વાયુપુરાણમ્

દેવર્ષયઃ સુતાસ્તેષાં નામતસ્તાન્નિબોધત। દેવર્ષી ધર્મપુત્રૌ તુ નરનારાયણાનુભૌ ।। ૬૧.

આ બધાના દીકરા દેવર્ષિ કહેવાય છે. ધર્મના દીકરા છે — નર અને નારાયણ, એ બંને.

વાલખિલ્યાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ કર્દમઃ પુલહસ્ય તુ। કુબેરશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યઃ પ્રત્યૂષસ્યાચલઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૧.

ક્રતુના દીકરા વાલખિલ્ય કહેવાય છે, પુલહના દીકરા કર્દમ છે, પુલસ્ત્યના દીકરા કુબેર છે અને પ્રતિયુષના દીકરા અચલ કહેવાય છે.

પર્વતો નારદશ્ચૈવ કશ્યપસ્યાત્મજાવુભૌ। ઋષન્તિ દેવાન્ તસ્માત્તે તસ્માદ્દેવર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપના દીકરા પર્વત અને નારદ છે. એ બંને દેવતાઓના ઋષિ છે, એટલે તેમને દેવર્ષિ કહેવાય છે.

માનવે વૈષયે વંશે ઐલવંશે ચ યે નૃપાઃ। ઐલા ઐક્ષ્વાકનાભાગા જ્ઞેયા રાજર્ષયસ્તુ તે ।। ૬૧.

માનવ, વૈશ્ય અને ઐલ વંશમાં જે રાજાઓ થાય છે — ઇલા, ઇક્ષ્વાકુ અને નભના વંશજ — એ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

ઋષન્તિ રઞ્જનાદ્યસ્માત્પ્રજા રાજર્ષયસ્તતઃ । બ્રહ્મલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સ્મૃતા બ્રહ્મર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

રાજવંશમાં જે ઋષિ છે અને જેના દ્વારા પ્રજાઓ રંગાય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે. જે બ્રહ્મલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

દેવલોકપ્રતિષ્ઠાશ્ચ જ્ઞેયા દેવર્ષયઃ શુભાઃ। ઇન્દ્રલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સર્વે રાજર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

જે દેવલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ શુભ દેવર્ષિ કહેવાય છે. અને જે ઇન્દ્રલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

અભિજાત્યા ચ તપસા મન્ત્રવ્યાહરણૈસ્તથા। એવં બ્રહ્મર્ષયઃ પ્રોક્તા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તુ યે ।। ૬૧.

ઉચ્ચ કુળ, તપ અને મંત્રોચ્ચાર દ્વારા જે બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે, અને જે દિવ્ય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે.

દેવર્ષયસ્તથાન્યે ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્। ભૂતભવ્યભવજ્ઞાનં સત્યાભિવ્યાહૃતં તથા ।। ૬૧.

હવે હું દેવર્ષિ અને બીજા ઋષિઓના લક્ષણો કહું છું: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું જ્ઞાન અને સાચી વાત બોલવી.

સમ્બુદ્ધાસ્તુ સ્વયં યે તુ સમ્બુદ્ધા યે ચ વૈ સ્વયમ્। તપસેહ પ્રસિદ્ધા યે ગર્ભેયૈશ્ચ પ્રણોદિતમ્ ।। ૬૧.

જે પોતે જ જાગૃત છે, તપથી પ્રસિદ્ધ છે, અને જે ગર્ભથી જ પ્રેરિત છે — એ બધા.

મન્ત્રવ્યાહારિણો યે ચ ઐશ્વર્યાત્સર્વગાશ્ચ યે। ઇત્યેતે ઋષિભિર્યુક્તા દેવદ્વિજનૃપાસ્તુ યે ।। ૬૧.

જે મંત્ર બોલે છે, જે પોતાની શક્તિથી સર્વત્ર વ્યાપે છે — એવા દેવ, દ્વિજ અને રાજાઓ, બધા ઋષિ સાથે જોડાયેલા છે.

એતાન્ ભાવાનધીયાના યે ચૈતે ઋષયો મતાઃ। સપ્તૈતે સપ્તભિશ્ચૈવ ગુણૈઃ સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

આ ગુણોનું અભ્યાસ કરતા અને જેને ઋષિ કહેવાય છે, એવા સાતે, સાત ગુણોથી યુક્ત, સત્તર ઋષિ કહેવાય છે.

