વાયુપુરાણમ્

કૃતે પુનઃ ક્રિયા નાસ્તિ કુત એવાકૃતક્રિયા। સકૃદેવ કૃતં સર્વં યદ્વૈ લોકે કૃતાકૃતમ્ ।। ૬૧.

કૃતયુગમાં કોઈ કર્મ નથી, તો અકરીત કર્મ ક્યાંથી થાય? જગતમાં જે કઈ કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે, તે બધું એકવારમાં જ પૂર્ણ થાય છે.

શ્રોતવ્યં વૈ શ્રુતં વાપિ તથૈવાસાધુસાધુતા। જ્ઞાતવ્યઞ્ચાથ મન્તવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યં ભોજ્યમેવ ચ। દ્રષ્ટવ્યઞ્ચાથ શ્રોતવ્યં જ્ઞાતવ્યં વાથ કિઞ્ચન ।। ૬૧.

શ્રવણ કરવાનું, સાંભળેલું, સારા કે ખરાબ, જાણવાનું, વિચારવાનું, સ્પર્શવાનું, ભોજન કરવાનું, જોવાનું કે સાંભળવાનું, જાણવાનું — જે કઈ હોય...

દર્શિતં યદનેનૈવ જ્ઞાનં તદ્વૈ સુરર્ષિણામ્ । યદ્વૈ દર્શિતવાનેષ કસ્તદન્વેષ્ટુમર્હતિ । સર્વાણિ સર્વાન્સર્વાંશ્ચ ભગવાનેવ સોઽબ્રવીત્ ।। ૬૧.

આજે જે જ્ઞાન દર્શાવાયું છે, એ દેવઋષિઓનું જ્ઞાન છે; જે તેમણે દર્શાવ્યું છે, તેને વધુ શોધવાનો કોણ લાયક છે? ભગવાને જ સર્વ વસ્તુઓ, સર્વ જીવ અને સર્વ રૂપ કહ્યા છે.

યદા યત્ક્રિયતે યેન તદા તત્સોઽભિમન્યતે। યેનેદં ક્રિયતે પૂર્વં તદન્યેન વિભાવિતમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે જે કોઈ કંઈ કરે છે, ત્યારે એ પોતાનું માને છે; પણ અગાઉ જે થયું, તે બીજાએ પ્રગટાવ્યું હોય છે.

યદા તુ ક્રિયતે કિઞ્ચિત્કેનચિદ્વાઙ્મયં ક્વચિત્। તેનૈવ તત્કૃતં પૂર્વં કર્ત્તૄણાં પ્રતિભાતિ વૈ ।। ૬૧.

જ્યારે કોઈ પણ વ્યક્તિ કંઈ બોલે કે કરે, ત્યારે કરનારને એવું લાગે છે કે એ પહેલાં પણ એણે જ કર્યું હતું.

વિરક્તઞ્ચાતિરિક્તઞ્ચ જ્ઞાનાજ્ઞાને પ્રિયાપ્રિયે। ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં મૃત્યુશ્ચામૃતમેવ ચ। ઊર્દ્ધ્વન્તિર્યગધોભાગસ્તસ્યૈવાદૃષ્ટકારણમ્ ।। ૬૧.

વિરક્તિ અને અતિશય, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, પ્રિય અને અપ્રિય, ધર્મ અને અધર્મ, સુખ અને દુઃખ, મૃત્યુ અને અમૃત, ઉપર, આડું અને નીચે—આ બધું એ માણસ માટે અજાણ્યા કારણોથી જ ઊભું થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવોઽથ જ્યેષ્ઠસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રત્યેકવિદ્યમ્ભવતિ ત્રેતાસ્વિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

સ્વાયંભુવ અને જ્યેષ્ઠ, પરમેશ્વર બ્રહ્માજીના સમયમાં, અહીં ત્રેતાયુગમાં વારંવાર અલગ-અલગ વિદ્યા પ્રગટ થાય છે.

વ્યસ્યતે હ્યેકવિદ્યન્તદ્દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ । બ્રહ્મા ચૈતદુવાચાદૌ તસ્મિન્ વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૬૧.

દ્વાપરયુગોમાં એ એક જ વિદ્યા વારંવાર ફેલાય છે; બ્રહ્માજીએ આ વાત શરૂઆતમાં, વૈવસ્વત મન્વંતર દરમિયાન કહી હતી.

