વાયુપુરાણમ્

ઇતિ સર્ગૈકદેશસ્ય કીર્તિતોઽવયવો મયા। મારીચોઽયં પ્રજા સર્ગઃ સમાસેન પ્રકીર્તિતઃ। ન શક્યં વ્યાસતો વક્તુમપિ વર્ષશતૈર્દ્વિજાઃ ॥ ૮.

આ રીતે મેં સર્જનના એક ભાગનું વર્ણન કર્યું; આ મરીચિની પ્રજાનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન છે. હે દ્વિજો, એનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો સો વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.

અદિતિર્ધર્મશીલા તુ બલશીલા દિતિઃ સ્મૃતા। તપઃશીલા તુ સુરભિ ર્માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા ॥ ૮.

અદિતિને ધર્મપ્રિય, દિતિને બળવાન, સુરભિને તપસ્વિ અને દનુને માયાવતી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ક્રૂરશીલા તથા કદ્રુઃ ક્રૌઞ્ચ્યથ શ્રુતિશાલિની । ઇરા ગ્રહણશીલા તુ દનાયુર્ભક્ષણે રતા ॥ ૮.

કદ્રુ ક્રૂર સ્વભાવની છે, ક્રૌંચી શાસ્ત્રજ્ઞ છે; ઈરા પકડવામાં તત્પર છે અને દનાયુ ભોજનમાં આનંદ માણે છે.

વાહશીલા તુ વિનતા તામ્રા વૈ પાશશાલિની। સ્વભાવા લોકમાતૄણાં શીલાન્યેતાનિ સર્વશઃ ॥ ૮.

વિનતા વહન કરવાનું પસંદ કરે છે, તામ્રા બાંધવામાં નિપુણ છે; આ બધું લોકમાતાઓના સ્વાભાવિક ગુણધર્મો છે.

ધર્મતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા ક્ષમયા બલરૂપતઃ। રજઃ સત્ત્વતમો વૃત્તા ધાર્મિકાધાર્મિકાસ્તુ વૈ ॥ ૮.

ધર્મ, વર્તન, બુદ્ધિ, ક્ષમા, બળ અને રૂપથી; તેમનો સ્વભાવ રાજસ, સાત્વિક અને તામસ, ધર્મી અને અધર્મી બંને પ્રકારનો છે.

માતૃતુલ્યાશ્ચાબિજાતાઃ કશ્યપસ્યાત્મજાઃ પ્રજાઃ। દેવતાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। પિશાચાઃ પશવશ્ચૈવ મૃગાઃ પતઙ્ગવીરુધઃ ॥ ૮.

કશ્યપના જે સંતાન છે, તેઓ માતા જેવાં જ સ્વભાવ ધરાવે છે: દેવ, અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, પિશાચ, પશુ, જંગલી પ્રાણી, પક્ષી અને વનસ્પતિઓ.

યસ્માદ્દાક્ષાયણીષ્વેતે જજ્ઞિરે માનુષીષ્વિહ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ તસ્માચ્છ્રેષ્ઠાસ્તુ માનુષાઃ ॥ ૮.

હે દાક્ષાયણી, આ બધા માનવોમાં દરેક મન્વંતરમાં જન્મ્યા છે, તેથી માનવો સર્વોત્તમ ગણાય છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં માનુષાઃ સાધકાસ્તુ વૈ। તતોઽધઃ સ્રોતસસ્તે વૈ ઉત્પદ્યન્તે સુરાસુરાઃ ॥ ૮.

માણવીઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ માટે યોગ્ય સાધક છે; એમની નીચેના સ્તરે દેવતા અને દાનવો જેવી નીચી જાતિઓ જન્મે છે.

જાયન્તે કાર્યસિદ્ધયર્થં માનુષેષુ પુનઃ પુનઃ। ઇત્યેવં વંશપ્રભવઃ પ્રસઙ્ખ્યાતસ્તપસ્વિનામ્ ॥ ૮.

એ લોકો પુનઃપુનઃ માનવીઓમાં જન્મે છે પોતાના કર્મો પૂર્ણ કરવા માટે; આ રીતે તપસ્વીઓના વંશનો ઉદ્ભવ ગણાયો છે.

સુરાણામસુરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા। યક્ષરક્ષઃપિશાચાનાં સુપર્ણોરગપક્ષિણામ્ ॥ ૮.

દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, યક્ષો, રાક્ષસો, પિશાચો, સુપર્ણો, નાગો અને પક્ષીઓ—

વ્યાલાનાં શિખિનાઞ્ચૈવ ઓષધીનાઞ્ચ સર્વશઃ। કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં ક્ષુદ્રાણાં જલજાશ્ચ યે। પશૂનાં બ્રાહ્ણાનાઞ્ચ શ્રીમતાં પુણ્યલક્ષણમ્ ॥ ૮.

જંગલી પ્રાણીઓ, મોરો, દરેક પ્રકારની ઔષધિઓ, કીડી, જીવાત, નાના જીવ, જળમાં જન્મેલા, પશુઓ, બ્રાહ્મણો અને શુભ લક્ષણ ધરાવનારા—allનો ઉલ્લેખ થયો છે.

આયુષ્યશ્ચૈવ ધન્યશ્ચ શ્રીમાન્ હિતસુખાવહઃ। શ્રોતવ્યશ્ચૈવ સતતં ગ્રાહ્યશ્ચૈવાનુસૂયતા ॥ ૮.

આ જીવનદાયી છે, સુખ-સમૃદ્ધિ આપનાર છે, તેજસ્વી છે, હિત અને આનંદ લાવનાર છે; તેને હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવું અને ઈર્ષ્યા વિના સ્વીકારવું જોઈએ.

ઇમન્તુ વંશં નિયમેન યઃ પઠેન્મહાત્મનાં બ્રાહ્ણવૈદ્યસંસદિ । અપત્યલાભં હિ લબેત્સુપુષ્કલં શ્રિયં ધનં પ્રેત્ય ચ શોભનાં ગતિમ્ ॥ ૮.

જે કોઈ મહાન આત્માઓના આ વંશને નિયમિત રીતે બ્રાહ્મણ અને વૈદ્યોની સભામાં વાંચે છે, તેને ઉત્તમ સંતાન, ધન, વૈભવ અને મૃત્યુ પછી શ્રેષ્ઠ ગતિ મળે છે.

એવં પ્રજાસુ સૃષ્ટાસુ કશ્યપે ન મહાત્મના। પ્રતિષ્ઠિતાસુ સર્વાસુ સ્થાવરાસુ ચરાસુ ચ ।। ૯.

આ રીતે મહાત્મા કશ્યપે સર્વ પ્રજાઓ—સ્થાવર અને ચર—સર્જી અને સર્વત્ર સ્થાપી દીધી હતી.

અભિષિચ્યાધિપત્યેષુ તેષાં મુખ્યઃ પ્રજાપતિઃ। તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમુપચક્રમે ।। ૯.

પછી મુખ્ય પ્રજાપતિએ એમના મુખ્ય નેતાઓને રાજપદે અભિષેક કરીને ક્રમશઃ રાજ્યો વહેંચવાનું શરૂ કર્યું.

દ્વિજાતીનાં વીરુધાઞ્ચ નક્ષત્રાણાં ગ્રહૈઃ સહ। યજ્ઞાનાં તપસાઞ્ચૈવ સોમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત ।। ૯.

દ્વિજાતિઓ, વનસ્પતિઓ, નક્ષત્રો-ગ્રહો, યજ્ઞો અને તપ માટે સોમને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

બૃહસ્પતિં તુ વિશ્વેષાં દદાવઙ્ગિરસાં પતિમ્। ભૃગૂણામધિપઞ્ચૈવ કાવ્યં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

અંગિરસોના સર્વ વંશજોના અધિપતિ તરીકે બૃહસ્પતિને આપ્યો અને ભૃગુઓના રાજા તરીકે કાવ્યને અભિષેક કર્યો.

આદિત્યાનાં પુનર્વિષ્ણું વસૂનામથ પાવકમ્ । પ્રજાપતીનાં દક્ષઞ્ચ મરુતામથ વાસવમ્ ।। ૯.

આદિત્યોના રાજા તરીકે વિષ્ણુ, વસુઓના પાવક, પ્રજાપતિઓના દક્ષ અને મરુતોના વાસવને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

દૈત્યાનામથ રાજાનં પ્રહ્લાદં દિતિનન્દનમ્। નારાયણં તુ સાધ્યાનાં રુદ્રાણાં વૃષભધ્વજમ્ ।। ૯.

દૈત્યોના રાજા તરીકે દિતિના પુત્ર પ્રહલાદને, સાધ્યોના નારાયણને અને રુદ્રોના રુદ્ર—વૃષભધ્વજને નિયુક્ત કર્યો.

વિપ્રચિત્તિઞ્ચ રાજાનં દાનવાનામથાદિશત્। અપાં તુ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં પતિમ્। યક્ષાણાં રાક્ષસાનાઞ્ચ પાર્થિવાનાં ધનસ્ય ચ ।। ૯.