દીર્ઘાયુષો મન્ત્રકૃત ઈશ્વરા દિવ્યચક્ષુષઃ। બુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષધર્માણો ગોત્રપ્રવર્તકાશ્ચ યે ।। ૬૧.

લાંબી આયુષ્ય ધરાવનારા, મંત્ર રચનારા, ઇશ્વર, દિવ્ય દ્રષ્ટિવાળા, જાગૃત, સીધી રીતે ધર્મમાં સ્થિર અને ગોત્ર સ્થાપનારા — એવા છે.

ષટ્કર્માભિરતા નિત્યં શાલિનો ગૃહમેધિનઃ। તુલ્યૈર્વ્યવહરન્તિ સ્મ અદૃષ્ટૈઃ કર્મહેતુભિઃ ।। ૬૧.

સદા છ કર્મોમાં લાગેલા, શિસ્તબદ્ધ, ગૃહસ્થ, સમાન સાથે વ્યવહાર કરતા અને અજ્ઞાત કર્મફળથી ચાલતા.

અગ્રામ્યૈર્વર્ત્તયન્તિ સ્મ રસૈશ્ચૈવ સ્વયંકૃતૈઃ। કુટુમ્બિન ઋદ્વિમન્તો બાહ્યાન્તરનિવાસિનઃ ।। ૬૧.

શુદ્ધ રીતે જીવન જીવતા, પોતે બનાવેલા રસ અને ભોજન લેતા, કુટુંબવાળા, ધનવાન અને બહાર-અંદર બંનેમાં વસતા.

કૃતાદિષુ યુગાખ્યેષુ સર્વેષ્વેવ પુનઃ પુનઃ। વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં ક્રિયન્તે પ્રથમન્તુ વૈ ।। ૬૧.

કૃતયુગ વગેરે દરેક યુગની શરૂઆતમાં વારંવાર વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા સ્થાપિત થાય છે.

પ્રાપ્તૈ ત્રેતાયુગમુખે પુનઃ સપ્તર્ષયસ્ત્વિહ। પ્રવર્ત્તયન્તિ યે વર્ણાનાશ્રમાંશ્ચૈવ સર્વશઃ। તેષામેવાન્વયે વીરા ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

જ્યારે ત્રેતાયુગ આવે છે, ત્યારે ફરીથી સત્તર ઋષિઓ વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરે છે. એમના વંશમાં વારંવાર વીર પુરૂષો જન્મે છે.

જાયમાને પિતા પુત્રે પુત્રઃ પિતરિ ચૈવ હિ। એવં સમેત્યાવિચ્છેદાદ્વર્ત્તયન્ત્યાયુગક્ષયાત્। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ પ્રોક્તાનિ ગૃહમેધિનામ્ ।। ૬૧.

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતા પુત્રમાં અને પુત્ર પિતામાં રહે છે. આમ, અવિચ્છિન્ન પરંપરાથી યુગના અંત સુધી તેઓ ચાલે છે. ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થો કહેવાયા છે.

અર્યમ્ણો દક્ષિણા યે તુ પિતૃયાણં સમાશ્રિતાઃ। દારાગ્નિહોત્રિણસ્તે વૈ યે પ્રજાહેતવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

જે લોકો અર્યમણના દક્ષિણ માર્ગે પિતૃયાણ સાથે જોડાયેલા છે અને સંતાનના કારણરૂપ ગણાય છે, એ અગ્નિહોત્ર કરનારના પત્નીઓ છે.

ગૃહમેધિનાઞ્ચ સંખ્યેયાઃ શ્મશાનાન્યાશ્રયન્તિ તે। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ નિહિતા ઉત્તરાયણે ।। ૬૧.

ગૃહસ્થોના માટે ગણવામાં આવતાં સ્મશાનો ઉત્તરાયણમાં સ્થિત છે અને એની સંખ્યા ચોર્યાસી હજાર છે.

યે શ્રૂયન્તે દિવં પ્રાપ્તા ઋષયો હ્યૂર્દ્વરેતસઃ। મન્ત્રબ્રાહ્મણકર્ત્તારો જાયન્તે હ યુગક્ષયે ।। ૬૧.

જે ઋષિઓ સ્વર્ગને પામ્યા છે, બ્રહ્મચારી છે અને મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ ગ્રંથોના રચયિતા છે, એ યુગના અંતે જન્મે છે.