આવર્ત્તમાના ઋષયો યુગાખ્યાસુ પુનઃ પુનઃ। કુર્વન્તિ સંહિતા હ્યેતે જાયમાનાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૬૧.

યુગોનું ચક્ર ફરી ફરી આવે ત્યારે ઋષિઓ આ સંહિતાઓ રચે છે, જે એકબીજામાંથી જન્મે છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ શ્રુતર્ષીણાં સ્મૃતાનિ વૈ। તા એવ સંહિતા હ્યેતે આવર્ત્તન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

અઠ્ઠ્યાસી હજાર શ્રુતર્ષિ તરીકે જાણીતા છે; એ સંહિતાઓ ફરી ફરી પાછી આવે છે.

શ્રિતા દક્ષિણપન્થાનં યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે। યુગે યુગે તુ તાઃ શાખા વ્યસ્યન્તે તૈઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

જે લોકોએ દક્ષિણ માર્ગ પકડીને સ્મશાનમાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેમની શાખાઓ દરેક યુગમાં વારંવાર ફેલાય છે.

દ્વાપરેષ્વિવ સર્વેષુ સંહિતાશ્ચ શ્રુતર્ષિભિઃ। તેષાં ગોત્રેષ્વિમાઃ શાખા ભવન્તીહ પુનઃ પુનઃ। તાઃ શાખાસ્તત્ર કર્ત્તારો ભવન્તીહ યુગક્ષયાત્ ।। ૬૧.

બધા દ્વાપરયુગોમાં શ્રુતર્ષિઓ દ્વારા રચાયેલી સંહિતાઓ, એમના વંશોમાં આ શાખાઓ વારંવાર જન્મે છે; અને એ શાખાઓના રચયિતાઓ પણ દરેક યુગના અંતે અહીં આવે છે.

એવમેવ તુ વિજ્ઞેયં વ્યતીતાનાગતેષ્વિહ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શાખાપ્રણયનાનિ વૈ ।। ૬૧.

આ રીતે સમજવું જોઈએ કે બધા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના મન્વંતરોમાં અહીં શાખાઓની રચના થાય છે.

અતીતેષુ અતીતાનિ વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેષુ ચ। ભવિષ્યાણિ ચ યાનિ સ્યુર્વર્ણ્યન્તેઽનાગતેષ્વપિ ।। ૬૧.

ગયેલું ભૂતકાળમાં રહે છે, અને વર્તમાનમાં પણ છે; જે આવનાર છે, તે પણ ભવિષ્યમાં વર્ણવાય છે.

પૂર્વેણ પશ્ચિમં જ્ઞેયં વર્ત્તમાનેન ચોભયમ્। એતેન ક્રમયોગેન મન્વન્તરવિનિશ્ચયઃ ।। ૬૧.

પૂર્વના દ્વારા પછાતને જાણી શકાય છે, અને વર્તમાનથી બંનેને; આવી ક્રમશઃ રીતથી મન્વંતરનો નિર્ધાર થાય છે.

એવં દેવાશ્ચ પિતર ઋષયો મનવશ્ચ યે। મન્ત્રૈઃ સહોર્દ્ધ્વં ગચ્છન્તિ હ્યાવર્ત્તન્તે ચ તૈઃ સહ ।। ૬૧.

આ રીતે દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ અને મનુઓ, મંત્રો સાથે ઉપર જાય છે અને ફરી પાછા આવે છે.

જનલોકાત્સુરાઃ સર્વે પશુકલ્પાત્પુનઃ પુનઃ। પર્યાપ્તકાલે સમ્પ્રાપ્તે સમ્ભૂતા નૈવ નસ્ય (?) તુ ।। ૬૧.

જનલોકમાંથી બધા દેવતાઓ, પશુકલ્પમાંથી વારંવાર, નિર્ધારિત સમય આવે ત્યારે જન્મે છે, પણ નાશ પામતા નથી.

અવશ્યમ્ભાવિનાર્થેન સમ્બધ્યન્તે તદા તુ તે। તતસ્તે દોષવજ્જન્મ પશ્યન્તે રાગપૂર્વકમ્ ।। ૬૧.

ત્યારે તેઓ અવશ્ય થનારી ઘટનાઓથી બંધાઈ જાય છે; પછી જન્મને દોષરૂપ જોઈને પણ, રાગથી તેને સ્વીકારે છે.

