વાયુપુરાણમ્

સુરસાથ વિજજ્ઞે તુ શતમેકં શિરો મતમ્। સર્પાણાં તક્ષકો રાજા નાગાનાઞ્ચાપિ વાસુકિઃ । દ્ર. ગરુડપુરાણે ૧.૧૯૭.૧૨ મધ્યે વાસુકેઃ પાર્થિવમણ્ડલે એવં તક્ષકસ્ય વાયુમણ્ડલે સ્થિતિઃ તમોબહુલ ઇત્યેષ ગણઃ ક્રોધવશાત્મકઃ ॥ ૮.

સુરસાએ એક શતમસ્તકવાળો પેદા કર્યો હતો; સાપોમાં તક્ષક રાજા છે અને નાગોમાં વાસુકિ; આ જૂથ અંધકારથી ભરેલો અને ક્રોધથી ચાલે છે.

પુલહસ્યાત્મજા સર્ગસ્તામ્રાયાસ્તન્નિબોધત। બહ્વન્યાસ્ત્વભિવિખ્યાતાસ્તામ્રાયાશ્ચ વિજજ્ઞિરે ॥ ૮.

હવે પુલહના પુત્ર તામ્રાની સંતાન સાંભળો; તામ્રામાંથી અનેક જાણીતા જીવ પણ જન્મ્યા છે.

શ્યેની ભાસી તથા ક્રૌઞ્ચી ધૃતરાષ્ટ્રી શુકી તથા। અરુણસ્ય ભાર્યા શ્યેની તુ વીર્યવન્તૌ મહાબલૌ। સમ્પાતિઞ્ચ જટાયુઞ્ચ પ્રસૂતા પક્ષિસત્તમૌ ॥ ૮.

શ્યેની, ભાસી, ક્રૌંચી, ધૃતરાષ્ટ્રિ અને શુકી; એમાં આરુણની પત્ની શ્યેનીએ શક્તિશાળી સમ્પાતિ અને જટાયુ, બે મહાન પક્ષીઓને જન્મ આપ્યો હતો.

સમ્પાતિરજનત્ પુત્રં કન્યામેકાં તથૈવ ચ। જટાયુષશ્ચ યે પુત્રાઃ કાક ગૃધ્રાશ્ચકર્ણિનઃ ॥ ૮.

સમ્પાતિએ એક પુત્ર અને એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો; અને જટાયુના પુત્રોમાં કાગડા અને મોટા કાનવાળા ગૃધ્રો હતા.

ભાર્યા ગરુત્મતશ્ચાપિ ભાસી ક્રૌઞ્ચી તથા શુકી। ધૃતરાષ્ટ્રી ચ ભદ્રા ચ તાસ્વપત્યાનિ વક્ષ્યતે ॥ ૮.

ગરુડમત્તની પત્નીઓ—ભાસી, ક્રૌંચી, શુકી, ધૃતરાષ્ટ્રિ અને ભદ્રા—એમના સંતાનોનું વર્ણન હવે કરવામાં આવશે.

શુકી ગરુત્મતઃ પુત્રાન્ સુષુવે ષટ્ પરિશ્રુતાન્ । ત્રિશિરં સુમુખઞ્ચૈવ બલં પૃષ્ઠં મહાબલમ્ ॥ ૮.

શુકીએ ગરુડમત્તને છ પ્રસિદ્ધ પુત્રો આપ્યા: ત્રિશિર, સુમુખ, બલ, પૃષ્ઠ અને મહાબલ.

ત્રિશઙ્ખનેત્રં સુમુખં સુરૂપં સુરસં બલમ્। એષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ગરુડાનાં મહાત્મનામ્ ॥ ૮.

ત્રિશંખનેત્ર, સુમુખ, સુરુપ, સુરસ અને બલ—આ બધા મહાન આત્માવાળા ગરુડોના પુત્રો અને પૌત્રો છે.

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ ક્રૂરાણાં પન્નગાશિનામ્। પુત્રપૌત્રવિસર્ગાચ્ચ તેષાં વૈ વંશવિસ્તરઃ ॥ ૮.

ચૌદ હજાર ક્રૂર, સાપખોર જીવ છે; એમના પુત્ર-પૌત્રોથી એમનો વંશ વિસ્તરે છે.

વ્યાપ્તાનિ યાનિ દેશાનિ તાનિ વક્ષ્યે યથાક્રમમ્। શાલ્મલિદ્વીપમખિલં દેવકૂટઞ્ચ પર્વતમ્ ॥ ૮.

જે પ્રદેશો એમણે વ્યાપી લીધાં છે, એ હવે ક્રમશઃ કહું છું: આખું શાલમલી દ્વીપ અને દેવકૂટ પર્વત.

