વાયુપુરાણમ્

ત્રેતાયુગે ચતુર્વિંશે રાવણસ્તપસઃ ક્ષયાત્। રામં દાશરથિં પ્રાપ્ય સગણઃ ક્ષયમીયિવાન્ ।। ૯.

ચોવીસમા ત્રેતાયુગમાં, જ્યારે રાવણનું તપશ્ચર્ય ક્ષીણ થયું, ત્યારે દશરથપુત્ર રામના હાથે, પોતાના સાથીઓ સાથે, તેનું અંત થયું.

મહોદયઃ પ્રહસ્તશ્ચ મહાપાંશુખરસ્તથા। પુષ્પોત્કટાયાઃ પુત્રાસ્તે કન્યા કુમ્ભીનસી તથા ।। ૯.

મહોદય, પ્રહસ્ત અને મહાપાંશુખર, તેમજ પુષ્પોત્કટાની પુત્રો છે; અને કુંભીનસી એ તેની પુત્રી છે.

ત્રિશિરા દૂષણશ્ચૈવ વિદ્યુજ્જિહ્વશ્ચ રાક્ષસઃ। કન્યા હ્યસલિકા ચૈવ વાકાયાઃ પ્રસવાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૯.

ત્રિશિરા, દુષણ અને વિદ્યુજ્ઝિહ્વ એ રાક્ષસો છે; વાકાની પુત્રી અસલિકા છે – એ બધાને તેના સંતાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ઇત્યેતે ક્રૂરકર્માણઃ પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા દશ। દારુણાબિજનાઃ સર્વે દેવૈરપિ દુરાસદાઃ ।। ૯.

આ રીતે પૌલસ્ત્યથી જન્મેલા આ દસ રાક્ષસો ક્રૂર કર્મોવાળા છે, બધા ભયાનક વંશના છે અને દેવતાઓ માટે પણ દુર્લંઘ્ય છે.

સર્વે લબ્ધવરાશ્ચૈવ પુત્રપૌત્રસમન્વિતાઃ। યક્ષાણાઞ્ચૈવ સર્વેષાં પૌલસ્ત્યા યે ચ રાક્ષસાઃ ।। ૯.

બધા રાક્ષસો વર્દાન પામેલા છે, તેમના પુત્ર-પૌત્રો સાથે છે; અને પૌલસ્ત્યના બધા રાક્ષસો યક્ષોમાં પણ ગણાય છે.

આગસ્ત્યવૈશ્વામિત્રાણાં ક્રૂરાણાં બ્રહ્મરક્ષસામ્। વેદાધ્યયનશીલાનાં તપોવ્રતનિષેવિણામ્ ।। ૯.

અગસ્ત્ય અને વિશ્વામિત્રના ક્રૂર બ્રહ્મરાક્ષસો, જે વેદાધ્યયન અને તપ-વ્રત palan કરતા, એમાં આવે છે.

તેષામૈડવિડો રાજા પૌલસ્ત્યઃ સવ્યપિઙ્ગલઃ। ઇતરે વૈ યજ્ઞમુખાસ્તેન રક્ષોગણાસ્ત્રયઃ ।। ૯.

એમાં ઇડવિડ નામનો રાજા, પૌલસ્ત્ય અને સવ્યપિંગલ છે; બીજા યજ્ઞમુખ છે – આમ ત્રણ રાક્ષસોનું જૂથ છે.

યાતુ ધાના બ્રહ્મધાના વાર્ત્તાશ્ચૈવ દિવાચરાઃ । નિશાચરગણાસ્તેષાં ચત્વારઃ કવિભિઃ સ્મૃતાઃ ।। ૯.

યાતુધાન, બ્રહ્મધાન, વાર્તા અને દિવસમાં ફરનારા – એમ ચાર પ્રકારના નિશાચર જૂથો ઋષિઓએ ઓળખ્યા છે.

પૌલસ્ત્યા નૈઋતાશ્ચૈવ આગત્સ્યાઃ કૌશિકાસ્તથા। ઇત્યેતાઃ સપ્ત તેષાં વૈ જાતયો રાક્ષસાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૯.

પૌલસ્ત્ય, નૈરૃત, અગસ્ત્યના વંશજ અને કૌશિક – એમ સાત જાતિના રાક્ષસો એમણે ગણાયા છે.

તેષાં રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વભાવેન વ્યવસ્થિતમ્। વૃત્તાક્ષાઃ પિઙ્ગલાશ્ચૈવ મહાકાયા મહોદરાઃ ।। ૯.

હું હવે એમનું સ્વરૂપ કહું છું, જે એમના સ્વભાવ પ્રમાણે છે: એમની આંખો ગોળ, રંગ પીળા, દેહ મોટો અને પેટ પણ વિશાળ છે.