દાનવોના રાજા તરીકે વિપ્રચિત્તિને, જળના રાજા તરીકે વરુણને, રાજાઓ, યક્ષો, રાક્ષસો, પૃથ્વીપતિઓ અને ધનની અધિપતિ તરીકે વૈશ્વરવણને નિયુક્ત કર્યો.

વૈવસ્વતં પિતૄણાઞ્ચ યમં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્। સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરિશં શૂલપાણિનમ્ ।। ૯.

પિતૃઓના રાજા તરીકે વૈવસ્વત યમને અને સર્વ ભૂતો તથા પિશાચોના સ્વામી તરીકે ત્રિશૂલધારી ગિરિશને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

શૈલાનાં હિમવન્તઞ્ચ નદીનામથ સાગરમ્। ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તદા ।। ૯.

પર્વતોના રાજા તરીકે હિમવંત, નદીઓના સાગર અને ગંધર્વોના અધિપતિ તરીકે ચિત્રરથને નિયુક્ત કર્યો.

ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં રાજાનઞ્ચાભ્યષેચયત્। મૃગાણામથ શાર્દૂલં ગોવૃષઞ્ચ ચતુષ્પદામ્ ।। ૯.

ઘોડાઓના રાજા તરીકે ઉચ્છૈઃશ્રવસને, મૃગોમાં વાઘને અને ચતુષ્પદોમાં વૃષભને રાજપદે અભિષેક કર્યો.

પક્ષિણામથ સર્વેષાં ગરુડં પતતાં વરમ્। ગન્ધાનાં માતુલઞ્ચૈવ ભૂતાનામશરીરિણામ્ ।। ૯.

પક્ષીઓમાં સર્વોત્તમ ગરુડને સર્વ પક્ષીઓનો રાજા, સુગંધોમાં માતુલ અને શરીરવિહિન ભૂતોમાં અધિપતિ બનાવ્યા.

શબ્દાકાશબલાનાઞ્ચ વાયું બલવતાં વરમ્। સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષં નાગાનામથ વાસુકિમ્ ।। ૯.

શબ્દ અને આકાશના બળ ધરાવનારા સર્વમાં વાયુને, દાંતવાળા સર્વ પ્રાણીઓમાં શેષને અને નાગોમાં વાસુકીને રાજા બનાવ્યા.

સરીસૃપાણાં સર્પાણાં નાગાનાઞ્ચૈવ તક્ષકમ્। સાગરાણાં નદીનાઞ્ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ। આદિત્યાનામન્યતમં પર્જન્યમભિષિક્તવાન્ ।। ૯.

સરીસૃપોમાં, સાપોમાં અને નાગોમાં તક્ષક સર્વપ્રમુખ છે; સમુદ્રોમાં, નદીઓમાં, વાદળોમાં અને વરસાદમાં પણ; સૂર્યમંડળમાં પરજન્યને મુખ્ય સ્થાન મળ્યું છે.

સર્વાપ્સરોગણાનાઞ્ચ કામદેવં તથૈવ ચ। ઋતૂનામથ માસાનામાર્ત્તવાનાં તથૈવ ચ ।। ૯.

બધી અપ્સરાઓમાં અને કામદેવમાં પણ; ઋતુઓમાં, મહિનાઓમાં અને ઋતુચક્રના અવધિમાં પણ મુખ્યપદ આપવામાં આવ્યું.

પક્ષાણાઞ્ચ વિપક્ષાણાં મુહૂર્ત્તાનાઞ્ચ પર્વણામ્। કલાકાષ્ઠાપ્રમાણાનાં ગતે રયનયોસ્તથા। ગણિતસ્યાથ યોગસ્ય ચક્રે સંવત્સરં પ્રભુમ્ ।। ૯.

પક્ષ અને વિપક્ષ, મુહૂર્ત અને તહેવાર, સમયની માપની ઘટકો અને કિરણો, ગણિત અને યોગ — આ બધાના સ્વામી તરીકે વર્ષને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું.

પ્રજાપતિર્વૈ રજસઃ પૂર્વસ્યાન્દિશિ વિશ્રુતમ્। પુત્રં નામ્ના સુધામાનં રાજાનં સોઽભ્યષેચયત્ ।। ૯.

પ્રજાપતિએ પૂર્વ દિશામાં, રાજસના પ્રદેશમાં, પોતાના પુત્ર સુધામાને, જે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો, રાજ્યાભિષેક કર્યો.