વાયુપુરાણમ્

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ। બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।। ૬૧.

એ સમયે સર્વ પ્રાણીઓ સૂર્યની કિરણોથી દાઝી જાય છે; બ્રહ્માને આગળ રાખીને, દેવ, ઋષિ અને દાનવો સાથે, બધા મહાદેવમાં પ્રવેશ કરે છે.

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનિ કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। ઇત્યેષ સ્થિતિકાલો વૈ મનોર્દેવર્ષિભિઃ સહ ।। ૬૧.

એ જ સર્જનહાર દરેક કલ્પના આરંભે સર્વ પ્રાણીઓનું પુનઃ સર્જન કરે છે; મનુ, દેવ અને ઋષિઓનો આ જ અવધિ છે.

સર્વમન્વન્તરાણાં વૈ પ્રતિસન્ધિં નિબોધત। યુગાખ્યા યા સમુદ્દિષ્ટા પ્રાગેવાસ્મિન્ મયા તવ ।। ૬૧.

હવે સર્વ મન્વંતરનો સંબંધ સમજો; જે યુગોની ગણતરી મેં તને અગાઉ સમજાવી છે, તે જ છે.

કૃતત્રેતાદિ સંયુક્તં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્। તદેકસપ્તતિગુણં પરિવૃત્તં તુ સાધિકમ્। મનોરેકમધીકારં પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૬૧.

કૃત, ત્રેતાદિ ચાર યુગને ચતુર્યુગ કહે છે; એનું એકોતેર ગણું અને થોડું વધુ સમય ભગવાને મનુનો એક અવધિ કહ્યું છે.

એવં મન્વન્તરાણાં તુ સર્વેષામેવ લક્ષણમ્। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્તિતમ્ ।। ૬૧.

આ રીતે સર્વ મન્વંતરોનું, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું લક્ષણ વર્ણવાયું છે.

ઇત્યેષ કીર્ત્તિતઃ સર્ગા મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ। પ્રતિ સન્ધિન્તુ વક્ષ્યામિ તસ્ય વૈ ચાપરસ્ય તુ ।। ૬૧.

આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુનો સર્જન વર્ણવાયો; હવે હું તેનો સંબંધ અને આગળનો પણ કહું છું.

મન્વન્તરં યથા પૂર્વમૃષિભિર્દૈવતૈઃ સહ। અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન યથા તદ્વૈ નિવર્ત્તતે ।। ૬૧.

જેમ પૂર્વ મન્વંતરમાં ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે સર્વે, નિશ્ચિત સમય આવે ત્યારે અંત પામે છે, તેમ જ થાય છે.

અસ્મિન્ મન્વન્તરે પૂર્વં ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરાસ્તુ યે। સપ્તર્ષયશ્ચ દેવાસ્તે પિતરો મનવસ્તથા। મન્વન્તરસ્ય કાલે તુ સમ્પૂર્ણે સાધકાસ્તથા ।। ૬૧.

આ મન્વંતરમાં, જે પૂર્વે ત્રિલોકના ઇશ્વર, સાત ઋષિ, દેવ, પિતૃ અને મનુ હતા, મન્વંતર પૂર્ણ થતાં તેઓ પણ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.

ક્ષીણાધિકારાઃ સંવૃત્તા બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ। મહર્લોકાય તે સર્વે ઉન્મુખા દધિરે ગતિમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે તેમનો અધિકાર સમાપ્ત થાય છે અને પોતાનો સમય આવી જાય છે, ત્યારે બધા મહર્લોક તરફ જવાની ઈચ્છા રાખે છે.

તતો મન્વન્તરે તસ્મિન્ પ્રક્ષીણા દેવતાસ્તુ તાઃ। સમ્પૂર્ણે સ્થિતિકાલે તુ તિષ્ઠન્ત્યેકં કૃતં યુગમ્ ।। ૬૧.

પછી એ મન્વંતરમાં, જ્યારે દેવતાઓ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે અવધિ પૂર્ણ થતાં તેઓ એક કૃતયુગ જેટલો સમય રહે છે.

ઉત્પદ્યન્તે ભવિષ્યાશ્ચ યાવન્મન્વન્તરેશ્વરાઃ। દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનુરેવ ચ ।। ૬૧.

પછી નવા મન્વંતરાધિપતિ, દેવ, પિતૃ, ઋષિ અને મનુ ઉત્પન્ન થાય છે, અને મન્વંતર ચાલે ત્યાં સુધી રહે છે.

