વાયુપુરાણમ્

અષ્ટદંષ્ટ્રા શઙ્કુકર્ણા ઊર્દ્ધ્વરોમાણ એવ ચ। આકર્ણદારિતાસ્યાશ્ચ મુઞ્જધૂમોર્દ્ધ્વમૂર્દ્ધજાઃ ।। ૯.

એમને આઠ દાંત, શંખ જેવાં કાન, ઊભા વાળ, કાન સુધી ફાટેલા મોઢાં અને મુંજ ઘાસ કે ધૂમ્ર જેવાં વાળ છે.

સ્થૂલશીર્ષાઃ સિતાભાશ્ચ હ્રસ્વકાશ્ચ પ્રવાહુકાઃ। તામ્રાસ્યા લમ્બજિહ્વૌષ્ઠા લમ્બભૂસ્થૂલનાસિકાઃ ।। ૯.

એમના માથા મોટા, રંગ ફિક્કા, ઊંચાઈ ઓછી અને હાથ લાંબા છે; એમના મોઢાં તાંબાં જેવા, જીભ અને હોઠ લટકેલા, ગાલ નીચે પડેલા અને નાક જાડા છે.

નીલાઙ્ગા લોહિતગ્રીવા ગમ્ભીરાક્ષા વિબીષણાઃ । મહાઘોરસ્વરાશ્ચૈવ વિકટા બદ્ધપિણ્ડિકાઃ ।। ૯.

એમના અંગો કાળા, ગળા લાલ, આંખો ઊંડા, દેખાવ ભયાનક છે; એમનો અવાજ બહુ ભયાનક, શરીર વિકૃત અને જાંઘો જોડાયેલી છે.

સ્થૂલાશ્ચ તુઙ્ગનાસાશ્ચ શિલાસંહનના દૃઢાઃ। દારુણાભિજનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રાયશઃ ક્લિષ્ટકર્મિણઃ ।। ૯.

એમના દેહ જાડા, નાક ઊંચા, પથ્થર જેવા મજબૂત, ભયાનક વંશના, ક્રૂર અને મોટા ભાગે કઠોર કર્મો કરતા હોય છે.

સકુણ્ડલાઙ્ગદાપીડા મુકુટોષ્ણીષધારિણઃ। વિચિત્ર વસ્ત્રાભરણાશ્ચિત્રસ્રગનુલેપનાઃ ।। ૯.

એમણે કુંડળ, અંગદ, મુકુટ અને પાગડી પહેરેલી હોય છે; એમના વસ્ત્રો અને આભૂષણો વિવિધ હોય છે અને વિવિધ માળા તથા સુગંધિત લપાણાંથી શોભે છે.

અન્નાદાઃ પિશિતાદાશ્ચ પુરુષાદાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। ઇત્યેતદ્રૂપસાધર્મ્યં રાક્ષસાનાં બુધૈઃ સ્મૃતમ્। ન સમસ્તબલં બુદ્ધં યતો માયાકૃતં હિ તત્ ।। ૯.

એમને અન ખાવા, માંસ ખાવા અને માણસ પણ ખાવા માટે ઓળખાય છે; રાક્ષસોના સ્વરૂપ અને સ્વભાવ એવા છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. તેમ છતાં એમનું પૂરું બળ કોઈ જાણતું નથી, કારણ કે એ માયાથી છુપાયેલું છે.

પુલહસ્ય મૃગાઃ પુત્રાઃ સર્વે વ્યાલાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ । ભૂતાઃ પિશાચાઃ સર્પાશ્ચ ભ્રમરા હસ્તિનસ્તથા ।। ૯.

પુલહના બધા પુત્રો જંગલી પ્રાણી અને દાંતવાળા છે; ભૂત, પિશાચ, સાપ, ભમરા અને હાથી પણ એમા આવે છે.

વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચૈવ યમકિમ્પુરુષાસ્તથા। યેઽન્યે ચૈવ પરિક્રાન્તા માયાક્રોધવશાનુગાઃ ।। ૯.

વાનર, કિન્નર, યમ-કિમ્પુરુષ અને બીજા પણ જે ફરતા રહે છે, એ બધા માયા અને ક્રોધના વશમાં છે.

અનપત્યઃ ક્રતુસ્તસ્મિન્ સ્મૃતો વૈવસ્વતેઽન્તરે। ન તસ્ય પુત્રઃ પૌત્રો વા તેજઃ સંક્ષિપ્ય વા સ્થિતઃ ।। ૯.

