વાયુપુરાણમ્

વ્યાલાનાં શિખિનાઞ્ચૈવ ઓષધીનાઞ્ચ સર્વશઃ। કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં ક્ષુદ્રાણાં જલજાશ્ચ યે। પશૂનાં બ્રાહ્ણાનાઞ્ચ શ્રીમતાં પુણ્યલક્ષણમ્ ॥ ૮.

જંગલી પ્રાણીઓ, મોરો, દરેક પ્રકારની ઔષધિઓ, કીડી, જીવાત, નાના જીવ, જળમાં જન્મેલા, પશુઓ, બ્રાહ્મણો અને શુભ લક્ષણ ધરાવનારા—allનો ઉલ્લેખ થયો છે.

આયુષ્યશ્ચૈવ ધન્યશ્ચ શ્રીમાન્ હિતસુખાવહઃ। શ્રોતવ્યશ્ચૈવ સતતં ગ્રાહ્યશ્ચૈવાનુસૂયતા ॥ ૮.

આ જીવનદાયી છે, સુખ-સમૃદ્ધિ આપનાર છે, તેજસ્વી છે, હિત અને આનંદ લાવનાર છે; તેને હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવું અને ઈર્ષ્યા વિના સ્વીકારવું જોઈએ.

ઇમન્તુ વંશં નિયમેન યઃ પઠેન્મહાત્મનાં બ્રાહ્ણવૈદ્યસંસદિ । અપત્યલાભં હિ લબેત્સુપુષ્કલં શ્રિયં ધનં પ્રેત્ય ચ શોભનાં ગતિમ્ ॥ ૮.

જે કોઈ મહાન આત્માઓના આ વંશને નિયમિત રીતે બ્રાહ્મણ અને વૈદ્યોની સભામાં વાંચે છે, તેને ઉત્તમ સંતાન, ધન, વૈભવ અને મૃત્યુ પછી શ્રેષ્ઠ ગતિ મળે છે.

એવં પ્રજાસુ સૃષ્ટાસુ કશ્યપે ન મહાત્મના। પ્રતિષ્ઠિતાસુ સર્વાસુ સ્થાવરાસુ ચરાસુ ચ ।। ૯.

આ રીતે મહાત્મા કશ્યપે સર્વ પ્રજાઓ—સ્થાવર અને ચર—સર્જી અને સર્વત્ર સ્થાપી દીધી હતી.

અભિષિચ્યાધિપત્યેષુ તેષાં મુખ્યઃ પ્રજાપતિઃ। તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમુપચક્રમે ।। ૯.

પછી મુખ્ય પ્રજાપતિએ એમના મુખ્ય નેતાઓને રાજપદે અભિષેક કરીને ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચવાનું શરૂ કર્યું.

દ્વિજાતીનાં વીરુધાઞ્ચ નક્ષત્રાણાં ગ્રહૈઃ સહ। યજ્ઞાનાં તપસાઞ્ચૈવ સોમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત ।। ૯.

દ્વિજાતિઓ, વનસ્પતિઓ, નક્ષત્રો-ગ્રહો, યજ્ઞો અને તપ માટે સોમને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

બૃહસ્પતિં તુ વિશ્વેષાં દદાવઙ્ગિરસાં પતિમ્। ભૃગૂણામધિપઞ્ચૈવ કાવ્યં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

અંગિરસોના સર્વ વંશજોના અધિપતિ તરીકે બૃહસ્પતિને આપ્યો અને ભૃગુઓના રાજા તરીકે કાવ્યને અભિષેક કર્યો.

આદિત્યાનાં પુનર્વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ । પ્રજાપતીનાં દક્ષઞ્ચ મરુતામથ વાસવમ્ ।। ૯.

આદિત્યોના રાજા તરીકે વિષ્ણુ, વસુઓના પાવક, પ્રજાપતિઓના દક્ષ અને મરુતોના વાસવને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

દૈત્યાનામથ રાજાનં પ્રહ્લાદં દિતિનન્દનમ્। નારાયણં તુ સાધ્યાનાં રુદ્રાણાં વૃષભધ્વજમ્ ।। ૯.

દૈત્યોના રાજા તરીકે દિતિના પુત્ર પ્રહલાદને, સાધ્યોના નારાયણને અને રુદ્રોના રુદ્ર—વૃષભધ્વજને નિયુક્ત કર્યો.