મન્વન્તરે તુ સમ્પૂર્ણે યદ્યન્યદ્વૈ કલૌ યુગે। સમ્પદ્યતે કૃતં તેષુ કલિશિષ્ટેષુ વૈ તદા ।। ૬૧.

જ્યારે મન્વંતર પૂરૂં થાય છે, ત્યારે કળિયુગમાં જે કંઈ બચી જાય છે, અને જે કંઈ સાધ્ય થાય છે, એ બધું પહેલાંના યુગોમાંથી બચેલું માનવામાં આવે છે.

યથા કૃતસ્ય સન્તાનઃ કલિપૂર્વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। તથા મન્વન્તરાન્તેષુ આદિર્મન્વન્તરસ્ય ચ ।। ૬૧.

જે રીતે કૃતયુગમાં કરેલા કર્મોના વંશજો કળિયુગથી પહેલાના ગણાય છે, એ જ રીતે દરેક મન્વંતર પૂરુ થતાં, નવા મન્વંતરનો આરંભ પણ એવો જ માનવામાં આવે છે.

ક્ષીણે મન્વન્તરે પૂર્વે પ્રવૃત્તે ચાપરે પુનઃ। મુખે કૃતયુગસ્યાથ તેષાં શિષ્ટાસ્તુ યે તદા ।। ૬૧.

જ્યારે પહેલો મન્વંતર પૂરો થાય છે અને બીજો ફરી શરૂ થાય છે, ત્યારે કૃતયુગની શરૂઆતમાં જે લોકો પહેલાંથી બચેલા હોય છે, તેઓ જ એ યુગના બચેલા ગણાય છે.

સ્પ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ કાલાવેક્ષાસ્તુ યે સ્થિતાઃ। મન્વન્તરં પ્રતીક્ષન્તે ક્ષીયન્તે તપસિ સ્થિતાઃ ।। ૬૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને સમયની રાહ જોતા જે લોકો સ્થિર રહે છે, તેઓ મન્વંતર પૂરું થાય ત્યાં સુધી તપમાં સ્થિર રહીને નવા મન્વંતરની રાહ જુએ છે.

મન્વન્તરવ્યવસ્થાર્થં સન્તત્યર્થઞ્ચ સર્વશઃ। પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જ્જને ।। ૬૧.

મન્વંતરની વ્યવસ્થા અને વંશની સતત ચાલ માટે, વરસાદ શરૂ થાય પછી બધું પહેલાં જેવું ફરીથી ચાલે છે.

દ્વન્દ્વેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ ઉત્પન્નાસ્વૌષધીષુ ચ। પ્રજાસુ ચ નિકેતાસુ સંસ્થિતાસુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।। ૬૧.

જ્યારે દ્વંદ્વો ઉભા થાય છે, ઔષધિઓ ઉગે છે અને પ્રજાઓ પોતાની-પોતાની જગ્યાએ વસે છે, ત્યારે જીવન ફરીથી શરૂ થાય છે.

વાર્ત્તાયાન્તુ પ્રવૃત્તાયાં સદ્ધર્મે ઋષિભાવિતે । નિરાનન્દે ગતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।। ૬૧.

જ્યારે જીવનયાપન ફરી શરૂ થાય છે, સચ્ચરિત્ર ધર્મ ઋષિઓ દ્વારા પોષાય છે, અને જગત આનંદવિહોણું બની જાય છે, બધું ચર અને અચર નાશ પામે છે.

અગ્રામનગરે ચૈવ વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે। પૂર્વમન્વન્તરે શિષ્ટે યે ભવન્તીહ ધાર્મિકાઃ । સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ સન્તાનાર્થં વ્યવસ્તિતાઃ ।। ૬૧.

ગામડાં અને શહેરોમાં, જ્યાં વર્ણ અને આશ્રમ નથી, ત્યાં પહેલાંના મન્વંતરના જે ધર્મનિષ્ઠ બચેલા હોય છે, જેમા સપ્તર્ષિ અને મનુ પણ હોય છે, તેઓ વંશની સતત ચાલ માટે રહે છે.

પ્રજાર્થં તપતાં તેષાં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્। ઉત્પદ્યન્તીહ સર્વેષાં નિધનેષ્વિહ સર્વશઃ ।। ૬૧.

પોતાના સંતાન માટે, તપ કરનારાઓ અત્યંત કઠિન તપ કરે છે, અને તેમના દ્વારા જ સર્વે જીવો સર્વનાશ સમયે જન્મે છે.

