વાયુપુરાણમ્

એતદઙ્ગિરસા પ્રોક્તન્તેષામારણ્યકં પુનઃ। ઇતિ સંખ્યા પ્રસંખ્યાતા શાખાભેદાસ્તથૈવ ચ ।। ૬૧.

આ બધું અંગિરાએ કહ્યું છે; એમાં આરણ્યક પણ આવે છે; આમ, સંખ્યા અને શાખાઓના ભેદ પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.

કર્ત્તારશ્ચૈવ શાખાનાં ભેદે હેતુસ્તથૈવ ચ। સર્વમન્વન્તરેષ્વેવં શાખાભેદાઃ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

શાખાઓના રચયિતા અને તેમના ભેદના કારણો પણ જણાવ્યા છે; દરેક મન્વંતરમાં શાખાઓના ભેદ સમાન જ ગણાય છે.

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ત્વિમે સ્મૃતાઃ। અનિત્યભાવાદ્દેવાનાં મન્ત્રોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

પ્રજાપતિની વાણી તો શાશ્વત છે, પણ એના વિવિધ રૂપો સ્મૃતિરૂપ છે; દેવતાઓના અનિત્યપણાથી મંત્રો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે.

મન્વન્તરાણાં ક્રિયતે સુરાણાં નામનિશ્ચયઃ। દ્વાપરેષુ પુનર્ભેદાઃ શ્રુતાનાં પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરોમાં દેવતાઓના નામ સ્થિર નથી રહેતા; દરેક દ્વાપરમાં વેદના ભેદ ફરીથી વર્ણવાય છે.

એવં વેદં તદાન્યસ્ય ભગવાનૃષિસત્તમઃ। શિષ્યેભ્યશ્ચ પુનર્દત્ત્વા તપસ્તપ્તું ગતો વનમ્। તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈસ્તુ શાખાભેદાસ્ત્વિમે કૃતાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે, મહાન ઋષિએ વેદ શિષ્યોને આપ્યા પછી તપ કરવા માટે વનમાં ગયા; તેમના શિષ્યો અને તેમના શિષ્યોએ આ શાખાઓના ભેદ સ્થાપ્યા.

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ। ધર્મ શાસ્ત્રં પુરાણઞ્ચ વિદ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ ।। ૬૧.

ચાર વેદો અને તેમના અંગો, મીમાંસા, વિશાળ ન્યાય, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ—આ ચૌદ વિદ્યા કહેવાય છે.

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ। અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થન્તુ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશૈવ તુ ।। ૬૧.

આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વ—આ ત્રણ, અને અર્થશાસ્ત્ર ચોથું; આમ કુલ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વન્તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ। રાજર્ષયઃ પુનસ્તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ત્રયઃ। તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયો મુનિભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।। ૬૧.

પ્રથમ બ્રહ્મર્ષિઓ ઓળખવા, પછી એમમાંથી દેવર્ષિઓ, પછી રાજર્ષિઓ અને પછી ત્રણ પ્રકારના ઋષિઓ; એમાંથી કઠોર વ્રતવાળા મુનિઓએ ઋષિપ્રકૃતિઓ સ્થાપી છે.

કશ્યપેષુ વસિષ્ઠેષુ તથા ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિષુ। પઞ્ચસ્વેતેષુ જાયન્તે ગોત્રેષુ બ્રહ્મવાદિનઃ। યસ્માદૃષન્તિ બ્રહ્માણન્તેન બ્રહ્મર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપ, વસિષ્ઠ, ભૃગુ, અંગિરા અને અત્રિ—આ પાંચ ગોત્રોમાં બ્રહ્મને જાણનારા જન્મે છે; કારણ કે એ બ્રહ્મને જુએ છે, તેથી બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

ધર્મસ્યાથ પુલસ્ત્યસ્ય ક્રતોશ્ચ પુલહસ્ય ચ। પ્રત્યૂષસ્ય પ્રભાસસ્ય કશ્યપસ્ય તથા પુનઃ ।। ૬૧.