એવમાવર્ત્તમાનાસ્તે દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ। કલ્પાનાં ભાષ્યવિદ્યાનાં નાનાશાસ્ત્રકૃતઃ ક્ષયે ।। ૬૧.

આ રીતે, એ લોકો દ્વાપર યુગોમાં વારંવાર પરત આવે છે અને કલ્પોના અંતે વિવિધ શાસ્ત્રો તથા વિદ્યા-ભાષ્યના રચયિતા બને છે.

ભવિષ્યે દ્વાપરે ચૈવ દ્રોણિર્દ્વૈપાયનઃ પુનઃ । વેદવ્યાસો હ્યતીતેઽસ્મિન્ ભવિતા સુમહાતપાઃ ।। ૬૧.

આગામી દ્વાપર યુગમાં દ્રોણ અને દ્વૈપાયન ફરીથી જન્મ લેશે; જે વેદવ્યાસ ભૂતકાળમાં હતા, એ મહાન તપસ્વી તરીકે જન્મ લેશે.

ભવિષ્યન્તિ ભવિષ્યેષુ શાખાપ્રણયનાનિ તુ। તસ્મૈ તદ્બ્રહ્મણા બ્રહ્મતપસા પ્રાપ્તમવ્યયમ્ ।। ૬૧.

આગામી સમયમાં નવા શાખાઓની રચના થશે; એ અવિનાશી જ્ઞાન, જે બ્રહ્મના તપથી પ્રાપ્ત થયું, તેને આપવામાં આવ્યું.

તપસા કર્મ સમ્પ્રાપ્તં કર્મણા હિ તતો યશઃ। યશસા પ્રાપ્ય સત્યં હિ સત્યેનાપ્તો હિ ચાવ્યયઃ ।। ૬૧.

તપથી કર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; કર્મથી યશ મળે છે; યશથી સત્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને સત્યથી અવિનાશી તત્વ મળે છે.

અવ્યયાદમૃતં શુક્રમમૃતાત્ સર્વમેવ હિ। ધ્રુવમેકાક્ષરમિદં સ્વાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતમ્। બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણાચ્ચૈવ તદ્બ્રહ્મેત્યભિધીયતે ।। ૬૧.

અવિનાશીમાંથી અમૃત ઉત્પન્ન થાય છે અને અમૃતમાંથી બધું જ સર્જાય છે; આ એક અવિચલ અક્ષર સ્વયં આત્મામાં સ્થિત છે; એની મહાનતા અને વિસ્તરણથી તેને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

પ્રણવાવ સ્થિતં ભૂયો ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ સ્મૃતમ્। ઋગ્યજુઃ સામાથર્વરૂપિણે બ્રહ્મણે નમઃ ।। ૬૧.

પુનઃ તે પ્રણવ રૂપે સ્થિર છે, જેને ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ તરીકે સ્મરણ થાય છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ રૂપ બ્રહ્મને વંદન છે.

જગતઃ પ્રલયોત્પત્તૌ યત્તત્કારણસંજ્ઞિતમ્। મહતઃ પરમં ગુહ્યં તસ્મૈ સુબ્રહ્મણે નમઃ ।। ૬૧.

જગતની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય સમયે જે કારણ કહેવાય છે, જે મહાનથી પણ પરમ ગુહ્ય છે, એ ઉત્તમ બ્રહ્મને હું વંદન કરું છું.

અગાધાપરમક્ષય્યં જગત્સમ્મોહનાલયમ્। સપ્રકાશપ્રવૃત્તિભ્યાં પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્ ।। ૬૧.

એ અપરિમિત, અનંત અને અક્ષય છે, જગતને મોહમાં પાડનાર નિવાસસ્થાન છે, પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત ક્રિયાથી મનુષ્યના ધ્યેયનું સાધન છે.

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનવતાં નિષ્ઠા ગતિઃ સઙ્ગદમાત્મનઃ। યત્તદવ્યક્તમમૃતં પ્રકૃતિબ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।। ૬૧.

એ સાંખ્યજ્ઞાન ધરાવનારની પરમ અવસ્થા છે, આત્માને પાર ઉતારવાનો માર્ગ છે; એ અવ્યક્ત, અમૃત, પ્રકૃતિરૂપ શાશ્વત બ્રહ્મ છે.