વાયુપુરાણમ્

ઉત્પદ્યન્તે ભવિષ્યાશ્ચ યાવન્મન્વન્તરેશ્વરાઃ। દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનુરેવ ચ ।। ૬૧.

પછી નવા મન્વંતરાધિપતિ, દેવ, પિતૃ, ઋષિ અને મનુ ઉત્પન્ન થાય છે, અને મન્વંતર ચાલે ત્યાં સુધી રહે છે.

મન્વન્તરે તુ સમ્પૂર્ણે યદ્યન્યદ્વૈ કલૌ યુગે। સમ્પદ્યતે કૃતં તેષુ કલિશિષ્ટેષુ વૈ તદા ।। ૬૧.

જ્યારે મન્વંતર પૂરૂં થાય છે, ત્યારે કળિયુગમાં જે કંઈ બચી જાય છે, અને જે કંઈ સાધ્ય થાય છે, એ બધું પહેલાંના યુગોમાંથી બચેલું માનવામાં આવે છે.

યથા કૃતસ્ય સન્તાનઃ કલિપૂર્વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। તથા મન્વન્તરાન્તેષુ આદિર્મન્વન્તરસ્ય ચ ।। ૬૧.

જે રીતે કૃતયુગમાં કરેલા કર્મોના વંશજો કળિયુગથી પહેલાના ગણાય છે, એ જ રીતે દરેક મન્વંતર પૂરુ થતાં, નવા મન્વંતરનો આરંભ પણ એવો જ માનવામાં આવે છે.

ક્ષીણે મન્વન્તરે પૂર્વે પ્રવૃત્તે ચાપરે પુનઃ। મુખે કૃતયુગસ્યાથ તેષાં શિષ્ટાસ્તુ યે તદા ।। ૬૧.

જ્યારે પહેલો મન્વંતર પૂરો થાય છે અને બીજો ફરી શરૂ થાય છે, ત્યારે કૃતયુગની શરૂઆતમાં જે લોકો પહેલાંથી બચેલા હોય છે, તેઓ જ એ યુગના બચેલા ગણાય છે.

સ્પ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ કાલાવેક્ષાસ્તુ યે સ્થિતાઃ। મન્વન્તરં પ્રતીક્ષન્તે ક્ષીયન્તે તપસિ સ્થિતાઃ ।। ૬૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને સમયની રાહ જોતા જે લોકો સ્થિર રહે છે, તેઓ મન્વંતર પૂરું થાય ત્યાં સુધી તપમાં સ્થિર રહીને નવા મન્વંતરની રાહ જુએ છે.

મન્વન્તરવ્યવસ્થાર્થં સન્તત્યર્થઞ્ચ સર્વશઃ। પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જ્જને ।। ૬૧.

મન્વંતરની વ્યવસ્થા અને વંશની સતત ચાલ માટે, વરસાદ શરૂ થાય પછી બધું પહેલાં જેવું ફરીથી ચાલે છે.

દ્વન્દ્વેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ ઉત્પન્નાસ્વૌષધીષુ ચ। પ્રજાસુ ચ નિકેતાસુ સંસ્થિતાસુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।। ૬૧.

જ્યારે દ્વંદ્વો ઉભા થાય છે, ઔષધિઓ ઉગે છે અને પ્રજાઓ પોતાની-પોતાની જગ્યાએ વસે છે, ત્યારે જીવન ફરીથી શરૂ થાય છે.

વાર્ત્તાયાન્તુ પ્રવૃત્તાયાં સદ્ધર્મે ઋષિભાવિતે । નિરાનન્દે ગતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।। ૬૧.

જ્યારે જીવનયાપન ફરી શરૂ થાય છે, સચ્ચરિત્ર ધર્મ ઋષિઓ દ્વારા પોષાય છે, અને જગત આનંદવિહોણું બની જાય છે, બધું ચર અને અચર નાશ પામે છે.

અગ્રામનગરે ચૈવ વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે। પૂર્વમન્વન્તરે શિષ્ટે યે ભવન્તીહ ધાર્મિકાઃ । સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ સન્તાનાર્થં વ્યવસ્તિતાઃ ।। ૬૧.

ગામડાં અને શહેરોમાં, જ્યાં વર્ણ અને આશ્રમ નથી, ત્યાં પહેલાંના મન્વંતરના જે ધર્મનિષ્ઠ બચેલા હોય છે, જેમા સપ્તર્ષિ અને મનુ પણ હોય છે, તેઓ વંશની સતત ચાલ માટે રહે છે.

પ્રજાર્થં તપતાં તેષાં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્। ઉત્પદ્યન્તીહ સર્વેષાં નિધનેષ્વિહ સર્વશઃ ।। ૬૧.

