વાયુપુરાણમ્

સપ્તર્ષીણં મનોશ્ચૈવ દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ। નિધનાનીહ પૂર્વેષામાદિના ચ ભવિષ્યતા ।। ૬૧.

સપ્તર્ષિઓ, મનુ અને દેવતાઓ, પિતૃઓ સાથે મળીને, અહીં પૂર્વજોના અંત અને ભવિષ્યના આરંભ બને છે.

તેષામત્યન્તવિચ્છેદ ઇહ મન્વન્તરક્ષયાત્। એવં પૂર્વાનુપૂર્વ્યેણ સ્થિતિરેષાનવસ્થિતા। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૬૧.

મન્વંતરના અંતે અહીં તેમના માટે સંપૂર્ણ વિચ્છેદ થાય છે; આ રીતે, એક પછી એક, આ અસ્થિર સ્થિતિ સર્વ મન્વંતરોમાં મહાપ્રલય સુધી ચાલે છે.

એવં મન્વન્તરાણાન્તુ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્। અતીતાનાગતાનાન્તુ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેન તુ ।। ૬૧.

આ રીતે, મન્વંતરોના જોડાણનું સ્વરૂપ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેનું, સ્વાયંભુવ મનુએ જણાવ્યું છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ભવિષ્યાણાં તુ સાધનમ્ । એવમત્યન્તવિચ્છિન્નં ભવત્યાભૂતસંપ્લવાત્ ।। ૬૧.

ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં, જે ભવિષ્યમાં આવશે તેમના સાધન મહાપ્રલયથી સંપૂર્ણપણે તૂટે જાય છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ એકાન્તતસ્તાનિ મહર્ગતાનિ। મહર્જનઞ્ચૈવ જનન્તપશ્ચ એકાન્તગાનિ સ્મ ભવન્તિ સત્યે ।। ૬૧.

મન્વંતરોના ચક્રો આખરે મહર્લોક સુધી પહોંચે છે; મહર્લોક, જનલોક અને તપલોક પણ આખરે સત્યલોકમાં વિલીન થાય છે.

તદ્ભાવિનાં તત્ર તુ દર્શનેન નાનાત્વદૃષ્ટેન ચ પ્રત્યયેન। સત્યે સ્થિતાનીહ તદા તુ તાનિ પ્રપ્તે વિકારે પ્રતિસર્ગકાલે ।। ૬૧.

ત્યાં, જે destined છે, તેમના વિવિધ દૃષ્ટિકોણ અને માન્યતાઓથી, સત્યલોકમાં સ્થાયી થયેલા અહીં રહે છે; પછી, પુનઃસૃષ્ટિના સમયે પરિવર્તન આવે ત્યારે તેઓ વિદાય લે છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ મુઞ્ચન્તિ સત્યન્તુ તતોઽપરાન્તે। તતોઽભિયોગાદ્વિષમપ્રમાણં વિશન્તિ નારાયણમેવ દેવમ્ ।। ૬૧.

મન્વંતરોના ચક્રો સત્યલોકના અંતે મુક્ત થાય છે; પછી, પ્રયત્નથી, તેઓ અમાપ નારાયણ દેવમાં પ્રવેશ કરે છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનેષુ ચિરપ્રવૃત્તેષુ નિધિસ્વભાવાત્। ક્ષણં રસં તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવન્દમાનઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરોના લાંબા ચાલતા ચક્રોમાં, તેમના ભંડાર સ્વભાવને કારણે, જીવલોક ક્ષણ માટે રહે છે, અને ક્ષય તથા ઉદયે તેની પ્રશંસા થાય છે.

ઇત્યુત્તરાણ્યેવમૃષિસ્તુતાનાં ધર્માત્મનાં દિવ્યદૃશાં મનૂનામ્। વાયુપ્રણીતાન્યુપલભ્ય દૃશ્યં દિવ્યૌજસા વ્યાસસમાસયોગૈઃ ।। ૬૧.

આ રીતે, ધર્મનિષ્ઠ અને દિવ્ય દૃષ્ટિવાળા મનુઓ, ઋષિઓ દ્વારા વખાણાયેલા, વાયુ દ્વારા રચાયેલા અને વ્યાસજીની સંક્ષિપ્ત રચના દ્વારા દર્શાવેલા, જાણવામાં આવે છે.

સર્વાણિ રાજર્ષિસુરર્ષિમન્તિ બ્રહ્મર્ષિદેવોરગવન્તિ ચૈવ। સુરેશસપ્તર્ષિપિતૃપ્રજૈશૈર્યુક્તાનિ સમ્યક્ પરિવર્ત્તનાનિ ।। ૬૧.

બધા રાજર્ષિ, દેવર્ષિ, બ્રહ્મર્ષિ, દેવ, નાગ, દેવોના સ્વામી, સપ્તર્ષિ, પિતૃ અને પ્રજાપતિઓના ચક્રો યોગ્ય રીતે સંયુક્ત છે.

ઉદારવંશાભિજનદ્યુતીનાં પ્રકૃષ્ટમેધાભિસમેધિતાનામ્। કીર્તિદ્યુતિખ્યાતિભિરન્વિતાનાં પુણ્યં હિ વિખ્યાપનમીશ્વરાણામ્ ।। ૬૧.

મહાન વંશ, શ્રેષ્ઠ જન્મ, તેજસ્વી, ઉત્તમ બુદ્ધિથી યુક્ત, કીર્તિ, તેજ અને પ્રસિદ્ધિ ધરાવતા, આ દેવોના પવિત્ર પ્રસિદ્ધિનું ઘોષણ છે.

સ્વર્ગીયમેતત્ પરમં પવિત્રં પુત્રીયમેતચ્ચ પરં રહસ્યમ્। જપ્યં મહત્પર્વસુ ચૈતદગ્ર્યં દુઃસ્વપ્નશાન્તિઃ પરમાયુષેયમ્ ।। ૬૧.

આ સ્વર્ગીય, શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર છે; સંતાન માટે અને અતિ ગુપ્ત છે; મહાન તહેવારોમાં જપ કરવા યોગ્ય છે, દુઃસ્વપ્ન શાંત કરવા અને દીર્ઘ આયુષ્ય માટે શ્રેષ્ઠ છે.

પ્રજેશદેવર્ષિમનુપ્રધાનાં પુણ્યપ્રસૂતિં પ્રથિતામજસ્ય। મમાપિ વિખ્યાપનસંયમાય સિદ્ધિં જુષધ્વં સુમહેશતત્વમ્ । ૬૧.

પ્રજાપતિ, દેવર્ષિ અને મનુઓના નેતૃત્વમાં, અજના પ્રસિદ્ધ પવિત્ર ઉદ્ભવ માટે, મારી ઘોષણાની મર્યાદા માટે, તમે સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ સ્વીકારો.

ઇત્યેતદન્તરં પ્રોક્તં મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્ ।। ૬૧.

આ રીતે, મનુ સ્વાયંભુવ વિશેનું અંતરાલ અહીં વિગતે અને ક્રમશઃ કહેવામાં આવ્યું છે; હવે હું વધુ શું વર્ણવું?