતા અને સત્વગુહની પત્ની છે.

શ્વેતાઃ કૃષ્ણાશ્ચ ગૌરાશ્ચ શ્યામા ધૂમ્રાઃ સમૂલિકાઃ। ઊષ્મપા દારકાશ્ચૈવ નીલાશ્ચૈવ પરાશરાઃ। પરાશરાણામષ્ટૌ તે પક્ષાઃ પ્રોક્તા મહાત્મનામ્ ।। ૯.

શ્વેત, કૃષ્ણ, ગૌર, શ્યામ, ધૂમ્ર, સમૂલિક, ઊષ્મપ, દારક અને નીલ—આ બધા પરાશરોના આઠ શાખાઓ મહાન આત્માઓમાં ગણાય છે.

અત ઊર્દ્ધ્વં નિબોધધ્વમિન્દ્રપ્રતિમસમ્ભવમ્। વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યાં ઘૃતાચ્યાં સમપદ્યત। કુશીતિયઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રતિમ ઉચ્યતે ।। ૯.

હવે આગળ સાંભળો, ઇન્દ્ર સમાન જન્મ વિશે: વશિષ્ઠમાંથી, કપિન્જલ અને ઘૃતાચીથી કુશિતિય જન્મે છે, જેને ઇન્દ્ર સમાન કહેવાય છે.

પૃથોઃ સુતાયાઃ સમ્ભૂતઃ પુત્રસ્તસ્યા ભવદ્વસુઃ। ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય યસ્યેમે ઉપમન્યવઃ ।। ૯.

પૃથુની પુત્રીમાંથી એક પુત્ર વસુ જન્મ્યો; તેના પુત્ર ઉપમન્યુ, અને ઉપમન્યુમાંથી આ બધા ઉપમન્યુઓ ઉત્પન્ન થયા.

મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કુણ્ડિનો યે પરિશ્રુતાઃ। એકાર્ષેયાસ્તથૈવાન્યે વસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ। એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા એકાદશેવ તુ ।। ૯.

મિત્ર અને વરુણમાંથી પ્રસિદ્ધ કુંડિન, એકાર્ષેય અને વશિષ્ઠ નામના અન્ય લોકો—આ વશિષ્ઠોની કુલ અગિયાર શાખાઓ ગણાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા હ્યષ્ટ વિશ્રુતાઃ। ભ્રાતરઃ સુમહાભાગા તેષાં વંશાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૯.

આ રીતે, બ્રહ્માના આઠ મનથી જન્મેલા પુત્રો પ્રસિદ્ધ છે; એ બધા ભાગ્યશાળી ભાઈઓના વંશો સ્થિર થયા છે.

ત્રીંલ્લોકાન્ધારયન્તીમાન્દેવર્ષિગણસઙ્કુલાન્ । તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। યૈર્વ્યાપ્તા પૃથિવી સર્વા સૂર્ય્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ।। ૯.

આ બધા ત્રણેય લોકને ધારે છે, જ્યાં દેવ ઋષિગણો વસે છે; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈકડો અને હજારો છે, જેમણે આખી પૃથ્વી સૂર્યની કિરણો જેવી વ્યાપી છે.

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુતસ્ય વિદિતાત્મનઃ। ઉત્તરં પરિપપ્રચ્છુઃ સૂતપુત્રં દ્વિજાતયઃ ।। ૧૦.

જ્યારે વિદ્વાન પુત્રના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે દ્વિજોએ સૂતપુત્રને આગળ પ્રશ્ન કર્યો.

કથં દ્વિતીયમુત્પન્ના ભવાની પ્રાક્સતી તુ યા। આસીદ્દાક્ષાયણી પૂર્વમુમા કથમ જાયત ।। ૧૦.

ભવાની બીજાં વખત કેવી રીતે જન્મી અને તે પહેલાં કોણ હતી? પહેલાં તે દક્ષાયણી હતી; ઉમા કેવી રીતે જન્મી તે કહો.

મેનાયાં પિતૃકન્યાયાં જનયામાસ શૈલરુટ્। કેચૈતે પિતરશ્ચૈવ યેષાં મેના તુ માનસી ।। ૧૦.

મેનાથી, જે પિતૃઓની પુત્રી છે, પર્વતરાજે સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું; એ પિતૃઓ કોણ છે, જેમની મેના મનથી જન્મેલી પુત્રી છે?

મૈનાકશ્ચૈવ દૌહિત્રો દૌહિત્રી ચ તથા હ્યુમા। એકપર્ણા તથા ચૈવ તથા યા ચૈકપાટલા ।। ૧૦.

મૈનાક દોહિત્ર છે અને ઉમા પણ દોહિત્રી છે; એ જ રીતે એકપર્ણા અને એકપાટલા પણ છે.