અષ્ટદંષ્ટ્રા શઙ્કુકર્ણા ઊર્દ્ધ્વરોમાણ એવ ચ। આકર્ણદારિતાસ્યાશ્ચ મુઞ્જધૂમોર્દ્ધ્વમૂર્દ્ધજાઃ ।। ૯.

એમને આઠ દાંત, શંખ જેવાં કાન, ઊભા વાળ, કાન સુધી ફાટેલા મોઢાં અને મુંજ ઘાસ કે ધૂમ્ર જેવાં વાળ છે.

સ્થૂલશીર્ષાઃ સિતાભાશ્ચ હ્રસ્વકાશ્ચ પ્રવાહુકાઃ। તામ્રાસ્યા લમ્બજિહ્વૌષ્ઠા લમ્બભૂસ્થૂલનાસિકાઃ ।। ૯.

એમના માથા મોટા, રંગ ફિક્કા, ઊંચાઈ ઓછી અને હાથ લાંબા છે; એમના મોઢાં તાંબાં જેવા, જીભ અને હોઠ લટકેલા, ગાલ નીચે પડેલા અને નાક જાડા છે.

નીલાઙ્ગા લોહિતગ્રીવા ગમ્ભીરાક્ષા વિબીષણાઃ । મહાઘોરસ્વરાશ્ચૈવ વિકટા બદ્ધપિણ્ડિકાઃ ।। ૯.

એમના અંગો કાળા, ગળા લાલ, આંખો ઊંડા, દેખાવ ભયાનક છે; એમનો અવાજ બહુ ભયાનક, શરીર વિકૃત અને જાંઘો જોડાયેલી છે.

સ્થૂલાશ્ચ તુઙ્ગનાસાશ્ચ શિલાસંહનના દૃઢાઃ। દારુણાભિજનાઃ ક્રૂરાઃ પ્રાયશઃ ક્લિષ્ટકર્મિણઃ ।। ૯.

એમના દેહ જાડા, નાક ઊંચા, પથ્થર જેવા મજબૂત, ભયાનક વંશના, ક્રૂર અને મોટા ભાગે કઠોર કર્મો કરતા હોય છે.

સકુણ્ડલાઙ્ગદાપીડા મુકુટોષ્ણીષધારિણઃ। વિચિત્ર વસ્ત્રાભરણાશ્ચિત્રસ્રગનુલેપનાઃ ।। ૯.

એમણે કુંડળ, અંગદ, મુકુટ અને પાગડી પહેરેલી હોય છે; એમના વસ્ત્રો અને આભૂષણો વિવિધ હોય છે અને વિવિધ માળા તથા સુગંધિત લપાણાંથી શોભે છે.

અન્નાદાઃ પિશિતાદાશ્ચ પુરુષાદાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ। ઇત્યેતદ્રૂપસાધર્મ્યં રાક્ષસાનાં બુધૈઃ સ્મૃતમ્। ન સમસ્તબલં બુદ્ધં યતો માયાકૃતં હિ તત્ ।। ૯.

એમને અન ખાવા, માંસ ખાવા અને માણસ પણ ખાવા માટે ઓળખાય છે; રાક્ષસોના સ્વરૂપ અને સ્વભાવ એવા છે એમ વિદ્વાનો કહે છે. તેમ છતાં એમનું પૂરું બળ કોઈ જાણતું નથી, કારણ કે એ માયાથી છુપાયેલું છે.

પુલહસ્ય મૃગાઃ પુત્રાઃ સર્વે વ્યાલાશ્ચ દંષ્ટ્રિણઃ । ભૂતાઃ પિશાચાઃ સર્પાશ્ચ ભ્રમરા હસ્તિનસ્તથા ।। ૯.

પુલહના બધા પુત્રો જંગલી પ્રાણી અને દાંતવાળા છે; ભૂત, પિશાચ, સાપ, ભમરા અને હાથી પણ એમા આવે છે.

વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચૈવ યમકિમ્પુરુષાસ્તથા। યેઽન્યે ચૈવ પરિક્રાન્તા માયાક્રોધવશાનુગાઃ ।। ૯.

વાનર, કિન્નર, યમ-કિમ્પુરુષ અને બીજા પણ જે ફરતા રહે છે, એ બધા માયા અને ક્રોધના વશમાં છે.

અનપત્યઃ ક્રતુસ્તસ્મિન્ સ્મૃતો વૈવસ્વતેઽન્તરે। ન તસ્ય પુત્રઃ પૌત્રો વા તેજઃ સંક્ષિપ્ય વા સ્થિતઃ ।। ૯.

વૈવસ્વતના સમયગાળામાં ક્રતુ નિસંતાન ગણાય છે; તેને પુત્ર કે પૌત્ર નથી અને તેનું તેજ પણ ઓછું રહ્યું છે.