વૈવસ્વતના સમયગાળામાં ક્રતુ નિસંતાન ગણાય છે; તેને પુત્ર કે પૌત્ર નથી અને તેનું તેજ પણ ઓછું રહ્યું છે.

અત્રેર્વંશં પ્રવક્ષ્યામિ તૃતીયસ્ય પ્રજાપતેઃ। તસ્ય પત્ન્યશ્ચ સુન્દર્યો દશૈવાસન્પતિવ્રતાઃ ।। ૯.

હવે હું અત્રિનું વંશ વર્ણન કરું છું, જે ત્રીજા પ્રજાપતિ હતા. તેમની દસ સુંદર અને પતિને સમર્પિત પત્નીઓ હતી.

ભદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યાં વૈ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ। ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ શલદા મલદા તથા ।। ૯.

ઘૃતાચી નામની અપ્સરાથી ભદ્રાશ્વને દસ પુત્રો થયા: ભદ્ર, શૂદ્ર, મદ્ર, શલદ, મલદ,

વેલા ખલા ચ સપ્તૈતા યા ચ ગોચપલા સ્મૃતા । તથા માનરસા ચૈવ રત્નકૃટા ચ તા દશ ।। ૯.

વેલા, ખલ—આ સાત અને જે ગોપાલા તરીકે ઓળખાય છે, તેમજ માનરસા અને રત્નકૃત; આ દસ પુત્રો હતા.

આત્રેયવંશકૃત્તાસાં ભર્ત્તા નામ્ના પ્રભાકરઃ। ભદ્રાયાં જનયામાસ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્ ।। ૯.

આ બધાના પતિ પ્રભાકર હતા, જેમણે આત્રેય વંશ સ્થાપ્યો. ભદ્રાથી તેમણે યશસ્વી પુત્ર સોમનો જન્મ કર્યો.

સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતમાનો દિવો મહીમ્। તમોઽભિભૂતે લોકેઽસ્મિન્ પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા ।। ૯.

જ્યારે સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને ઘાયલ કર્યો અને સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડતો હતો, ત્યારે અંધકારથી ભરાયેલી દુનિયામાં પ્રકાશ ફેલાવનાર એજ હતો.

સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વિતિ ચોક્તઃ સ પતન્નિહ દિવાકરઃ। બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત દિવો મહીમ્ ।। ૯.

જ્યારે સૂર્ય પડી રહ્યો હતો ત્યારે તેને કહ્યું, 'તને કલ્યાણ મળે.' બ્રહ્મર્ષિના વચનથી સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડ્યો નહીં.

અત્રિશ્રેષ્ઠાનિ ગોત્રાણિ યશ્ચકાર મહાતપાઃ । યજ્ઞેષ્વત્રિઘનશ્ચૈવ સુરૈર્યશ્ચ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૯.

મહાન તપસ્વી અત્રિએ શ્રેષ્ઠ ગોત્રો સ્થાપ્યા. યજ્ઞોમાં તેમને અત્રિઘન કહેવામાં આવ્યા અને દેવતાઓએ તેમને સ્થાપિત કર્યા.

સ તાસ્વજનયત્ પુત્રાનાત્મતુલ્યાનનામકાન્। દશ તાસ્વેવ મહતા તપસા ભાવિતપ્રભા ।। ૯.

તેમણે પોતાની સમાન ગુણવાળા અને પોતાનું નામ ધરાવતા દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે મહાન તપ અને તેજથી યુક્ત હતા.

સ્વસ્ત્યાત્રેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ । તેષાં વિખ્યાતયશસૌ બ્રહ્મિષ્ઠૌ સુમહૌજસૌ ।। ૯.

આ ઋષિઓ 'સ્વસ્ત્યાત્રેય' તરીકે પ્રખ્યાત થયા, અને તેઓ વેદમાં પારંગત હતા. તેમા બે ઋષિઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને મહાશક્તિશાળી હતા.

દત્તાત્રેયસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠો દુર્વાસાસ્તસ્ય ચાનુજઃ । યવીયસી સુતા તસ્યા મબલા બ્રહ્મવાદિની। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકાઃ પુરા ।। ૯.

તેમાથી દત્તાત્રેય સૌથી મોટા અને દુર્વાસા તેમના નાના ભાઈ હતા. તેમની સૌથી નાની પુત્રી અંબલા હતી, જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણતી હતી. અહીં પણ પુરાણકથાકારો આ શ્લોક કહે છે.

અત્રેઃ પુત્રં મહાત્માનં શાન્તાત્માનમકલ્મષમ્। દત્તાત્રેયં તનું વિષ્ણોઃ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ।। ૯.