ધર્મ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, પુલહ, પ્રતિયુષ, પ્રભાસ અને કશ્યપ — એમના વિશે સાંભળો.

દેવર્ષયઃ સુતાસ્તેષાં નામતસ્તાન્નિબોધત। દેવર્ષી ધર્મપુત્રૌ તુ નરનારાયણાનુભૌ ।। ૬૧.

આ બધાના દીકરા દેવર્ષિ કહેવાય છે. ધર્મના દીકરા છે — નર અને નારાયણ, એ બંને.

વાલખિલ્યાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ કર્દમઃ પુલહસ્ય તુ। કુબેરશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યઃ પ્રત્યૂષસ્યાચલઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૧.

ક્રતુના દીકરા વાલખિલ્ય કહેવાય છે, પુલહના દીકરા કર્દમ છે, પુલસ્ત્યના દીકરા કુબેર છે અને પ્રતિયુષના દીકરા અચલ કહેવાય છે.

પર્વતો નારદશ્ચૈવ કશ્યપસ્યાત્મજાવુભૌ। ઋષન્તિ દેવાન્ તસ્માત્તે તસ્માદ્દેવર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપના દીકરા પર્વત અને નારદ છે. એ બંને દેવતાઓના ઋષિ છે, એટલે તેમને દેવર્ષિ કહેવાય છે.

માનવે વૈષયે વંશે ઐલવંશે ચ યે નૃપાઃ। ઐલા ઐક્ષ્વાકનાભાગા જ્ઞેયા રાજર્ષયસ્તુ તે ।। ૬૧.

માનવ, વૈશ્ય અને ઐલ વંશમાં જે રાજાઓ થાય છે — ઇલા, ઇક્ષ્વાકુ અને નભના વંશજ — એ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

ઋષન્તિ રઞ્જનાદ્યસ્માત્પ્રજા રાજર્ષયસ્તતઃ । બ્રહ્મલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સ્મૃતા બ્રહ્મર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

રાજવંશમાં જે ઋષિ છે અને જેના દ્વારા પ્રજાઓ રંગાય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે. જે બ્રહ્મલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

દેવલોકપ્રતિષ્ઠાશ્ચ જ્ઞેયા દેવર્ષયઃ શુભાઃ। ઇન્દ્રલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સર્વે રાજર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

જે દેવલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ શુભ દેવર્ષિ કહેવાય છે. અને જે ઇન્દ્રલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

અભિજાત્યા ચ તપસા મન્ત્રવ્યાહરણૈસ્તથા। એવં બ્રહ્મર્ષયઃ પ્રોક્તા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તુ યે ।। ૬૧.

ઉચ્ચ કુળ, તપ અને મંત્રોચ્ચાર દ્વારા જે બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે, અને જે દિવ્ય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે.

દેવર્ષયસ્તથાન્યે ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્। ભૂતભવ્યભવજ્ઞાનં સત્યાભિવ્યાહૃતં તથા ।। ૬૧.

હવે હું દેવર્ષિ અને બીજા ઋષિઓના લક્ષણો કહું છું: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું જ્ઞાન અને સાચી વાત બોલવી.

સમ્બુદ્ધાસ્તુ સ્વયં યે તુ સમ્બુદ્ધા યે ચ વૈ સ્વયમ્। તપસેહ પ્રસિદ્ધા યે ગર્ભેયૈશ્ચ પ્રણોદિતમ્ ।। ૬૧.

જે પોતે જ જાગૃત છે, તપથી પ્રસિદ્ધ છે, અને જે ગર્ભથી જ પ્રેરિત છે — એ બધા.

મન્ત્રવ્યાહારિણો યે ચ ઐશ્વર્યાત્સર્વગાશ્ચ યે। ઇત્યેતે ઋષિભિર્યુક્તા દેવદ્વિજનૃપાસ્તુ યે ।। ૬૧.