મણિમન્તઞ્ચ શૈલેન્દ્રં સહસ્રશિખરં તથા। પર્ણમાલં સુકેશઞ્ચ શતશ્રૃઙ્ગં તથાચલમ્ ॥ ૮.

મણિમંત, જે પર્વતોમાં રાજા છે અને હજારો શિખરો ધરાવે છે; પરણમાલા, સુકેશ અને શતશૃંગ નામના પર્વતો પણ છે.

કૌરજં પઞ્ચશિખરં હેમકૂટઞ્ચ પર્વતમ્। પ્રચણ્ડવાયુપ્રભવૈર્દીપિતૈઃ પઝરાગિભિઃ ॥ ૮.

કૌરજ, જે પાંચ શિખરો ધરાવે છે, અને હેમકૂટ પર્વત, જ્યાં તીવ્ર પવન ફૂંકાય છે અને પજહારાગીઓ વસે છે.

શૈલજાલાનિ વ્યાપ્તાનિ ગારુડૈસ્તૈર્મહાત્મભિઃ । ભાસીપુત્રાઃ સ્મૃતા ભાસા ઉલૂકા કાકકુક્કુટાઃ ॥ ૮.

આ મહાન ગારુડોએ પર્વતોની શ્રેણીઓ ભરેલી છે; તેમના પુત્રોને ભાસ, ઉલૂક, કાકકુક્કુટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

મયૂરાઃ કલવિઙ્કાશ્ચ કપોતા લાવતિત્તિરાઃ। ક્રૌઞ્ચી વાર્દ્ધીણસાન્ શ્યેની કુરરાન્સારસાન્બકાન્ ॥ ૮.

મોર, કલવિંક, કબૂતર, લાવ અને તિતિર પક્ષીઓ; ક્રૌંચી, વારદ્ધીન, શ્યેની, કુરરા, સારસ અને બક પણ છે.

ઇત્યેવમાદયોન્યેઽપિ ક્રવ્યાદા યે ચ પક્ષિણઃ। ધૃતરાષ્ટ્રી ચ હંસાંશ્ચ કલહંસાંશ્ચ ભામિની ॥ ૮.

આ રીતે અને અન્ય અનેક માંસાહારી પક્ષીઓ પણ છે; ધૃતરાષ્ટ્રિ, હંસ અને કલહંસ, હે સુંદરિ.

ચક્રવાકાંશ્ચ વિહગાન્સર્વાંશ્ચૈવાદકાન્ દ્વિજાન્। એતાનેવ વિજજ્ઞેઽથ પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્ ॥ ૮.

ચક્રવાક અને બધા અન્ય પક્ષીઓ, તેમજ બધા જળમાં રહેતા દ્વિજ; એ બધા જ પૌત્ર અને પુત્ર સહિત અનંત સંખ્યામાં ઉત્પન્ન થયા છે.

ગરુડસ્યાત્મજાઃ પ્રોક્તા ઇરાયાઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ। ઇરા પ્રજજ્ઞે કન્યા વૈતિસ્રઃ કમલલોચનાઃ ॥ ૮.

આ બધા ગરુડના પુત્રો કહેવાય છે; હવે ઈરાની સંતાન સાંભળો. ઈરાએ કમળ જેવી આંખો ધરાવતી ત્રણ પુત્રીઓ જન્માવી.

વન સ્પતીનાં વૃક્ષાણાં વીરુધાઞ્ચૈવ માતરઃ। લતા ચૈવાથ વલ્લી ચ વીરુધા ચેતિ તાસ્તુ વૈ ॥ ૮.

આ ત્રણેય વનસ્પતિઓ, વૃક્ષો અને ઔષધિઓની માતાઓ છે; તેમજ લતા અને વલ્લી અને ઔષધિઓ પણ.

લતા વનસ્પતીઞ્જજ્ઞે હ્યપુષ્પાન્ પુલિનસ્થિતાન્ । યુક્તાન્પુષ્પફલૈર્વૃક્ષાન્ લતા વૈ સમ્પ્રસૂયતે ॥ ૮.

લતાએ વનસ્પતિઓને જન્મ આપ્યો, જે પુષ્પવિહિન અને કિનારે ઊભેલા છે; અને લતાએ જ પુષ્પ અને ફળ ધરાવતા વૃક્ષો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

અથ વલ્લી તુ ગુલ્માંશ્ચ ત્વક્સારાસ્તૃણજાતયઃ। વીરુધા તદપત્યાનિ વંશશ્ચાત્ર સમાપ્યતે ॥ ૮.

પછી વલ્લીએ ઝાડીઓ, તણખલાં અને ઘાસના પ્રકારો ઉત્પન્ન કર્યા; એ બધા ઔષધિઓના સંતાન છે, અને વાંસ પણ તેમાં આવે છે.

