વાયુપુરાણમ્

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ તેષાં વક્તું સવિસ્તરાન્ । અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય અસઙ્ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરાણ્યતીતાનિ યાનિ કલ્પૈઃ પુરા સહ ।। ૬૧.

સમય અનાદિ અને અનંત હોવાથી, એ બધું ક્રમશઃ અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી; જે મન્વંતરો અને કલ્પો ગયા છે, એ બધું ગણતરી બહાર છે.

પિતૃભિર્મુનિભિર્દેવૈઃ સાર્દ્ધં સપ્તાર્ષિભિશ્ચ વૈ। કાલેન પ્રતિસૃષ્ટાનાં યુગાનાઞ્ચ નિવર્તનમ્ ।। ૬૧.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને સાત ઋષિઓ સાથે, સમય દ્વારા સર્જાયેલા યુગોનું પુનરાગમન થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વન્તરાણિ તુ। સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ક્રમ અને રીતથી, કલ્પો અને મન્વંતરો, એમના જીવ સાથે, સૈંકડો અને હજારો વખત વીતી ગયા છે.

મન્વન્તરાન્તે સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ ।। ૬૧.

મન્વંતરનાં અંતે સર્વનો વિનાશ થાય છે અને પછી ફરીથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓનું જન્મ થાય છે.

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। વિસ્તરસ્તુ નિસર્ગસ્ય સંહારસ્ય ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાં તુ માનુષેણ નિબોધત ।। ૬૧.

સૃષ્ટિ અને વિનાશનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો સોથી વર્ષો સુધી પણ કramશ: કહી શકાય તેમ નથી; પણ મન્વંતરનો ગણતરી માનવોએ જેમ જાણી છે, તે સાંભળો.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ સઙ્ખ્યાનાર્થનિશારદૈઃ। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૬૧.

ગણતરીમાં નિપુણ વિદ્વાનો કહે છે કે દેવતાઓ અને ઋષિઓની સંખ્યા ત્રણસો કરોડ છે, જે learned દ્વિજોએ ચોક્કસ રીતે ગણેલી છે.

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા। વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સોધિકાન્ વિના ।। ૬૧.

આ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત અને વીસ હજાર વધુ ગણાય છે; આ સમય ગણતરીમાં ભાગાક્ષર વગરનો છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। વત્સરેણૈવ દિવ્યેન પ્રવક્ષ્યામ્યન્તરમ્મનોઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરનો આ માનવ ગણતરી પ્રમાણેનો આંક છે; હવે હું દૈવી વર્ષ પ્રમાણે મનુઓ વચ્ચેનો અંતર કહું છું.

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સઙ્ખ્યયા સ્મૃતમ્। દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ ।। ૬૧.

દૈવી ગણતરી પ્રમાણે આ આઠ લાખ છે અને તેમાં બાવન હજાર વધુ ઉમેરવા પડે છે.

ચતુર્દ્દશગુણો હ્યેષ કાલ આહૂતસંપ્લવઃ। પૂર્ણં યુગસહસ્રં સ્યાત્તદહર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।। ૬૧.

આ સમય, જેને મહાપ્રળય કહે છે, તે ચૌદ ગણો છે; એક હજાર યુગનો પૂર્ણસમય બ્રહ્માનો એક દિવસ ગણાય છે.

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ। બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।। ૬૧.

એ સમયે સર્વ પ્રાણીઓ સૂર્યની કિરણોથી દાઝી જાય છે; બ્રહ્માને આગળ રાખીને, દેવ, ઋષિ અને દાનવો સાથે, બધા મહાદેવમાં પ્રવેશ કરે છે.

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનિ કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। ઇત્યેષ સ્થિતિકાલો વૈ મનોર્દેવર્ષિભિઃ સહ ।। ૬૧.

એ જ સર્જનહાર દરેક કલ્પના આરંભે સર્વ પ્રાણીઓનું પુનઃ સર્જન કરે છે; મનુ, દેવ અને ઋષિઓનો આ જ અવધિ છે.

