વાયુપુરાણમ્

એતાન્ ભાવાનધીયાના યે ચૈતે ઋષયો મતાઃ। સપ્તૈતે સપ્તભિશ્ચૈવ ગુણૈઃ સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

આ ગુણોનું અભ્યાસ કરતા અને જેને ઋષિ કહેવાય છે, એવા સાતે, સાત ગુણોથી યુક્ત, સત્તર ઋષિ કહેવાય છે.

દીર્ઘાયુષો મન્ત્રકૃત ઈશ્વરા દિવ્યચક્ષુષઃ। બુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષધર્માણો ગોત્રપ્રવર્તકાશ્ચ યે ।। ૬૧.

લાંબી આયુષ્ય ધરાવનારા, મંત્ર રચનારા, ઇશ્વર, દિવ્ય દ્રષ્ટિવાળા, જાગૃત, સીધી રીતે ધર્મમાં સ્થિર અને ગોત્ર સ્થાપનારા — એવા છે.

ષટ્કર્માભિરતા નિત્યં શાલિનો ગૃહમેધિનઃ। તુલ્યૈર્વ્યવહરન્તિ સ્મ અદૃષ્ટૈઃ કર્મહેતુભિઃ ।। ૬૧.

સદા છ કર્મોમાં લાગેલા, શિસ્તબદ્ધ, ગૃહસ્થ, સમાન સાથે વ્યવહાર કરતા અને અજ્ઞાત કર્મફળથી ચાલતા.

અગ્રામ્યૈર્વર્ત્તયન્તિ સ્મ રસૈશ્ચૈવ સ્વયંકૃતૈઃ। કુટુમ્બિન ઋદ્વિમન્તો બાહ્યાન્તરનિવાસિનઃ ।। ૬૧.

શુદ્ધ રીતે જીવન જીવતા, પોતે બનાવેલા રસ અને ભોજન લેતા, કુટુંબવાળા, ધનવાન અને બહાર-અંદર બંનેમાં વસતા.

કૃતાદિષુ યુગાખ્યેષુ સર્વેષ્વેવ પુનઃ પુનઃ। વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં ક્રિયન્તે પ્રથમન્તુ વૈ ।। ૬૧.

કૃતયુગ વગેરે દરેક યુગની શરૂઆતમાં વારંવાર વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા સ્થાપિત થાય છે.

પ્રાપ્તૈ ત્રેતાયુગમુખે પુનઃ સપ્તર્ષયસ્ત્વિહ। પ્રવર્ત્તયન્તિ યે વર્ણાનાશ્રમાંશ્ચૈવ સર્વશઃ। તેષામેવાન્વયે વીરા ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

જ્યારે ત્રેતાયુગ આવે છે, ત્યારે ફરીથી સત્તર ઋષિઓ વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરે છે. એમના વંશમાં વારંવાર વીર પુરૂષો જન્મે છે.

જાયમાને પિતા પુત્રે પુત્રઃ પિતરિ ચૈવ હિ। એવં સમેત્યાવિચ્છેદાદ્વર્ત્તયન્ત્યાયુગક્ષયાત્। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ પ્રોક્તાનિ ગૃહમેધિનામ્ ।। ૬૧.

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતા પુત્રમાં અને પુત્ર પિતામાં રહે છે. આમ, અવિચ્છિન્ન પરંપરાથી યુગના અંત સુધી તેઓ ચાલે છે. ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થો કહેવાયા છે.

અર્યમ્ણો દક્ષિણા યે તુ પિતૃયાણં સમાશ્રિતાઃ। દારાગ્નિહોત્રિણસ્તે વૈ યે પ્રજાહેતવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

જે લોકો અર્યમણના દક્ષિણ માર્ગે પિતૃયાણ સાથે જોડાયેલા છે અને સંતાનના કારણરૂપ ગણાય છે, એ અગ્નિહોત્ર કરનારના પત્નીઓ છે.

ગૃહમેધિનાઞ્ચ સંખ્યેયાઃ શ્મશાનાન્યાશ્રયન્તિ તે। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ નિહિતા ઉત્તરાયણે ।। ૬૧.

ગૃહસ્થોના માટે ગણવામાં આવતાં સ્મશાનો ઉત્તરાયણમાં સ્થિત છે અને એની સંખ્યા ચોર્યાસી હજાર છે.

યે શ્રૂયન્તે દિવં પ્રાપ્તા ઋષયો હ્યૂર્દ્વરેતસઃ। મન્ત્રબ્રાહ્મણકર્ત્તારો જાયન્તે હ યુગક્ષયે ।। ૬૧.

જે ઋષિઓ સ્વર્ગને પામ્યા છે, બ્રહ્મચારી છે અને મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ ગ્રંથોના રચયિતા છે, એ યુગના અંતે જન્મે છે.

