વાયુપુરાણમ્

શ્રિતા દક્ષિણપન્થાનં યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે। યુગે યુગે તુ તાઃ શાખા વ્યસ્યન્તે તૈઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

જે લોકોએ દક્ષિણ માર્ગ પકડીને સ્મશાનમાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેમની શાખાઓ દરેક યુગમાં વારંવાર ફેલાય છે.

દ્વાપરેષ્વિવ સર્વેષુ સંહિતાશ્ચ શ્રુતર્ષિભિઃ। તેષાં ગોત્રેષ્વિમાઃ શાખા ભવન્તીહ પુનઃ પુનઃ। તાઃ શાખાસ્તત્ર કર્ત્તારો ભવન્તીહ યુગક્ષયાત્ ।। ૬૧.

બધા દ્વાપરયુગોમાં શ્રુતર્ષિઓ દ્વારા રચાયેલી સંહિતાઓ, એમના વંશોમાં આ શાખાઓ વારંવાર જન્મે છે; અને એ શાખાઓના રચયિતાઓ પણ દરેક યુગના અંતે અહીં આવે છે.

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયં વ્યતીતાનાગતેષ્વિહ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શાખાપ્રણયનાનિ વૈ ।। ૬૧.

આ રીતે સમજવું જોઈએ કે બધા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના મન્વંતરોમાં અહીં શાખાઓની રચના થાય છે.

અતીતેષુ અતીતાનિ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેષુ ચ। ભવિષ્યાણિ ચ યાનિ સ્યુર્વર્ણ્યન્તેઽનાગતેષ્વપિ ।। ૬૧.

ગયેલું ભૂતકાળમાં રહે છે, અને વર્તમાનમાં પણ છે; જે આવનાર છે, તે પણ ભવિષ્યમાં વર્ણવાય છે.

પૂર્વેણ પશ્ચિમં જ્ઞેયં વર્ત્તમાનેન ચોભયમ્। એતેન ક્રમયોગેન મન્વન્તરવિનિશ્ચયઃ ।। ૬૧.

પૂર્વના દ્વારા પછાતને જાણી શકાય છે, અને વર્તમાનથી બંનેને; આવી ક્રમશઃ રીતથી મન્વંતરનો નિર્ધાર થાય છે.

એવં દેવાશ્ચ પિતર ઋષયો મનવશ્ચ યે। મન્ત્રૈઃ સહોર્દ્ધ્વં ગચ્છન્તિ હ્યાવર્ત્તન્તે ચ તૈઃ સહ ।। ૬૧.

આ રીતે દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ, મંત્રો સાથે ઉપર જાય છે અને ફરી પાછા આવે છે.

જનલોકાત્સુરાઃ સર્વે પશુકલ્પાત્પુનઃ પુનઃ। પર્યાપ્તકાલે સમ્પ્રાપ્તે સમ્ભૂતા નૈવ નસ્ય (?) તુ ।। ૬૧.

જનલોકમાંથી બધા દેવતાઓ, પશુકલ્પમાંથી વારંવાર, નિર્ધારિત સમય આવે ત્યારે જન્મે છે, પણ નાશ પામતા નથી.

અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન સમ્બધ્યન્તે તદા તુ તે। તતસ્તે દોષવજ્જન્મ પશ્યન્તે રાગપૂર્વકમ્ ।। ૬૧.

ત્યારે તેઓ અવશ્ય થનારી ઘટનાઓથી બંધાઈ જાય છે; પછી જન્મને દોષરૂપ જોઈને પણ, રાગથી તેને સ્વીકારે છે.

નિવર્ત્તતે તદા વૃત્તિસ્તેષામાદોષદર્શનાત્ । એવં દેવ યુગાનીહ દશકૃત્વા નિવર્ત્તતે ।। ૬૧.

પછી જ્યારે દોષ દેખાતો નથી, ત્યારે તેમનું વર્તન બંધ થઈ જાય છે; આવું કરીને અહીં દૈવી યુગ દસ વખત પૂર્ણ થાય છે.

જનલોકાત્તપોલોકં ગચ્છન્તીહાનિવર્ત્તનમ્। એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ। નિધનં બ્રહ્મલોકે વૈ ગતાનિ મુનિભિસ્સહ ।। ૬૧.

જનલોકમાંથી તેઓ તપોલોકમાં જાય છે અને પાછા આવતાં નથી; આવી રીતે અહીં હજારો દૈવી યુગો પૂરા થયા છે, જે બ્રહ્મલોકમાં ઋષિઓ સાથે અંત પામે છે.

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ તેષાં વક્તું સવિસ્તરાન્ । અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય અસઙ્ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરાણ્યતીતાનિ યાનિ કલ્પૈઃ પુરા સહ ।। ૬૧.

સમય અનાદિ અને અનંત હોવાથી, એ બધું ક્રમશઃ અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી; જે મન્વંતરો અને કલ્પો ગયા છે, એ બધું ગણતરી બહાર છે.

પિતૃભિર્મુનિભિર્દેવૈઃ સાર્દ્ધં સપ્તાર્ષિભિશ્ચ વૈ। કાલેન પ્રતિસૃષ્ટાનાં યુગાનાઞ્ચ નિવર્તનમ્ ।। ૬૧.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને સાત ઋષિઓ સાથે, સમય દ્વારા સર્જાયેલા યુગોનું પુનરાગમન થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વન્તરાણિ તુ। સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ક્રમ અને રીતથી, કલ્પો અને મન્વંતરો, એમના જીવ સાથે, સૈંકડો અને હજારો વખત વીતી ગયા છે.

મન્વન્તરાન્તે સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ ।। ૬૧.

મન્વંતરનાં અંતે સર્વનો વિનાશ થાય છે અને પછી ફરીથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓનું જન્મ થાય છે.