સર્વમન્વન્તરાણાં વૈ પ્રતિસન્ધિં નિબોધત। યુગાખ્યા યા સમુદ્દિષ્ટા પ્રાગેવાસ્મિન્ મયા તવ ।। ૬૧.

હવે સર્વ મન્વંતરનો સંબંધ સમજો; જે યુગોની ગણતરી મેં તને અગાઉ સમજાવી છે, તે જ છે.

કૃતત્રેતાદિ સંયુક્તં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્। તદેકસપ્તતિગુણં પરિવૃત્તં તુ સાધિકમ્। મનોરેકમધીકારં પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૬૧.

કૃત, ત્રેતાદિ ચાર યુગને ચતુર્યુગ કહે છે; એનું એકોતેર ગણું અને થોડું વધુ સમય ભગવાને મનુનો એક અવધિ કહ્યું છે.

એવં મન્વન્તરાણાં તુ સર્વેષામેવ લક્ષણમ્। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્તિતમ્ ।। ૬૧.

આ રીતે સર્વ મન્વંતરોનું, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું લક્ષણ વર્ણવાયું છે.

ઇત્યેષ કીર્ત્તિતઃ સર્ગા મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ। પ્રતિ સન્ધિન્તુ વક્ષ્યામિ તસ્ય વૈ ચાપરસ્ય તુ ।। ૬૧.

આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુનો સર્જન વર્ણવાયો; હવે હું તેનો સંબંધ અને આગળનો પણ કહું છું.

મન્વન્તરં યથા પૂર્વમૃષિભિર્દૈવતૈઃ સહ। અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન યથા તદ્વૈ નિવર્ત્તતે ।। ૬૧.

જેમ પૂર્વ મન્વંતરમાં ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે સર્વે, નિશ્ચિત સમય આવે ત્યારે અંત પામે છે, તેમ જ થાય છે.

અસ્મિન્ મન્વન્તરે પૂર્વં ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરાસ્તુ યે। સપ્તર્ષયશ્ચ દેવાસ્તે પિતરો મનવસ્તથા। મન્વન્તરસ્ય કાલે તુ સમ્પૂર્ણે સાધકાસ્તથા ।। ૬૧.

આ મન્વંતરમાં, જે પૂર્વે ત્રિલોકના ઇશ્વર, સાત ઋષિ, દેવ, પિતૃ અને મનુ હતા, મન્વંતર પૂર્ણ થતાં તેઓ પણ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.

ક્ષીણાધિકારાઃ સંવૃત્તા બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ। મહર્લોકાય તે સર્વે ઉન્મુખા દધિરે ગતિમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે તેમનો અધિકાર સમાપ્ત થાય છે અને પોતાનો સમય આવી જાય છે, ત્યારે બધા મહર્લોક તરફ જવાની ઈચ્છા રાખે છે.

તતો મન્વન્તરે તસ્મિન્ પ્રક્ષીણા દેવતાસ્તુ તાઃ। સમ્પૂર્ણે સ્થિતિકાલે તુ તિષ્ઠન્ત્યેકં કૃતં યુગમ્ ।। ૬૧.

પછી એ મન્વંતરમાં, જ્યારે દેવતાઓ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે અવધિ પૂર્ણ થતાં તેઓ એક કૃતયુગ જેટલો સમય રહે છે.

ઉત્પદ્યન્તે ભવિષ્યાશ્ચ યાવન્મન્વન્તરેશ્વરાઃ। દેવતાઃ પિતરશ્ચૈવ ઋષયો મનુરેવ ચ ।। ૬૧.

પછી નવા મન્વંતરાધિપતિ, દેવ, પિતૃ, ઋષિ અને મનુ ઉત્પન્ન થાય છે, અને મન્વંતર ચાલે ત્યાં સુધી રહે છે.

મન્વન્તરે તુ સમ્પૂર્ણે યદ્યન્યદ્વૈ કલૌ યુગે। સમ્પદ્યતે કૃતં તેષુ કલિશિષ્ટેષુ વૈ તદા ।। ૬૧.