એવમાવર્ત્તમાનાસ્તે દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ। કલ્પાનાં ભાષ્યવિદ્યાનાં નાનાશાસ્ત્રકૃતઃ ક્ષયે ।। ૬૧.

આ રીતે, એ લોકો દ્વાપર યુગોમાં વારંવાર પરત આવે છે અને કલ્પોના અંતે વિવિધ શાસ્ત્રો તથા વિદ્યા-ભાષ્યના રચયિતા બને છે.

ભવિષ્યે દ્વાપરે ચૈવ દ્રોણિર્દ્વૈપાયનઃ પુનઃ । વેદવ્યાસો હ્યતીતેઽસ્મિન્ ભવિતા સુમહાતપાઃ ।। ૬૧.

આગામી દ્વાપર યુગમાં દ્રોણ અને દ્વૈપાયન ફરીથી જન્મ લેશે; જે વેદવ્યાસ ભૂતકાળમાં હતા, એ મહાન તપસ્વી તરીકે જન્મ લેશે.

ભવિષ્યન્તિ ભવિષ્યેષુ શાખાપ્રણયનાનિ તુ। તસ્મૈ તદ્બ્રહ્મણા બ્રહ્મતપસા પ્રાપ્તમવ્યયમ્ ।। ૬૧.

આગામી સમયમાં નવા શાખાઓની રચના થશે; એ અવિનાશી જ્ઞાન, જે બ્રહ્મના તપથી પ્રાપ્ત થયું, તેને આપવામાં આવ્યું.

તપસા કર્મ સમ્પ્રાપ્તં કર્મણા હિ તતો યશઃ। યશસા પ્રાપ્ય સત્યં હિ સત્યેનાપ્તો હિ ચાવ્યયઃ ।। ૬૧.

તપથી કર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; કર્મથી યશ મળે છે; યશથી સત્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને સત્યથી અવિનાશી તત્વ મળે છે.

અવ્યયાદમૃતં શુક્રમમૃતાત્ સર્વમેવ હિ। ધ્રુવમેકાક્ષરમિદં સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતમ્। બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણાચ્ચૈવ તદ્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।। ૬૧.

અવિનાશીમાંથી અમૃત ઉત્પન્ન થાય છે અને અમૃતમાંથી બધું જ સર્જાય છે; આ એક અવિચલ અક્ષર સ્વયં આત્મામાં સ્થિત છે; એની મહાનતા અને વિસ્તરણથી તેને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

પ્રણવાવ સ્થિતં ભૂયો ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ સ્મૃતમ્। ઋગ્યજુઃ સામાથર્વરૂપિણે બ્રહ્મણે નમઃ ।। ૬૧.

પુનઃ તે પ્રણવ રૂપે સ્થિર છે, જેને ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ તરીકે સ્મરણ થાય છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ રૂપ બ્રહ્મને વંદન છે.

જગતઃ પ્રલયોત્પત્તૌ યત્તત્કારણસંજ્ઞિતમ્। મહતઃ પરમં ગુહ્યં તસ્મૈ સુબ્રહ્મણે નમઃ ।। ૬૧.

જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય સમયે જે કારણ કહેવાય છે, જે મહાનથી પણ પરમ ગુહ્ય છે, એ ઉત્તમ બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.

અગાધાપરમક્ષય્યં જગત્સમ્મોહનાલયમ્। સપ્રકાશપ્રવૃત્તિભ્યાં પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્ ।। ૬૧.

એ અપરિમિત, અનંત અને અક્ષય છે, જગતને મોહમાં પાડનાર નિવાસસ્થાન છે, પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત ક્રિયાથી મનુષ્યના ધ્યેયનું સાધન છે.

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનવતાં નિષ્ઠા ગતિઃ સઙ્ગદમાત્મનઃ। યત્તદવ્યક્તમમૃતં પ્રકૃતિબ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।। ૬૧.

એ સાંખ્યજ્ઞાન ધરાવનારની પરમ અવસ્થા છે, આત્માને પાર ઉતારવાનો માર્ગ છે; એ અવ્યક્ત, અમૃત, પ્રકૃતિરૂપ શાશ્વત બ્રહ્મ છે.

પ્રધાનમાત્મયોનિશ્ચ ગુહ્યં સત્ત્વઞ્ચ શબ્દ્યતે। અવિભાગસ્તથા શુક્રમક્ષરં બહુ વાચકમ્। પરમબ્રહ્મણે તસ્મૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ ।। ૬૧.

એ પ્રધાન, સ્વયંભૂ, ગુપ્ત તત્વ અને સત્તા તરીકે ઓળખાય છે; એ અવિભાજ્ય, શુદ્ધ, અક્ષર અને અનેક નામોથી પુકારાય છે; એ પરમ બ્રહ્મને હું હંમેશા વંદન કરું છું.