એતે કશ્યપદાયાદા વ્યાખ્યાતાઃ સ્થાણુજઙ્ગમાઃ । તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યૈરિદં પૂરિતં જગત્ ॥ ૮.

આ રીતે કશ્યપના સ્થાવર અને જંગમ વંશજ વર્ણવ્યા; તેમના પુત્રો અને પૌત્રોએ આખું જગત ભર્યું છે.

ઇતિ સર્ગૈકદેશસ્ય કીર્તિતોઽવયવો મયા। મારીચોઽયં પ્રજા સર્ગઃ સમાસેન પ્રકીર્તિતઃ। ન શક્યં વ્યાસતો વક્તુમપિ વર્ષશતૈર્દ્વિજાઃ ॥ ૮.

આ રીતે મેં સર્જનના એક ભાગનું વર્ણન કર્યું; આ મરીચિની પ્રજાનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન છે. હે દ્વિજો, એનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો સો વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.

અદિતિર્ધર્મશીલા તુ બલશીલા દિતિઃ સ્મૃતા। તપઃશીલા તુ સુરભિ ર્માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા ॥ ૮.

અદિતિને ધર્મપ્રિય, દિતિને બળવાન, સુરભિને તપસ્વિ અને દનુને માયાવતી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ક્રૂરશીલા તથા કદ્રુઃ ક્રૌઞ્ચ્યથ શ્રુતિશાલિની । ઇરા ગ્રહણશીલા તુ દનાયુર્ભક્ષણે રતા ॥ ૮.

કદ્રુ ક્રૂર સ્વભાવની છે, ક્રૌંચી શાસ્ત્રજ્ઞ છે; ઈરા પકડવામાં તત્પર છે અને દનાયુ ભોજનમાં આનંદ માણે છે.

વાહશીલા તુ વિનતા તામ્રા વૈ પાશશાલિની। સ્વભાવા લોકમાતૄણાં શીલાન્યેતાનિ સર્વશઃ ॥ ૮.

વિનતા વહન કરવાનું પસંદ કરે છે, તામ્રા બાંધવામાં નિપુણ છે; આ બધું લોકમાતાઓના સ્વાભાવિક ગુણધર્મો છે.

ધર્મતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા ક્ષમયા બલરૂપતઃ। રજઃ સત્ત્વતમો વૃત્તા ધાર્મિકાધાર્મિકાસ્તુ વૈ ॥ ૮.

ધર્મ, વર્તન, બુદ્ધિ, ક્ષમા, બળ અને રૂપથી; તેમનો સ્વભાવ રાજસ, સાત્વિક અને તામસ, ધર્મી અને અધર્મી બંને પ્રકારનો છે.

માતૃતુલ્યાશ્ચાબિજાતાઃ કશ્યપસ્યાત્મજાઃ પ્રજાઃ। દેવતાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। પિશાચાઃ પશવશ્ચૈવ મૃગાઃ પતઙ્ગવીરુધઃ ॥ ૮.

કશ્યપના જે સંતાન છે, તેઓ માતા જેવાં જ સ્વભાવ ધરાવે છે: દેવ, અસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, સાપ, પિશાચ, પશુ, જંગલી પ્રાણી, પક્ષી અને વનસ્પતિઓ.

યસ્માદ્દાક્ષાયણીષ્વેતે જજ્ઞિરે માનુષીષ્વિહ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ તસ્માચ્છ્રેષ્ઠાસ્તુ માનુષાઃ ॥ ૮.

હે દાક્ષાયણી, આ બધા માનવોમાં દરેક મન્વંતરમાં જન્મ્યા છે, તેથી માનવો સર્વોત્તમ ગણાય છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં માનુષાઃ સાધકાસ્તુ વૈ। તતોઽધઃ સ્રોતસસ્તે વૈ ઉત્પદ્યન્તે સુરાસુરાઃ ॥ ૮.

માણવીઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ માટે યોગ્ય સાધક છે; એમની નીચેના સ્તરે દેવતા અને દાનવો જેવી નીચી જાતિઓ જન્મે છે.

જાયન્તે કાર્યસિદ્ધયર્થં માનુષેષુ પુનઃ પુનઃ। ઇત્યેવં વંશપ્રભવઃ પ્રસઙ્ખ્યાતસ્તપસ્વિનામ્ ॥ ૮.

એ લોકો પુનઃપુનઃ માનવીઓમાં જન્મે છે પોતાના કર્મો પૂર્ણ કરવા માટે; આ રીતે તપસ્વીઓના વંશનો ઉદ્ભવ ગણાયો છે.