અત્રેર્વંશં પ્રવક્ષ્યામિ તૃતીયસ્ય પ્રજાપતેઃ। તસ્ય પત્ન્યશ્ચ સુન્દર્યો દશૈવાસન્પતિવ્રતાઃ ।। ૯.

હવે હું અત્રિનું વંશ વર્ણન કરું છું, જે ત્રીજા પ્રજાપતિ હતા. તેમની દસ સુંદર અને પતિને સમર્પિત પત્નીઓ હતી.

ભદ્રાશ્વસ્ય ઘૃતાચ્યાં વૈ દશાપ્સરસિ સૂનવઃ। ભદ્રા શૂદ્રા ચ મદ્રા ચ શલદા મલદા તથા ।। ૯.

ઘૃતાચી નામની અપ્સરાથી ભદ્રાશ્વને દસ પુત્રો થયા: ભદ્ર, શૂદ્ર, મદ્ર, શલદ, મલદ,

વેલા ખલા ચ સપ્તૈતા યા ચ ગોચપલા સ્મૃતા । તથા માનરસા ચૈવ રત્નકૃટા ચ તા દશ ।। ૯.

વેલા, ખલ—આ સાત અને જે ગોપાલા તરીકે ઓળખાય છે, તેમજ માનરસા અને રત્નકૃત; આ દસ પુત્રો હતા.

આત્રેયવંશકૃત્તાસાં ભર્ત્તા નામ્ના પ્રભાકરઃ। ભદ્રાયાં જનયામાસ સોમં પુત્રં યશસ્વિનમ્ ।। ૯.

આ બધાના પતિ પ્રભાકર હતા, જેમણે આત્રેય વંશ સ્થાપ્યો. ભદ્રાથી તેમણે યશસ્વી પુત્ર સોમનો જન્મ કર્યો.

સ્વર્ભાનુના હતે સૂર્યે પતમાનો દિવો મહીમ્। તમોઽભિભૂતે લોકેઽસ્મિન્ પ્રભા યેન પ્રવર્ત્તિતા ।। ૯.

જ્યારે સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને ઘાયલ કર્યો અને સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડતો હતો, ત્યારે અંધકારથી ભરાયેલી દુનિયામાં પ્રકાશ ફેલાવનાર એજ હતો.

સ્વસ્તિ તેઽસ્ત્વિતિ ચોક્તઃ સ પતન્નિહ દિવાકરઃ। બ્રહ્મર્ષેર્વચનાત્તસ્ય ન પપાત દિવો મહીમ્ ।। ૯.

જ્યારે સૂર્ય પડી રહ્યો હતો ત્યારે તેને કહ્યું, 'તને કલ્યાણ મળે.' બ્રહ્મર્ષિના વચનથી સૂર્ય આકાશમાંથી પૃથ્વી પર પડ્યો નહીં.

અત્રિશ્રેષ્ઠાનિ ગોત્રાણિ યશ્ચકાર મહાતપાઃ । યજ્ઞેષ્વત્રિઘનશ્ચૈવ સુરૈર્યશ્ચ પ્રવર્ત્તિતઃ ।। ૯.

મહાન તપસ્વી અત્રિએ શ્રેષ્ઠ ગોત્રો સ્થાપ્યા. યજ્ઞોમાં તેમને અત્રિઘન કહેવામાં આવ્યા અને દેવતાઓએ તેમને સ્થાપિત કર્યા.

સ તાસ્વજનયત્ પુત્રાનાત્મતુલ્યાનનામકાન્। દશ તાસ્વેવ મહતા તપસા ભાવિતપ્રભા ।। ૯.

તેમણે પોતાની સમાન ગુણવાળા અને પોતાનું નામ ધરાવતા દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે મહાન તપ અને તેજથી યુક્ત હતા.

સ્વસ્ત્યાત્રેયા ઇતિ ખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ । તેષાં વિખ્યાતયશસૌ બ્રહ્મિષ્ઠૌ સુમહૌજસૌ ।। ૯.

આ ઋષિઓ 'સ્વસ્ત્યાત્રેય' તરીકે પ્રખ્યાત થયા, અને તેઓ વેદમાં પારંગત હતા. તેમા બે ઋષિઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને મહાશક્તિશાળી હતા.

દત્તાત્રેયસ્તસ્ય જ્યેષ્ઠો દુર્વાસાસ્તસ્ય ચાનુજઃ । યવીયસી સુતા તસ્યા મબલા બ્રહ્મવાદિની। અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણિકાઃ પુરા ।। ૯.

તેમાથી દત્તાત્રેય સૌથી મોટા અને દુર્વાસા તેમના નાના ભાઈ હતા. તેમની સૌથી નાની પુત્રી અંબલા હતી, જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણતી હતી. અહીં પણ પુરાણકથાકારો આ શ્લોક કહે છે.