દેવાસુરાઃ પિતૃગણા મુનયો મનવસ્તથા। સર્પા ભૂતાઃ પિશાચાશ્ચ ગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસાઃ ।। ૬૧.

દેવતાઓ, અસુરો, પિતૃઓ, મુનિઓ, મનુઓ, સાપો, ભૂતો, પિશાચો, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો—બધા તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

તતસ્તેષાં તુ યે શિષ્ટા શિષ્ટાચારાન્ પ્રચક્ષતે । સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ આદૌ મન્વન્તરસ્ય હ। પ્રારમ્ભન્તે ચ કર્માણિ મનુષ્યા દૈવતૈઃ સહ ।। ૬૧.

પછી, જેમા બચેલા હોય છે અને સાચા આચરણ ધરાવે છે, એવા સપ્તર્ષિ અને મનુ મન્વંતરના આરંભે મનુષ્યો અને દેવતાઓ સાથે મળીને પોતાના કર્મ શરૂ કરે છે.

મન્વન્તરાદૌ પ્રાગેવ ત્રેતાયુગમુખે તતઃ । પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતે ધર્મે તુ સર્વશઃ ।। ૬૧.

મન્વંતર શરૂ થાય ત્યારે અને પછી ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, પહેલાંના દેવતાઓ ધર્મને સંપૂર્ણપણે પાળતા રહે છે.

ઋષીણાં બ્રહ્મચર્યેણ ગત્વાઽઽનૃણ્યન્તુ વૈ તતઃ। પિતૄણાં પ્રજયા ચૈવ દેવાનામિજ્યયા તથા ।। ૬૧.

ઋષિઓ બ્રહ્મચર્યથી ઋણમુક્ત થાય છે, પિતૃઓ સંતાનથી અને દેવતાઓ પૂજાથી ઋણમુક્ત થાય છે.

શતં વર્ષસહસ્રાણિ ધર્મે વર્ણાત્મકે સ્થિતાઃ। ત્રયીં વાર્ત્તાં દણ્ડનીતિં ધર્માન્ વર્ણાશ્રમાંસ્તથા। સ્થાપયિત્વાશ્રમાંશ્ચૈવ સ્વર્ગાય દધિરે મતીઃ ।। ૬૧.

એક લાખ વર્ષ સુધી તેઓ વર્ણધર્મમાં સ્થિર રહે છે; ત્રણેય વેદ, જીવનયાપન, દંડનીતિ, ધર્મ, વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરે છે, અને પછી આશ્રમ સ્થાપી સ્વર્ગ માટે મન લગાવે છે.

પૂર્વં દેવેષુ તેષ્વેવ સ્વર્ગાય પ્રમુખેષુ ચ। પૂર્વં દેવાસ્તતસ્તે વૈ સ્થિતા ધર્મેણ કૃત્સ્નશઃ ।। ૬૧.

પહેલાં, દેવોમાં અને સ્વર્ગ તરફ જતા લોકોમાં, પહેલાંના દેવતાઓ સંપૂર્ણ ધર્મ પાળીને સ્થિર રહે છે.

મન્વન્તરે પરાવૃત્તે સ્થાનાન્યુત્સૃજ્ય સર્વશઃ। મન્ત્રૈઃ સહોર્ધ્વઙ્ગચ્છન્તિ મહર્લોકમનામયમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે મન્વંતર પૂરો થાય છે, ત્યારે તેઓ પોતાના સ્થાન છોડી મંત્રોના સહારે નિર્વિકાર મહર્લોકમાં ઉપસી જાય છે.

વિનિવૃત્તવિકારાસ્તે માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ। અવેક્ષમાણા વશિનસ્તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ ।। ૬૧.

બધા ફેરફારોમાંથી મુક્ત થઈ, માનસિક સિદ્ધિમાં સ્થિર રહી, તેઓ સ્વનિયંત્રિત રહીને સર્વ જીવોના વિલયને જુએ છે.

તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ સર્વેષ્વેતેષુ સર્વદા। શૂન્યેષુ દેવસ્થાનેષુ ત્રૈલોક્યે તેષુ સર્વશઃ। ઉપસ્થિતા ઇહૈવાન્યે દેવા યે સ્વર્ગવાસિનઃ ।। ૬૧.

પછી, જ્યારે આ બધું પૂરુ થઈ જાય છે અને ત્રણેય લોકમાં દેવસ્થાન ખાલી થઈ જાય છે, ત્યારે સ્વર્ગમાં વસતા બીજા દેવતાઓ અહીં આવી પહોંચે છે.