વાયુપુરાણમ્

વૈવસ્વતં પિતૄણાઞ્ચ યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્। સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરિશં શૂલપાણિનમ્ ।। ૯.

પિતૃઓના રાજા તરીકે વૈવસ્વત યમને અને સર્વ ભૂતો તથા પિશાચોના સ્વામી તરીકે ત્રિશૂલધારી ગિરિશને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

શૈલાનાં હિમવન્તઞ્ચ નદીનામથ સાગરમ્। ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તદા ।। ૯.

પર્વતોના રાજા તરીકે હિમવંત, નદીઓના સાગર અને ગંધર્વોના અધિપતિ તરીકે ચિત્રરથને નિયુક્ત કર્યો.

ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં રાજાનઞ્ચાભ્યષેચયત્। મૃગાણામથ શાર્દૂલં ગોવૃષઞ્ચ ચતુષ્પદામ્ ।। ૯.

ઘોડાઓના રાજા તરીકે ઉચ્છૈઃશ્રવસને, મૃગોમાં વાઘને અને ચતુષ્પદોમાં વૃષભને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

પક્ષિણામથ સર્વેષાં ગરુડં પતતાં વરમ્। ગન્ધાનાં માતુલઞ્ચૈવ ભૂતાનામશરીરિણામ્ ।। ૯.

પક્ષીઓમાં સર્વોત્તમ ગરુડને સર્વ પક્ષીઓનો રાજા, સુગંધોમાં માતુલ અને શરીરવિહિન ભૂતોમાં અધિપતિ બનાવ્યા.

શબ્દાકાશબલાનાઞ્ચ વાયું બલવતાં વરમ્। સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષં નાગાનામથ વાસુકિમ્ ।। ૯.

શબ્દ અને આકાશના બળ ધરાવનારા સર્વમાં વાયુને, દાંતવાળા સર્વ પ્રાણીઓમાં શેષને અને નાગોમાં વાસુકીને રાજા બનાવ્યા.

સરીસૃપાણાં સર્પાણાં નાગાનાઞ્ચૈવ તક્ષકમ્। સાગરાણાં નદીનાઞ્ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ। આદિત્યાનામન્યતમં પર્જન્યમભિષિક્તવાન્ ।। ૯.

સરીસૃપોમાં, સાપોમાં અને નાગોમાં તક્ષક સર્વપ્રમુખ છે; સમુદ્રોમાં, નદીઓમાં, વાદળોમાં અને વરસાદમાં પણ; સૂર્યમંડળમાં પરજન્યને મુખ્ય સ્થાન મળ્યું છે.

સર્વાપ્સરોગણાનાઞ્ચ કામદેવં તથૈવ ચ। ઋતૂનામથ માસાનામાર્ત્તવાનાં તથૈવ ચ ।। ૯.

બધી અપ્સરાઓમાં અને કામદેવમાં પણ; ઋતુઓમાં, મહિનાઓમાં અને ઋતુચક્રના અવધિમાં પણ મુખ્યપદ આપવામાં આવ્યું.

પક્ષાણાઞ્ચ વિપક્ષાણાં મુહૂર્ત્તાનાઞ્ચ પર્વણામ્। કલાકાષ્ઠાપ્રમાણાનાં ગતે રયનયોસ્તથા। ગણિતસ્યાથ યોગસ્ય ચક્રે સંવત્સરં પ્રભુમ્ ।। ૯.

પક્ષ અને વિપક્ષ, મુહૂર્ત અને તહેવાર, સમયની માપની ઘટકો અને કિરણો, ગણિત અને યોગ — આ બધાના સ્વામી તરીકે વર્ષને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું.

પ્રજાપતિર્વૈ રજસઃ પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતમ્। પુત્રં નામ્ના સુધામાનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

પ્રજાપતિએ પૂર્વ દિશામાં, રાજસના પ્રદેશમાં, પોતાના પુત્ર સુધામાને, જે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો, રાજ્યાભિષેક કર્યો.

પશ્ચિમાયાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્। કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

પશ્ચિમ દિશામાં પણ, રાજસના પ્રદેશમાં, પોતાના પુત્ર મહાત્મા કેતુમંતને રાજા બનાવીને રાજ્યાભિષેક કર્યો.

મનુષ્યાણામધિપતિં ચક્રે ચૈવ સુતં મનુમ્। તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના । યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મેણ પરિપાલ્યતે ।। ૯.