વિપ્રચિત્તિઞ્ચ રાજાનં દાનવાનામથાદિશત્। અપાં તુ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં પતિમ્। યક્ષાણાં રાક્ષસાનાઞ્ચ પાર્થિવાનાં ધનસ્ય ચ ।। ૯.

દાનવોના રાજા તરીકે વિપ્રચિત્તિને, જળના રાજા તરીકે વરુણને, રાજાઓ, યક્ષો, રાક્ષસો, પૃથ્વીપતિઓ અને ધનની અધિપતિ તરીકે વૈશ્વરવણને નિયુક્ત કર્યો.

વૈવસ્વતં પિતૄણાઞ્ચ યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્। સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરિશં શૂલપાણિનમ્ ।। ૯.

પિતૃઓના રાજા તરીકે વૈવસ્વત યમને અને સર્વ ભૂતો તથા પિશાચોના સ્વામી તરીકે ત્રિશૂલધારી ગિરિશને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

શૈલાનાં હિમવન્તઞ્ચ નદીનામથ સાગરમ્। ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તદા ।। ૯.

પર્વતોના રાજા તરીકે હિમવંત, નદીઓના સાગર અને ગંધર્વોના અધિપતિ તરીકે ચિત્રરથને નિયુક્ત કર્યો.

ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં રાજાનઞ્ચાભ્યષેચયત્। મૃગાણામથ શાર્દૂલં ગોવૃષઞ્ચ ચતુષ્પદામ્ ।। ૯.

ઘોડાઓના રાજા તરીકે ઉચ્છૈઃશ્રવસને, મૃગોમાં વાઘને અને ચતુષ્પદોમાં વૃષભને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

પક્ષિણામથ સર્વેષાં ગરુડં પતતાં વરમ્। ગન્ધાનાં માતુલઞ્ચૈવ ભૂતાનામશરીરિણામ્ ।। ૯.

પક્ષીઓમાં સર્વોત્તમ ગરુડને સર્વ પક્ષીઓનો રાજા, સુગંધોમાં માતુલ અને શરીરવિહિન ભૂતોમાં અધિપતિ બનાવ્યા.

શબ્દાકાશબલાનાઞ્ચ વાયું બલવતાં વરમ્। સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષં નાગાનામથ વાસુકિમ્ ।। ૯.

શબ્દ અને આકાશના બળ ધરાવનારા સર્વમાં વાયુને, દાંતવાળા સર્વ પ્રાણીઓમાં શેષને અને નાગોમાં વાસુકીને રાજા બનાવ્યા.

સરીસૃપાણાં સર્પાણાં નાગાનાઞ્ચૈવ તક્ષકમ્। સાગરાણાં નદીનાઞ્ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ। આદિત્યાનામન્યતમં પર્જન્યમભિષિક્તવાન્ ।। ૯.

સરીસૃપોમાં, સાપોમાં અને નાગોમાં તક્ષક સર્વપ્રમુખ છે; સમુદ્રોમાં, નદીઓમાં, વાદળોમાં અને વરસાદમાં પણ; સૂર્યમંડળમાં પરજન્યને મુખ્ય સ્થાન મળ્યું છે.

સર્વાપ્સરોગણાનાઞ્ચ કામદેવં તથૈવ ચ। ઋતૂનામથ માસાનામાર્ત્તવાનાં તથૈવ ચ ।। ૯.

બધી અપ્સરાઓમાં અને કામદેવમાં પણ; ઋતુઓમાં, મહિનાઓમાં અને ઋતુચક્રના અવધિમાં પણ મુખ્યપદ આપવામાં આવ્યું.

પક્ષાણાઞ્ચ વિપક્ષાણાં મુહૂર્ત્તાનાઞ્ચ પર્વણામ્। કલાકાષ્ઠાપ્રમાણાનાં ગતે રયનયોસ્તથા। ગણિતસ્યાથ યોગસ્ય ચક્રે સંવત્સરં પ્રભુમ્ ।। ૯.

પક્ષ અને વિપક્ષ, મુહૂર્ત અને તહેવાર, સમયની માપની ઘટકો અને કિરણો, ગણિત અને યોગ — આ બધાના સ્વામી તરીકે વર્ષને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું.

પ્રજાપતિર્વૈ રજસઃ પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતમ્। પુત્રં નામ્ના સુધામાનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

પ્રજાપતિએ પૂર્વ દિશામાં, રાજસના પ્રદેશમાં, પોતાના પુત્ર સુધામાને, જે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો, રાજ્યાભિષેક કર્યો.

