વાયુપુરાણમ્

અહમિજ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સર્વયજ્ઞે દ્વિજાતિભિઃ । મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમિત્યપિ

'બધા યજ્ઞોમાં દ્વિજોએ માત્ર મને જ પૂજવું અને માન આપવું જોઈએ; યજ્ઞ પણ મારા માટે જ થવો જોઈએ અને હવન પણ મને જ અર્પણ થવો જોઈએ.'

તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનમસામ્પ્રતમ્ । ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્તથા

જ્યારે એ રાજાએ સીમા ઉલાંઘી અને અજોડ વર્તન કર્યું, ત્યારે મરીચિ સહિત બધા મહર્ષિઓએ તેને કહ્યું.

વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરશતાન્ બહૂન્ । માઽધર્મં વેન કાર્ષીસ્ત્વં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ । નિધને ચ પ્રસૂતોઽસિ પ્રજાપતિરસંશયઃ

'અમે અનેક વર્ષોની દીક્ષા લઈશું; હે વેન, તું અધર્મ ન કર—આ સનાતન ધર્મ નથી. તારી મૃત્યુ પછી તું નિશ્ચિતપણે પ્રજાપતિ તરીકે જન્મે છે.'

પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ ત્વયા પૂર્વં પ્રતિશ્રુતમ્ । તાંસ્તથા વાદિનઃ સર્વાન્ બ્રહ્મર્ષીનબ્રવીત્તદા

'તમે પહેલાં વચન આપ્યું હતું કે હું પ્રજાનું રક્ષણ કરીશ.' એમ બધા મહર્ષિઓએ કહ્યું ત્યારે તેણે બ્રહ્મર્ષિઓને ઉત્તર આપ્યો.

સ પ્રહસ્ય તુ દુર્બુદ્ધિરિદં વચનકોવિદઃ । સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વૈ મયા

પછી એ દુર્બુદ્ધિ, પણ વાણીમાં નિપુણ રાજાએ હસીને કહ્યું: 'ધર્મનો સર્જક બીજું કોણ છે? હું કાના શબ્દ સાંભળવો જોઈએ?'

વીર્યશ્રુતતપઃસત્યૈર્મયા વા કઃ સમો ભુવિ । મહાત્માનમનૂનં માં યૂયં જાનીત તત્ત્વતઃ

'શક્તિ, જ્ઞાન, તપ અને સત્યમાં ધરતી પર મારા સમાન બીજું કોણ છે? તમે મને સાચે મહાન આત્મા, કશી પણ ખામી વિના, જાણો.'

પ્રભવઃ સર્વલોકાનાં ધર્માણાઞ્ચ વિશેષતઃ । ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલેન વા । સૃજેયં વા ગ્રસેયં વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

'હું બધા લોક અને ખાસ કરીને ધર્મનો મૂળ છું; ઈચ્છું તો ધરતીને બળી નાખું, પાણીથી ડૂબાડી દઉં, સર્જી લઉં કે નાશ કરી દઉં—અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.'

યદા ન શક્યતે સ્તમ્ભાન્માનાચ્ચ ભૃશમોહિતઃ । અનુનેતું નૃપો વેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ

જ્યારે રાજા વેન અભિમાનથી અંધ થયો અને સમજાવવાથી પણ નહીં માની, ત્યારે મહર્ષિઓ ગુસ્સે થઈ ગયા.

નિગૃહ્ય તં મહાબાહું વિસ્ફુરન્તં યથાઽનલમ્ । તતોઽસ્ય વામહસ્તં તે મમન્થુર્ભૃશકોપિતાઃ ॥૨.૧.

તેઓએ એ બળવાન રાજાને, જે અગ્નિ જેવી ઉગ્રતા સાથે ફફડી રહ્યો હતો, પકડીને ખૂબ ગુસ્સામાં તેની ડાબી બાજુની ભુજાને ઘસવી શરૂ કરી.

૬૨.૧૨૦ તસ્માત્ પ્રમથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞે પૂર્વમભિશ્રુતઃ । હ્રસ્વોઽતિમાત્રં પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ તથા દ્વિજાઃ

તે ઘસવાથી, જેમ પહેલાં કહેલું હતું તેમ, એક ખૂબ જ નાનો અને કાળો પુરુષ જન્મ્યો, હે દ્વિજો.

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ સ્થિતવાન્ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્ કિલ

એ ભયભીત અને હાથ જોડીને, ચિંતિત ઇન્દ્રિયો સાથે ઊભો રહ્યો; તેને દુઃખી અને ગભરાયેલો જોઈ, મહર્ષિઓએ કહ્યું, 'બેસી જા.'

નિષાદવંશકર્ત્તાઽસૌ બભૂવાનન્તવિક્રમઃ । ધીવરાનસૃજત્સોઽપિ વેનકલ્મષસમ્ભવાન્

એ પુરુષ નિષાદ વંશનો સ્થાપક બન્યો અને અનંત બળ ધરાવતો હતો; તેણે વેનના પાપમાંથી માછીમારો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તુમ્બુરાતુવરાઃ ખસાઃ । અધર્મરુચયશ્ચાપિ સમ્ભૂતા વેનકલ્મષાત્

અને વિંધ્ય પર્વતોમાં રહેતા ટુંબુરા, તુવર, ખસા અને અન્ય અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા લોકો પણ વેનના પાપમાંથી જ પેદા થયા.

પુનર્મહર્ષયસ્તસ્ય પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્ । અરણીમિવ સંરમ્ભાન્મમન્થુર્જાતમન્યવઃ

પછી મહર્ષિઓએ ગુસ્સામાં વેનના જમણા હાથને, જેમ અરણી ઘસવામાં આવે તેમ, ઘસ્યો.