નિવર્ત્તતે તદા વૃત્તિસ્તેષામાદોષદર્શનાત્ । એવં દેવ યુગાનીહ દશકૃત્વા નિવર્ત્તતે ।। ૬૧.

પછી જ્યારે દોષ દેખાતો નથી, ત્યારે તેમનું વર્તન બંધ થઈ જાય છે; આવું કરીને અહીં દૈવી યુગ દસ વખત પૂર્ણ થાય છે.

જનલોકાત્તપોલોકં ગચ્છન્તીહાનિવર્ત્તનમ્। એવં દેવયુગાનીહ વ્યતીતાનિ સહસ્રશઃ। નિધનં બ્રહ્મલોકે વૈ ગતાનિ મુનિભિસ્સહ ।। ૬૧.

જનલોકમાંથી તેઓ તપોલોકમાં જાય છે અને પાછા આવતાં નથી; આવી રીતે અહીં હજારો દૈવી યુગો પૂરા થયા છે, જે બ્રહ્મલોકમાં ઋષિઓ સાથે અંત પામે છે.

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ તેષાં વક્તું સવિસ્તરાન્ । અનાદિત્વાચ્ચ કાલસ્ય અસઙ્ખ્યાનાચ્ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરાણ્યતીતાનિ યાનિ કલ્પૈઃ પુરા સહ ।। ૬૧.

સમય અનાદિ અને અનંત હોવાથી, એ બધું ક્રમશઃ અને વિગતે કહેવું શક્ય નથી; જે મન્વંતરો અને કલ્પો ગયા છે, એ બધું ગણતરી બહાર છે.

પિતૃભિર્મુનિભિર્દેવૈઃ સાર્દ્ધં સપ્તાર્ષિભિશ્ચ વૈ। કાલેન પ્રતિસૃષ્ટાનાં યુગાનાઞ્ચ નિવર્તનમ્ ।। ૬૧.

પિતૃઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને સાત ઋષિઓ સાથે, સમય દ્વારા સર્જાયેલા યુગોનું પુનરાગમન થાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન કલ્પમન્વન્તરાણિ તુ। સપ્રજાનિ વ્યતીતાનિ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ક્રમ અને રીતથી, કલ્પો અને મન્વંતરો, એમના જીવ સાથે, સૈંકડો અને હજારો વખત વીતી ગયા છે.

મન્વન્તરાન્તે સંહારઃ સંહારાન્તે ચ સમ્ભવઃ। દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ ।। ૬૧.

મન્વંતરનાં અંતે સર્વનો વિનાશ થાય છે અને પછી ફરીથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, મનુ અને પિતૃઓનું જન્મ થાય છે.

ન શક્યમાનુપૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ। વિસ્તરસ્તુ નિસર્ગસ્ય સંહારસ્ય ચ સર્વશઃ। મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાં તુ માનુષેણ નિબોધત ।। ૬૧.

સૃષ્ટિ અને વિનાશનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો સોથી વર્ષો સુધી પણ કramશ: કહી શકાય તેમ નથી; પણ મન્વંતરનો ગણતરી માનવોએ જેમ જાણી છે, તે સાંભળો.

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ સઙ્ખ્યાનાર્થનિશારદૈઃ। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ ।। ૬૧.

ગણતરીમાં નિપુણ વિદ્વાનો કહે છે કે દેવતાઓ અને ઋષિઓની સંખ્યા ત્રણસો કરોડ છે, જે learned દ્વિજોએ ચોક્કસ રીતે ગણેલી છે.

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા। વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સોધિકાન્ વિના ।। ૬૧.

આ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત અને વીસ હજાર વધુ ગણાય છે; આ સમય ગણતરીમાં ભાગાક્ષર વગરનો છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા। વત્સરેણૈવ દિવ્યેન પ્રવક્ષ્યામ્યન્તરમ્મનોઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરનો આ માનવ ગણતરી પ્રમાણેનો આંક છે; હવે હું દૈવી વર્ષ પ્રમાણે મનુઓ વચ્ચેનો અંતર કહું છું.

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સઙ્ખ્યયા સ્મૃતમ્। દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ ।। ૬૧.

દૈવી ગણતરી પ્રમાણે આ આઠ લાખ છે અને તેમાં બાવન હજાર વધુ ઉમેરવા પડે છે.