પશ્ચિમાયાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમચ્યુતમ્। કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

પશ્ચિમ દિશામાં પણ, રાજસના પ્રદેશમાં, પોતાના પુત્ર મહાત્મા કેતુમંતને રાજા બનાવીને રાજ્યાભિષેક કર્યો.

મનુષ્યાણામધિપતિં ચક્રે ચૈવ સુતં મનુમ્। તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના । યથાપ્રદેશમદ્યાપિ ધર્મેણ પરિપાલ્યતે ।। ૯.

મનુષ્યોના અધિપતિ તરીકે પોતાના પુત્ર મનુને બનાવ્યા; તેમના દ્વારા આખી ધરતી, સાત દ્વીપો અને શહેરો સહિત, આજેય પોતાના પ્રદેશ પ્રમાણે ધર્મથી સંચાલિત થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં બ્રહ્મણા તેઽભિષેચિતાઃ। નૃપા હ્યેતેઽભિષિચ્યન્તે મનવો યે ભવન્તિ વૈ ।। ૯.

સ્વાયંભુવ મનુના પૂર્વકાળમાં, આ બધાને બ્રહ્માએ રાજ્યાભિષેક આપ્યો હતો; જે મનુ બને છે, તેમને રાજા તરીકે અભિષેક કરવામાં આવે છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ગતા હ્યેતેષુ પાર્થિવાઃ। એવમન્યેઽભિષિચ્યન્તે પ્રાપ્તે મન્વન્તરે પુનઃ। અતીતાનાગતાઃ સર્વે સ્મૃતા મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।। ૯.

ગયા મન્વંતરોમાં, આ રાજાઓ વિદાય પામ્યા; નવા મન્વંતર આવે ત્યારે બીજા રાજાઓ અભિષેક પામે છે; ગયા અને આવનારા બધા મન્વંતરાધિપતિઓ સ્મરણમાં રહે છે.

રાજસૂયેઽભિષિક્તશ્ચ પૃથુરેભિર્નરોત્તમૈઃ। વેદદૃષ્ટેન વિધિના કૃતો રાજા પ્રતાપવાન્ ।। ૯.

પૃથુને પણ, આ શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા રાજસૂય યજ્ઞે, વેદોક્ત વિધિથી, શક્તિશાળી રાજા બનાવવામાં આવ્યા.

એતાનુત્પાદ્ય પુત્રાંસ્તુ પ્રજાસન્તાનકારણાત્ । પુનરેવ મહાભાગઃ પ્રજાનાં પતિરીશ્વરઃ ।। ૯.

પુત્રોનું સર્જન કરીને, પ્રજાના વધારાના હેતુથી, એ મહાભાગ્યશાળી ભગવાન ફરીથી બધાની ઉપરાધિપતિ બન્યા.

કશ્યપો ગોત્રકામસ્તુ ચચાર પરમં તપઃ । પુત્રૌ ગોત્રકરૌ મહ્યં ભવેતામિત્યચિન્તયત્ ।। ૯.

કશ્યપે વંશની ઈચ્છાથી ઉન્નત તપ કર્યુ, અને વિચાર્યું—'મને એવા બે પુત્રો મળે, જે મારા વંશને આગળ વધારશે.'

તસ્ય પ્રધ્યાયમાનસ્ય કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ। બ્રહ્મણોંઽશૌ સુતૌ પશ્ચાત્ પ્રાદુર્ભૂતૌ મહૌજસૌ ।। ૯.

જ્યારે મહાત્મા કશ્યપ ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે બ્રહ્માના અંશરૂપે, મહાશક્તિશાળી બે પુત્રો પછી જન્મ્યા.

વત્સારશ્ચાસિતશ્ચૈવ તાવુભૌ બ્રહ્મવાદિનૌ। વત્સારાન્નિધ્રુવો જજ્ઞે રૈભ્યશ્ચ સ મહાયશાઃ ।। ૯.

વત્સાર અને અસિત, બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા હતા; વત્સારથી નિધ્રુવ અને રૈભ્યથી મહાપ્રસિદ્ધ રૈભ્ય જન્મ્યા.

રૈભ્યસ્ય રૈભ્યા વિજ્ઞેયા નિધ્રુવસ્ય નિબોધત। ચ્યવનસ્ય સુકન્યાયાં સુમેધાઃ સમપદ્યત ।। ૯.

રૈભ્યમાંથી રૈભ્ય વંશ જાણવો, નિધ્રુવથી પણ સાંભળો: ચ્યવન અને સુકન્યાથી સુમેધાનો જન્મ થયો.