મનુષ્યોના અધિપતિ તરીકે પોતાના પુત્ર મનુને બનાવ્યા; તેમના દ્વારા આખી ધરતી, સાત દ્વીપો અને શહેરો સહિત, આજેય પોતાના પ્રદેશ પ્રમાણે ધર્મથી સંચાલિત થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં બ્રહ્મણા તેઽભિષેચિતાઃ। નૃપા હ્યેતેઽભિષિચ્યન્તે મનવો યે ભવન્તિ વૈ ।। ૯.

સ્વાયંભુવ મનુના પૂર્વકાળમાં, આ બધાને બ્રહ્માએ રાજ્યાભિષેક આપ્યો હતો; જે મનુ બને છે, તેમને રાજા તરીકે અભિષેક કરવામાં આવે છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ગતા હ્યેતેષુ પાર્થિવાઃ। એવમન્યેઽભિષિચ્યન્તે પ્રાપ્તે મન્વન્તરે પુનઃ। અતીતાનાગતાઃ સર્વે સ્મૃતા મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।। ૯.

ગયા મન્વંતરોમાં, આ રાજાઓ વિદાય પામ્યા; નવા મન્વંતર આવે ત્યારે બીજા રાજાઓ અભિષેક પામે છે; ગયા અને આવનારા બધા મન્વંતરાધિપતિઓ સ્મરણમાં રહે છે.

રાજસૂયેઽભિષિક્તશ્ચ પૃથુરેભિર્નરોત્તમૈઃ। વેદદૃષ્ટેન વિધિના કૃતો રાજા પ્રતાપવાન્ ।। ૯.

પૃથુને પણ, આ શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા રાજસૂય યજ્ઞે, વેદોક્ત વિધિથી, શક્તિશાળી રાજા બનાવવામાં આવ્યા.

એતાનુત્પાદ્ય પુત્રાંસ્તુ પ્રજાસન્તાનકારણાત્ । પુનરેવ મહાભાગઃ પ્રજાનાં પતિરીશ્વરઃ ।। ૯.

પુત્રોનું સર્જન કરીને, પ્રજાના વધારાના હેતુથી, એ મહાભાગ્યશાળી ભગવાન ફરીથી બધાની ઉપરાધિપતિ બન્યા.

કશ્યપો ગોત્રકામસ્તુ ચચાર પરમં તપઃ । પુત્રૌ ગોત્રકરૌ મહ્યં ભવેતામિત્યચિન્તયત્ ।। ૯.

કશ્યપે વંશની ઈચ્છાથી ઉન્નત તપ કર્યુ, અને વિચાર્યું—'મને એવા બે પુત્રો મળે, જે મારા વંશને આગળ વધારશે.'

તસ્ય પ્રધ્યાયમાનસ્ય કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ। બ્રહ્મણોંઽશૌ સુતૌ પશ્ચાત્ પ્રાદુર્ભૂતૌ મહૌજસૌ ।। ૯.

જ્યારે મહાત્મા કશ્યપ ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે બ્રહ્માના અંશરૂપે, મહાશક્તિશાળી બે પુત્રો પછી જન્મ્યા.

વત્સારશ્ચાસિતશ્ચૈવ તાવુભૌ બ્રહ્મવાદિનૌ। વત્સારાન્નિધ્રુવો જજ્ઞે રૈભ્યશ્ચ સ મહાયશાઃ ।। ૯.

વત્સાર અને અસિત, બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા હતા; વત્સારથી નિધ્રુવ અને રૈભ્યથી મહાપ્રસિદ્ધ રૈભ્ય જન્મ્યા.

રૈભ્યસ્ય રૈભ્યા વિજ્ઞેયા નિધ્રુવસ્ય નિબોધત। ચ્યવનસ્ય સુકન્યાયાં સુમેધાઃ સમપદ્યત ।। ૯.

રૈભ્યમાંથી રૈભ્ય વંશ જાણવો, નિધ્રુવથી પણ સાંભળો: ચ્યવન અને સુકન્યાથી સુમેધાનો જન્મ થયો.

નિધ્રુવસ્ય તુ યા પત્ની માતા વૈ કુણ્ડપાયિનામ્। અસિતસ્યૈકપર્ણાયાં બ્રહ્મિષ્ઠઃ સમપદ્યત ।। ૯.

નિધ્રુવની પત્ની કુંડપાયિન વંશની માતા બની; અસિત અને એકપર્ણાથી ઉત્તમ બ્રાહ્મણ જન્મ્યો.

શાણ્ડિલ્યાનાં વચઃ શ્રુત્વા દેવલઃ સુમહાયશાઃ। નિધ્રુવાઃ શાણ્ડિલ્યા રૈભ્યાસ્ત્રયઃ પશ્ચાત્તુ કશ્યપાઃ ।। ૯.