પોતાના સંતાન માટે, તપ કરનારાઓ અત્યંત કઠિન તપ કરે છે, અને તેમના દ્વારા જ સર્વે જીવો સર્વનાશ સમયે જન્મે છે.

દેવાસુરાઃ પિતૃગણા મુનયો મનવસ્તથા। સર્પા ભૂતાઃ પિશાચાશ્ચ ગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસાઃ ।। ૬૧.

દેવતાઓ, અસુરો, પિતૃઓ, મુનિઓ, મનુઓ, સાપો, ભૂતો, પિશાચો, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો—બધા તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તતસ્તેષાં તુ યે શિષ્ટા શિષ્ટાચારાન્ પ્રચક્ષતે । સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ આદૌ મન્વન્તરસ્ય હ। પ્રારમ્ભન્તે ચ કર્માણિ મનુષ્યા દૈવતૈઃ સહ ।। ૬૧.

પછી, જેમા બચેલા હોય છે અને સાચા આચરણ ધરાવે છે, એવા સપ્તર્ષિ અને મનુ મન્વંતરના આરંભે મનુષ્યો અને દેવતાઓ સાથે મળીને પોતાના કર્મ શરૂ કરે છે.

મન્વન્તરાદૌ પ્રાગેવ ત્રેતાયુગમુખે તતઃ । પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતે ધર્મે તુ સર્વશઃ ।। ૬૧.

મન્વંતર શરૂ થાય ત્યારે અને પછી ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, પહેલાંના દેવતાઓ ધર્મને સંપૂર્ણપણે પાળતા રહે છે.

ઋષીણાં બ્રહ્મચર્યેણ ગત્વાઽઽનૃણ્યન્તુ વૈ તતઃ। પિતૄણાં પ્રજયા ચૈવ દેવાનામિજ્યયા તથા ।। ૬૧.

ઋષિઓ બ્રહ્મચર્યથી ઋણમુક્ત થાય છે, પિતૃઓ સંતાનથી અને દેવતાઓ પૂજાથી ઋણમુક્ત થાય છે.

શતં વર્ષસહસ્રાણિ ધર્મે વર્ણાત્મકે સ્થિતાઃ। ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ધર્માન્ વર્ણાશ્રમાંસ્તથા। સ્થાપયિત્વાશ્રમાંશ્ચૈવ સ્વર્ગાય દધિરે મતીઃ ।। ૬૧.

એક લાખ વર્ષ સુધી તેઓ વર્ણધર્મમાં સ્થિર રહે છે; ત્રણેય વેદ, જીવનયાપન, દંડનીતિ, ધર્મ, વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરે છે, અને પછી આશ્રમ સ્થાપી સ્વર્ગ માટે મન લગાવે છે.

પૂર્વં દેવેષુ તેષ્વેવ સ્વર્ગાય પ્રમુખેષુ ચ। પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતા ધર્મેણ કૃત્સ્નશઃ ।। ૬૧.

પહેલાં, દેવોમાં અને સ્વર્ગ તરફ જતા લોકોમાં, પહેલાંના દેવતાઓ સંપૂર્ણ ધર્મ પાળીને સ્થિર રહે છે.

મન્વન્તરે પરાવૃત્તે સ્થાનાન્યુત્સૃજ્ય સર્વશઃ। મન્ત્રૈઃ સહોર્ધ્વઙ્ગચ્છન્તિ મહર્લોકમનામયમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે મન્વંતર પૂરો થાય છે, ત્યારે તેઓ પોતાના સ્થાન છોડી મંત્રોના સહારે નિર્વિકાર મહર્લોકમાં ઉપસી જાય છે.

વિનિવૃત્તવિકારાસ્તે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ। અવેક્ષમાણા વશિનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૬૧.

બધા ફેરફારોમાંથી મુક્ત થઈ, માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર રહી, તેઓ સ્વનિયંત્રિત રહીને સર્વ જીવોના વિલયને જુએ છે.

તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ સર્વેષ્વેતેષુ સર્વદા। શૂન્યેષુ દેવસ્થાનેષુ ત્રૈલોક્યે તેષુ સર્વશઃ। ઉપસ્થિતા ઇહૈવાન્યે દેવા યે સ્વર્ગવાસિનઃ ।। ૬૧.

પછી, જ્યારે આ બધું પૂરુ થઈ જાય છે અને ત્રણેય લોકમાં દેવસ્થાન ખાલી થઈ જાય છે, ત્યારે સ્વર્ગમાં વસતા બીજા દેવતાઓ અહીં આવી પહોંચે છે.

તતસ્તે તપસા યુક્તા સ્થાનાન્યાપૂરયન્તિ વૈ। સત્યૈન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન ચ સમન્વિતાઃ ।। ૬૧.