પુરાણજ્ઞો કહે છે કે અત્રિના મહાત્મા, શાંત અને નિર્દોષ પુત્ર દત્તાત્રેય ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર હતા.

તસ્ય ગોત્રાન્વયે જાતાશ્ચત્વારઃ પ્રથિતા ભુવિ। શ્યામાશ્ચ મુદ્ગલાશ્ચૈવ બલારકગવિષ્ઠિરાઃ। એતે નૃણાન્તુ ચત્વારઃ સ્મૃતાઃ પક્ષા મહૌજસામ્ ।। ૯.

તેમના વંશમાં ચાર પ્રસિદ્ધ લોકો જન્મ્યા: શ્યામ, મુદગલ, બલારક અને ગવિષ્ઠિર. આ ચાર મનુષ્યોમાં મહાશક્તિશાળી શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે.

કશ્યપાન્નારદશ્ચૈવ પર્વતોઽરુન્ધતી તથા। જજ્ઞિરે ચ ત્વરુન્ધત્યાસ્તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૯.

કશ્યપથી નારદ, પર્વત અને અરુંધતી જન્મ્યા. હવે, શ્રેષ્ઠજનોએ, અરુંધતીથી જન્મેલા સંતાનોને સાંભળો.

નારદસ્તુ વસિષ્ઠાયારુન્ધતીં પ્રત્યપાદયત્। ઊર્દ્ધ્વરેતા મહાતેજા વૃક્ષશાપાત્તુ નારદઃ ।। ૯.

નારદે અરુંધતીને વશિષ્ઠને આપી. નારદ મહાતેજસ્વી અને ઊર્ધ્વરેતાસ થયા, તે વૃક્ષના શાપથી.

પુરા દેવાસુરે તસ્મિન્સંગ્રામ તારકામયે। અનાવૃષ્ટ્યા હતે લોકે વ્યગ્રે શક્રે સુરૈઃ સહ। વસિષ્ઠસ્તપસા ધીમાન્ધારયામાસ વૈ પ્રજાઃ ।। ૯.

પહેલાં દેવ-અસુરોના તારકામય યુદ્ધમાં, જ્યારે અનાવૃષ્ટિથી જગત પીડાતું હતું અને ઇન્દ્ર દેવતાઓ સાથે વ્યસ્ત હતા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી વશિષ્ઠે પોતાના તપથી પ્રજાઓને જીવંત રાખી.

અત્રૌષધં મૂલફલમોષધીશ્ચ પ્રવર્ત્તયન્ । તાસ્તેન જીવયામાસ કારુણ્યાદોષધેન તુ ।। ૯.

તેમણે ઔષધિ, મૂળ, ફળ અને ઔષધિયાં વાવ્યાં. પોતાની દયાથી તેમણે એ ઔષધિઓથી પ્રજાઓને જીવંત કર્યા.

અરુન્ધત્યાં વસિષ્ઠસ્તુ શક્તિમુત્પાદયદ્દ્વિજાઃ। સાગરઞ્જનયચ્છક્તેરદૃશ્યન્તી પરાશરમ્ ।। ૯.

વશિષ્ઠે અરુંધતીથી શક્તિને જન્મ આપ્યો, દ્વિજોએ. શક્તીએ સાગરાંજનયાથી પરાશરનો જન્મ કર્યો.

કાલી પરાશરાજ્જજ્ઞે કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્। દ્વૈપાયનાદરણ્યાં વૈ શુકો જજ્ઞે ગુણાન્વિતઃ ।। ૯.

કાળી અને પરાશરથી કૃષ્ણ દ્વૈપાયન પ્રભુનો જન્મ થયો. દ્વૈપાયન અને અરણીથી ગુણવંત શુકનો જન્મ થયો.

ઉત્પદ્યન્તે ચ પીવર્યાં ષડિમે શુકસૂનવઃ। ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શમ્ભુઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૯.

પીવાર્યામાં શુકના છ પુત્રો જન્મે છે: ભૂરિશ્રવાઃ, પ્રભુ, શંભુ, કૃષ્ણ અને પાંચમો ગૌર.

કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા દૃઢવ્રતા। જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સત્ત્વગુહસ્ય ચ ।। ૯.

કન્યા કીર્તિમતી, યોગમાતાની ખ્યાતિ ધરાવતી અને દૃઢ વ્રતવાળી છે; તે બ્રહ્મદત્તની માતા અને સત્વગુહની પત્ની છે.