પૃથુસ્તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાસ્ફાલનતેજસઃ । પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃથુસ્તતઃ । દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવોજ્વલન્

તેમાંથી પૃથુ જન્મ્યો, જે હાથના ઘસાવાની તેજસ્વી શક્તિથી પ્રકાશિત હતો; પૃથુના હથેળીમાંથી જન્મ્યો હોવાથી તેનો નામ પૃથુ પડ્યો, અને તે પોતાનાં તેજથી અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છબી ધરાવતો હતો.

આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્ । શરાંશ્ચ બિભ્રદ્રક્ષાર્થં કવચઞ્ચ મહાપ્રભમ્

પહેલા નંબરનું 'આજગવ' નામનું ધનુષ્ય, જેનું ધ્વનિ બહુ જોરદાર હતું, તે પૃથુએ હાથમાં લીધું. રક્ષણ માટે તીરો અને તેજસ્વી કવચ પણ ધારણ કર્યું.

તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ । સમુત્પન્ને મહારાત્રિ વેનશ્ચ ત્રિદિવઙ્ગતઃ

જ્યારે તે જન્મ્યો, ત્યારે સર્વે જીવો સર્વત્ર આનંદિત થયા; મહાન રાત્રિ આવે ત્યારે વેના સ્વર્ગે ગયો.

સમુત્પન્નેન રાજર્ષિઃ સ સત્પુત્રેણ ધીમતા । પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુન્નામ્નો નરકાત્ર્ત્રાયતે તતઃ

આ રીતે બુદ્ધિશાળી પુત્રના જન્મથી રાજર્ષિ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પૃથુએ પોતાના પૂર્વજોને નરકમાંથી મુક્ત કર્યા.

તં નદ્યશ્ચ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ । સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિઞ્ચન્નરાધિપમ્ । મહતા રાજરાજ્યેન મહારાજં મહાદ્યુતિમ્

પછી નદીઓ અને સમુદ્રોએ સર્વ પ્રકારના રત્નો લાવી, એકઠાં થઈને વેનપુત્ર પૃથુને મનુષ્યોના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો અને મહાન રાજપદ આપ્યું.

૬૨.૧૩૦ સોઽભિષિક્તો મહારાજા દેવૈરઙ્ગિરસઃ સુતૈઃ । આદિરાજો મહારાજઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્

દેવતાઓમાં અંગિરસના પુત્રોએ તેને મહારાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; પૃથુ વેનપુત્ર, તેજસ્વી અને પ્રથમ રાજા બન્યો.

પિત્રાઽપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્જિતાઃ । તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત

તેના પિતા જે પ્રજાને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા, એ પ્રજાને પૃથુએ પોતાના પ્રેમથી જીત્યા; તેથી તેને 'રાજા' નામ મળ્યું.

આપસ્તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ । પર્વતાશ્ચ વિશીર્યન્તે ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્

જ્યારે પૃથુ સમુદ્ર તરફ ગયો, ત્યારે પાણી સ્થિર થઈ ગયું; પર્વતો તૂટી પડ્યા અને ધ્વજ કદી તૂટી નહોતો.

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા । સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ

પૃથ્વી પર ખેડાણ વિના પાક ઊગતો, માત્ર વિચારથી જ અન્ન મળતું; ગાયો સર્વ ઈચ્છિત વસ્તુઓ આપતી અને દરેક વાસણમાં મધ ભરેલું હતું.

એતસ્મિન્નેવ કાલે ચ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે । સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યેઽહનિ મહામતિઃ । તસ્મિન્નેવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞોઽથ માગધઃ

આ જ સમયે પિતૃયજ્ઞમાં, સૂત નામનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર સૂત્ય દિવસે જન્મ્યો; એ મહાયજ્ઞમાં જ વિદ્વાન માગધ પણ જન્મ્યો.

ઐન્દ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ । જુહાવેન્દ્રાય દેવેન તતઃ સૂતો વ્યજાયત

ઇન્દ્ર માટેના હવન અને બૃહસ્પતિના હવન સાથે મિશ્રિત હવન દેવતાએ ઇન્દ્રને અર્પણ કર્યું; એમાંથી સૂત જન્મ્યો.

પ્રમાદસ્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ । શિષ્યહવ્યેન યત્પૃક્તમાભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ । અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્

ત્યાં ભૂલ થઈ અને કર્મોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત થયું; શિષ્યના હવન સાથે મિશ્રિત હવન ગુરુના હવનને વટાવી ગયું; ઉપર-નીચેના વ્યવહારથી એ જાતિભેદ પેદા થયો.

યચ્ચ ક્ષત્રાત્સમ્ભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં હીનયોનિતઃ । સૂતઃ પૂર્વેણ સાધર્મતુલ્યધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ક્ષત્રિય પિતા અને બ્રાહ્મણ માતાથી જે નીચી જાતિમાં જન્મે છે, તે સૂત પહેલા જેવો જ ધર્મ ધરાવે છે એવું કહેવાય છે.

મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ । રથનાગાશ્ચ ચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્

સૂતનો મધ્યમ ધર્મ છે – ક્ષત્રિયની સેવા કરીને જીવન નિર્વાહ કરવો; રથ અને હાથી ચલાવવું, અને સૌથી નીચું કામ છે – દવા-ઉપચાર કરવું.

પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ સુરર્ષિભિઃ । તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામેષ પાર્થિવઃ । કર્મૈતદનુરૂપં વાં પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપ્યયમ્ ॥૨.૧.

પૃથુની સ્તુતિ માટે એ બંનેને દેવઋષિએ બોલાવ્યા; બધા ઋષિઓએ કહ્યું: 'આ રાજાને સ્તુતિ કરો, કારણ કે આ કાર્ય અને તમે બંને સ્તોત્ર માટે યોગ્ય છો.'