જ્યારે મન્વંતર પૂરૂં થાય છે, ત્યારે કળિયુગમાં જે કંઈ બચી જાય છે, અને જે કંઈ સાધ્ય થાય છે, એ બધું પહેલાંના યુગોમાંથી બચેલું માનવામાં આવે છે.

યથા કૃતસ્ય સન્તાનઃ કલિપૂર્વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ। તથા મન્વન્તરાન્તેષુ આદિર્મન્વન્તરસ્ય ચ ।। ૬૧.

જે રીતે કૃતયુગમાં કરેલા કર્મોના વંશજો કળિયુગથી પહેલાના ગણાય છે, એ જ રીતે દરેક મન્વંતર પૂરુ થતાં, નવા મન્વંતરનો આરંભ પણ એવો જ માનવામાં આવે છે.

ક્ષીણે મન્વન્તરે પૂર્વે પ્રવૃત્તે ચાપરે પુનઃ। મુખે કૃતયુગસ્યાથ તેષાં શિષ્ટાસ્તુ યે તદા ।। ૬૧.

જ્યારે પહેલો મન્વંતર પૂરો થાય છે અને બીજો ફરી શરૂ થાય છે, ત્યારે કૃતયુગની શરૂઆતમાં જે લોકો પહેલાંથી બચેલા હોય છે, તેઓ જ એ યુગના બચેલા ગણાય છે.

સ્પ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ કાલાવેક્ષાસ્તુ યે સ્થિતાઃ। મન્વન્તરં પ્રતીક્ષન્તે ક્ષીયન્તે તપસિ સ્થિતાઃ ।। ૬૧.

સપ્તર્ષિ, મનુ અને સમયની રાહ જોતા જે લોકો સ્થિર રહે છે, તેઓ મન્વંતર પૂરું થાય ત્યાં સુધી તપમાં સ્થિર રહીને નવા મન્વંતરની રાહ જુએ છે.

મન્વન્તરવ્યવસ્થાર્થં સન્તત્યર્થઞ્ચ સર્વશઃ। પૂર્વવત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જ્જને ।। ૬૧.

મન્વંતરની વ્યવસ્થા અને વંશની સતત ચાલ માટે, વરસાદ શરૂ થાય પછી બધું પહેલાં જેવું ફરીથી ચાલે છે.

દ્વન્દ્વેષુ સમ્પ્રવૃત્તેષુ ઉત્પન્નાસ્વૌષધીષુ ચ। પ્રજાસુ ચ નિકેતાસુ સંસ્થિતાસુ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ।। ૬૧.

જ્યારે દ્વંદ્વો ઉભા થાય છે, ઔષધિઓ ઉગે છે અને પ્રજાઓ પોતાની-પોતાની જગ્યાએ વસે છે, ત્યારે જીવન ફરીથી શરૂ થાય છે.

વાર્ત્તાયાન્તુ પ્રવૃત્તાયાં સદ્ધર્મે ઋષિભાવિતે । નિરાનન્દે ગતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।। ૬૧.

જ્યારે જીવનયાપન ફરી શરૂ થાય છે, સચ્ચરિત્ર ધર્મ ઋષિઓ દ્વારા પોષાય છે, અને જગત આનંદવિહોણું બની જાય છે, બધું ચર અને અચર નાશ પામે છે.

અગ્રામનગરે ચૈવ વર્ણાશ્રમવિવર્જિતે। પૂર્વમન્વન્તરે શિષ્ટે યે ભવન્તીહ ધાર્મિકાઃ । સપ્તર્ષયો મનુશ્ચૈવ સન્તાનાર્થં વ્યવસ્તિતાઃ ।। ૬૧.

ગામડાં અને શહેરોમાં, જ્યાં વર્ણ અને આશ્રમ નથી, ત્યાં પહેલાંના મન્વંતરના જે ધર્મનિષ્ઠ બચેલા હોય છે, જેમા સપ્તર્ષિ અને મનુ પણ હોય છે, તેઓ વંશની સતત ચાલ માટે રહે છે.