કૃતે પુનઃ ક્રિયા નાસ્તિ કુત એવાકૃતક્રિયા। સકૃદેવ કૃતં સર્વં યદ્વૈ લોકે કૃતાકૃતમ્ ।। ૬૧.

કૃતયુગમાં કોઈ કર્મ નથી, તો અકરીત કર્મ ક્યાંથી થાય? જગતમાં જે કઈ કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે, તે બધું એકવારમાં જ પૂર્ણ થાય છે.

શ્રોતવ્યં વૈ શ્રુતં વાપિ તથૈવાસાધુસાધુતા। જ્ઞાતવ્યઞ્ચાથ મન્તવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યં ભોજ્યમેવ ચ। દ્રષ્ટવ્યઞ્ચાથ શ્રોતવ્યં જ્ઞાતવ્યં વાથ કિઞ્ચન ।। ૬૧.

શ્રવણ કરવાનું, સાંભળેલું, સારા કે ખરાબ, જાણવાનું, વિચારવાનું, સ્પર્શવાનું, ભોજન કરવાનું, જોવાનું કે સાંભળવાનું, જાણવાનું — જે કઈ હોય...

દર્શિતં યદનેનૈવ જ્ઞાનં તદ્વૈ સુરર્ષિણામ્ । યદ્વૈ દર્શિતવાનેષ કસ્તદન્વેષ્ટુમર્હતિ । સર્વાણિ સર્વાન્સર્વાંશ્ચ ભગવાનેવ સોઽબ્રવીત્ ।। ૬૧.

આજે જે જ્ઞાન દર્શાવાયું છે, એ દેવઋષિઓનું જ્ઞાન છે; જે તેમણે દર્શાવ્યું છે, તેને વધુ શોધવાનો કોણ લાયક છે? ભગવાને જ સર્વ વસ્તુઓ, સર્વ જીવ અને સર્વ રૂપ કહ્યા છે.

યદા યત્ક્રિયતે યેન તદા તત્સોઽભિમન્યતે। યેનેદં ક્રિયતે પૂર્વં તદન્યેન વિભાવિતમ્ ।। ૬૧.

જ્યારે જે કોઈ કંઈ કરે છે, ત્યારે એ પોતાનું માને છે; પણ અગાઉ જે થયું, તે બીજાએ પ્રગટાવ્યું હોય છે.

યદા તુ ક્રિયતે કિઞ્ચિત્કેનચિદ્વાઙ્મયં ક્વચિત્। તેનૈવ તત્કૃતં પૂર્વં કર્ત્તૄણાં પ્રતિભાતિ વૈ ।। ૬૧.

જ્યારે કોઈ પણ વ્યક્તિ કંઈ બોલે કે કરે, ત્યારે કરનારને એવું લાગે છે કે એ પહેલાં પણ એણે જ કર્યું હતું.

વિરક્તઞ્ચાતિરિક્તઞ્ચ જ્ઞાનાજ્ઞાને પ્રિયાપ્રિયે। ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં મૃત્યુશ્ચામૃતમેવ ચ। ઊર્દ્ધ્વન્તિર્યગધોભાગસ્તસ્યૈવાદૃષ્ટકારણમ્ ।। ૬૧.

વિરક્તિ અને અતિશય, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, પ્રિય અને અપ્રિય, ધર્મ અને અધર્મ, સુખ અને દુઃખ, મૃત્યુ અને અમૃત, ઉપર, આડું અને નીચે—આ બધું એ માણસ માટે અજાણ્યા કારણોથી જ ઊભું થાય છે.

સ્વાયમ્ભુવોઽથ જ્યેષ્ઠસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ। પ્રત્યેકવિદ્યમ્ભવતિ ત્રેતાસ્વિહ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

સ્વાયંભુવ અને જ્યેષ્ઠ, પરમેશ્વર બ્રહ્માજીના સમયમાં, અહીં ત્રેતાયુગમાં વારંવાર અલગ-અલગ વિદ્યા પ્રગટ થાય છે.

વ્યસ્યતે હ્યેકવિદ્યન્તદ્દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ । બ્રહ્મા ચૈતદુવાચાદૌ તસ્મિન્ વૈવસ્વતેઽન્તરે ।। ૬૧.

દ્વાપરયુગોમાં એ એક જ વિદ્યા વારંવાર ફેલાય છે; બ્રહ્માજીએ આ વાત શરૂઆતમાં, વૈવસ્વત મન્વંતર દરમિયાન કહી હતી.

આવર્ત્તમાના ઋષયો યુગાખ્યાસુ પુનઃ પુનઃ। કુર્વન્તિ સંહિતા હ્યેતે જાયમાનાઃ પરસ્પરમ્ ।। ૬૧.

યુગોનું ચક્ર ફરી ફરી આવે ત્યારે ઋષિઓ આ સંહિતાઓ રચે છે, જે એકબીજામાંથી જન્મે છે.