પછી, તપસ્યા વડે યુક્ત થઈ, તેઓ પોતાના સ્થાનને સત્ય, બ્રહ્મચર્ય અને વિદ્યા સાથે ભરી દે છે.

સપ્તર્ષીણં મનોશ્ચૈવ દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ। નિધનાનીહ પૂર્વેષામાદિના ચ ભવિષ્યતા ।। ૬૧.

સપ્તર્ષિઓ, મનુ અને દેવતાઓ, પિતૃઓ સાથે મળીને, અહીં પૂર્વજોના અંત અને ભવિષ્યના આરંભ બને છે.

તેષામત્યન્તવિચ્છેદ ઇહ મન્વન્તરક્ષયાત્। એવં પૂર્વાનુપૂર્વ્યેણ સ્થિતિરેષાનવસ્થિતા। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૬૧.

મન્વંતરના અંતે અહીં તેમના માટે સંપૂર્ણ વિચ્છેદ થાય છે; આ રીતે, એક પછી એક, આ અસ્થિર સ્થિતિ સર્વ મન્વંતરોમાં મહાપ્રલય સુધી ચાલે છે.

એવં મન્વન્તરાણાન્તુ પ્રતિસન્ધાનલક્ષણમ્। અતીતાનાગતાનાન્તુ પ્રોક્તં સ્વાયમ્ભુવેન તુ ।। ૬૧.

આ રીતે, મન્વંતરોના જોડાણનું સ્વરૂપ, ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેનું, સ્વાયંભુવ મનુએ જણાવ્યું છે.

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ ભવિષ્યાણાં તુ સાધનમ્ । એવમત્યન્તવિચ્છિન્નં ભવત્યાભૂતસંપ્લવાત્ ।। ૬૧.

ભૂતકાળના મન્વંતરોમાં, જે ભવિષ્યમાં આવશે તેમના સાધન મહાપ્રલયથી સંપૂર્ણપણે તૂટે જાય છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ એકાન્તતસ્તાનિ મહર્ગતાનિ। મહર્જનઞ્ચૈવ જનન્તપશ્ચ એકાન્તગાનિ સ્મ ભવન્તિ સત્યે ।। ૬૧.

મન્વંતરોના ચક્રો આખરે મહર્લોક સુધી પહોંચે છે; મહર્લોક, જનલોક અને તપલોક પણ આખરે સત્યલોકમાં વિલીન થાય છે.

તદ્ભાવિનાં તત્ર તુ દર્શનેન નાનાત્વદૃષ્ટેન ચ પ્રત્યયેન। સત્યે સ્થિતાનીહ તદા તુ તાનિ પ્રપ્તે વિકારે પ્રતિસર્ગકાલે ।। ૬૧.

ત્યાં, જે destined છે, તેમના વિવિધ દૃષ્ટિકોણ અને માન્યતાઓથી, સત્યલોકમાં સ્થાયી થયેલા અહીં રહે છે; પછી, પુનઃસૃષ્ટિના સમયે પરિવર્તન આવે ત્યારે તેઓ વિદાય લે છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનાનિ મુઞ્ચન્તિ સત્યન્તુ તતોઽપરાન્તે। તતોઽભિયોગાદ્વિષમપ્રમાણં વિશન્તિ નારાયણમેવ દેવમ્ ।। ૬૧.

મન્વંતરોના ચક્રો સત્યલોકના અંતે મુક્ત થાય છે; પછી, પ્રયત્નથી, તેઓ અમાપ નારાયણ દેવમાં પ્રવેશ કરે છે.

મન્વન્તરાણાં પરિવર્ત્તનેષુ ચિરપ્રવૃત્તેષુ નિધિસ્વભાવાત્। ક્ષણં રસં તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવન્દમાનઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરોના લાંબા ચાલતા ચક્રોમાં, તેમના ભંડાર સ્વભાવને કારણે, જીવલોક ક્ષણ માટે રહે છે, અને ક્ષય તથા ઉદયે તેની પ્રશંસા થાય છે.

ઇત્યુત્તરાણ્યેવમૃષિસ્તુતાનાં ધર્માત્મનાં દિવ્યદૃશાં મનૂનામ્। વાયુપ્રણીતાન્યુપલભ્ય દૃશ્યં દિવ્યૌજસા વ્યાસસમાસયોગૈઃ ।। ૬૧.

આ રીતે, ધર્મનિષ્ઠ અને દિવ્ય દૃષ્ટિવાળા મનુઓ, ઋષિઓ દ્વારા વખાણાયેલા, વાયુ દ્વારા રચાયેલા અને વ્યાસજીની સંક્ષિપ્ત રચના દ્વારા દર્શાવેલા, જાણવામાં આવે છે.