શાંડિલ્યના વચન સાંભળી, સુપ્રસિદ્ધ દેવલ, નિધ્રુવ, શાંડિલ્ય, રૈભ્ય અને પછી કશ્યપો પણ થયા.

વરપ્રભૃતયો દેવા દેવલસ્ય પ્રજાસ્ત્વિમાઃ। ચતુર્યુગે ત્વતિક્રાન્તે મનોર્હ્યેકાદશે પ્રજાઃ। અથાવશિષ્ટે તસ્મિસ્તુ દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તતે ।। ૯.

વરાદિ દેવતાઓ દેવલના વંશજ છે; ચાર યુગ પૂરા થાય ત્યારે, એકાદશ મનુમાં તેમની પ્રજા રહી જાય છે, અને દ્વાપરમાં તે આગળ વધે છે.

માનસસ્ય ચરિષ્યન્તસ્તસ્ય પુત્રો દમઃ કિલ। માનસસ્તસ્ય દાયાદસ્તૃણબિન્દુરિતિ શ્રુતઃ ।। ૯.

માનસના જીવનકાળમાં, તેના પુત્ર દમાનો ઉલ્લેખ થાય છે; માનસનો વારસદાર તૃણબિંદુ તરીકે ઓળખાય છે.

ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સમ્બભૂવ હ। તસ્ય કન્યા ત્વિડવિડા રૂપેણાપ્રતિમાભવત્। પુલસ્ત્યાય સ રાજર્ષિસ્તાં કન્યાં પ્રત્યપાદયત્ ।। ૯.

તૃતા યુગની શરૂઆતમાં, ત્રીજા યુગે એક રાજા જન્મ્યા. તેની દીકરી ત્વિડવિડા રૂપમાં અનન્ય સુંદર હતી. એ રાજર્ષિએ પોતાની દીકરી પુલસ્ત્યને આપી.

ઋષિરિડવિડાયાન્તુ વિશ્રવાઃ સમપદ્યત। તસ્ય પત્ન્યશ્ચતસ્રસ્તુ પૌલસ્ત્યકુલવર્દ્ધનાઃ ।। ૯.

ત્યારે ઋષિ ત્વિડવિડાની સાથે વિશ્રવા વિવાહિત થયા. વિશ્રવાની ચાર પત્નીઓ હતી, જેમણે પૌલસ્ત્ય વંશને વધાર્યો.

બૃહસ્પતેર્બૃહત્કીર્ત્તિર્દેવાચાર્યસ્ય કીર્ત્તિતઃ । કન્યાં તસ્યોપયેમે સ નામ્ના વૈ દેવવર્ણિનીમ્ ।। ૯.

દેવતાઓના ગુરુ બૃહસ્પતિ, જેનું નામ બહુ પ્રસિદ્ધ છે, તેણે દેવવર્ણિની નામની કન્યાને વિવાહ કરી.

પુષ્પોત્કકટાઞ્ચ વાકાઞ્ચ સુતે માલ્યવતઃ સ્થિતૌ। કૈકસીં માલિનઃ કન્યાં તાસાન્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ।। ૯.

માલ્યવતના બે પુત્રો હતા – પુષ્પોત્કકટ અને વાકા. માલિનની દીકરી કૈકસી હતી. હવે આ સ્ત્રીઓના સંતાનો સાંભળો.

જ્યેષ્ઠં વૈશ્રવણં તસ્ય સુષુવે દેવવર્ણિની। દિવ્યેન વિધિના યુક્તમાર્ષેણૈવ શ્રુતેન ચ। રાક્ષસેન ચ રૂપેણ આસુરેણ બલેન ચ ।। ૯.

દેવવર્ણિનીએ વિશ્રવાસનો મોટો પુત્ર વૈશ્વરવણ જન્માવ્યો, જે દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત હતો, ઋષિ પરંપરા પ્રમાણે, રાક્ષસ જેવા રૂપ અને અસુર જેવી તાકાત ધરાવતો હતો.

ત્રિપાદં સુમહાકાયં સ્થૂલશીર્ષં મહાતનુમ્। અષ્ટદંષ્ટ્રં હરિચ્છ્મશ્રું શઙ્કુકર્ણં વિલોહિતમ્ ।। ૯.

તેને ત્રણ પગ, વિશાળ શરીર, મોટું માથું, આઠ દાંત, પીળા દાઢી, શંખ જેવાં કાન અને લાલચટ્ટ દેખાવ હતો.