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। વિસ્તરસ્તુ નિસર્ગસ્ય સંહારસ્ય ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાં તુ માનુષેણ નિબોધત ।। ૬૧.

સૃષ્ટિ અને વિનાશનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો સોથી વર્ષો સુધી પણ કramશ: કહી શકાય તેમ નથી; પણ મન્વંતરનો ગણતરી માનવોએ જેમ જાણી છે, તે સાંભળો.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ સઙ્ખ્યાનાર્થનિશારદૈઃ। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૬૧.

ગણતરીમાં નિપુણ વિદ્વાનો કહે છે કે દેવતાઓ અને ઋષિઓની સંખ્યા ત્રણસો કરોડ છે, જે learned દ્વિજોએ ચોક્કસ રીતે ગણેલી છે.

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા। વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સોધિકાન્ વિના ।। ૬૧.

આ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત અને વીસ હજાર વધુ ગણાય છે; આ સમય ગણતરીમાં ભાગાક્ષર વગરનો છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। વત્સરેણૈવ દિવ્યેન પ્રવક્ષ્યામ્યન્તરમ્મનોઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરનો આ માનવ ગણતરી પ્રમાણેનો આંક છે; હવે હું દૈવી વર્ષ પ્રમાણે મનુઓ વચ્ચેનો અંતર કહું છું.

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સઙ્ખ્યયા સ્મૃતમ્। દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ ।। ૬૧.

દૈવી ગણતરી પ્રમાણે આ આઠ લાખ છે અને તેમાં બાવન હજાર વધુ ઉમેરવા પડે છે.

ચતુર્દ્દશગુણો હ્યેષ કાલ આહૂતસંપ્લવઃ। પૂર્ણં યુગસહસ્રં સ્યાત્તદહર્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।। ૬૧.

આ સમય, જેને મહાપ્રળય કહે છે, તે ચૌદ ગણો છે; એક હજાર યુગનો પૂર્ણસમય બ્રહ્માનો એક દિવસ ગણાય છે.

તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ। બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ। પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।। ૬૧.

એ સમયે સર્વ પ્રાણીઓ સૂર્યની કિરણોથી દાઝી જાય છે; બ્રહ્માને આગળ રાખીને, દેવ, ઋષિ અને દાનવો સાથે, બધા મહાદેવમાં પ્રવેશ કરે છે.

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનિ કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ। ઇત્યેષ સ્થિતિકાલો વૈ મનોર્દેવર્ષિભિઃ સહ ।। ૬૧.

એ જ સર્જનહાર દરેક કલ્પના આરંભે સર્વ પ્રાણીઓનું પુનઃ સર્જન કરે છે; મનુ, દેવ અને ઋષિઓનો આ જ અવધિ છે.

સર્વમન્વન્તરાણાં વૈ પ્રતિસન્ધિં નિબોધત। યુગાખ્યા યા સમુદ્દિષ્ટા પ્રાગેવાસ્મિન્ મયા તવ ।। ૬૧.

હવે સર્વ મન્વંતરનો સંબંધ સમજો; જે યુગોની ગણતરી મેં તને અગાઉ સમજાવી છે, તે જ છે.

કૃતત્રેતાદિ સંયુક્તં ચતુર્યુગમિતિ સ્મૃતમ્। તદેકસપ્તતિગુણં પરિવૃત્તં તુ સાધિકમ્। મનોરેકમધીકારં પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।। ૬૧.

કૃત, ત્રેતાદિ ચાર યુગને ચતુર્યુગ કહે છે; એનું એકોતેર ગણું અને થોડું વધુ સમય ભગવાને મનુનો એક અવધિ કહ્યું છે.

એવં મન્વન્તરાણાં તુ સર્વેષામેવ લક્ષણમ્। અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્ત્તમાનેન કીર્ત્તિતમ્ ।। ૬૧.

આ રીતે સર્વ મન્વંતરોનું, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું લક્ષણ વર્ણવાયું છે.

ઇત્યેષ કીર્ત્તિતઃ સર્ગા મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ। પ્રતિ સન્ધિન્તુ વક્ષ્યામિ તસ્ય વૈ ચાપરસ્ય તુ ।। ૬૧.

આ રીતે સ્વાયંભુવ મનુનો સર્જન વર્ણવાયો; હવે હું તેનો સંબંધ અને આગળનો પણ કહું છું.

મન્વન્તરં યથા પૂર્વમૃષિભિર્દૈવતૈઃ સહ। અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન યથા તદ્વૈ નિવર્ત્તતે ।। ૬૧.

જેમ પૂર્વ મન્વંતરમાં ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે સર્વે, નિશ્ચિત સમય આવે ત્યારે અંત પામે છે, તેમ જ થાય છે.

અસ્મિન્ મન્વન્તરે પૂર્વં ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરાસ્તુ યે। સપ્તર્ષયશ્ચ દેવાસ્તે પિતરો મનવસ્તથા। મન્વન્તરસ્ય કાલે તુ સમ્પૂર્ણે સાધકાસ્તથા ।। ૬૧.

આ મન્વંતરમાં, જે પૂર્વે ત્રિલોકના ઇશ્વર, સાત ઋષિ, દેવ, પિતૃ અને મનુ હતા, મન્વંતર પૂર્ણ થતાં તેઓ પણ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.

ક્ષીણાધિકારાઃ સંવૃત્તા બુદ્ધ્વા પર્યાયમાત્મનઃ। મહર્લોકાય તે સર્વે ઉન્મુખા દધિરે ગતિમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે તેમનો અધિકાર સમાપ્ત થાય છે અને પોતાનો સમય આવી જાય છે, ત્યારે બધા મહર્લોક તરફ જવાની ઈચ્છા રાખે છે.