જે મંત્ર બોલે છે, જે પોતાની શક્તિથી સર્વત્ર વ્યાપે છે — એવા દેવ, દ્વિજ અને રાજાઓ, બધા ઋષિ સાથે જોડાયેલા છે.

એતાન્ ભાવાનધીયાના યે ચૈતે ઋષયો મતાઃ। સપ્તૈતે સપ્તભિશ્ચૈવ ગુણૈઃ સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

આ ગુણોનું અભ્યાસ કરતા અને જેને ઋષિ કહેવાય છે, એવા સાતે, સાત ગુણોથી યુક્ત, સત્તર ઋષિ કહેવાય છે.

દીર્ઘાયુષો મન્ત્રકૃત ઈશ્વરા દિવ્યચક્ષુષઃ। બુદ્ધાઃ પ્રત્યક્ષધર્માણો ગોત્રપ્રવર્તકાશ્ચ યે ।। ૬૧.

લાંબી આયુષ્ય ધરાવનારા, મંત્ર રચનારા, ઇશ્વર, દિવ્ય દ્રષ્ટિવાળા, જાગૃત, સીધી રીતે ધર્મમાં સ્થિર અને ગોત્ર સ્થાપનારા — એવા છે.

ષટ્કર્માભિરતા નિત્યં શાલિનો ગૃહમેધિનઃ। તુલ્યૈર્વ્યવહરન્તિ સ્મ અદૃષ્ટૈઃ કર્મહેતુભિઃ ।। ૬૧.

સદા છ કર્મોમાં લાગેલા, શિસ્તબદ્ધ, ગૃહસ્થ, સમાન સાથે વ્યવહાર કરતા અને અજ્ઞાત કર્મફળથી ચાલતા.

અગ્રામ્યૈર્વર્ત્તયન્તિ સ્મ રસૈશ્ચૈવ સ્વયંકૃતૈઃ। કુટુમ્બિન ઋદ્વિમન્તો બાહ્યાન્તરનિવાસિનઃ ।। ૬૧.

શુદ્ધ રીતે જીવન જીવતા, પોતે બનાવેલા રસ અને ભોજન લેતા, કુટુંબવાળા, ધનવાન અને બહાર-અંદર બંનેમાં વસતા.

કૃતાદિષુ યુગાખ્યેષુ સર્વેષ્વેવ પુનઃ પુનઃ। વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં ક્રિયન્તે પ્રથમન્તુ વૈ ।। ૬૧.

કૃતયુગ વગેરે દરેક યુગની શરૂઆતમાં વારંવાર વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા સ્થાપિત થાય છે.

પ્રાપ્તૈ ત્રેતાયુગમુખે પુનઃ સપ્તર્ષયસ્ત્વિહ। પ્રવર્ત્તયન્તિ યે વર્ણાનાશ્રમાંશ્ચૈવ સર્વશઃ। તેષામેવાન્વયે વીરા ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

જ્યારે ત્રેતાયુગ આવે છે, ત્યારે ફરીથી સત્તર ઋષિઓ વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરે છે. એમના વંશમાં વારંવાર વીર પુરૂષો જન્મે છે.

જાયમાને પિતા પુત્રે પુત્રઃ પિતરિ ચૈવ હિ। એવં સમેત્યાવિચ્છેદાદ્વર્ત્તયન્ત્યાયુગક્ષયાત્। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ પ્રોક્તાનિ ગૃહમેધિનામ્ ।। ૬૧.

પુત્ર જન્મે ત્યારે પિતા પુત્રમાં અને પુત્ર પિતામાં રહે છે. આમ, અવિચ્છિન્ન પરંપરાથી યુગના અંત સુધી તેઓ ચાલે છે. ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થો કહેવાયા છે.

અર્યમ્ણો દક્ષિણા યે તુ પિતૃયાણં સમાશ્રિતાઃ। દારાગ્નિહોત્રિણસ્તે વૈ યે પ્રજાહેતવઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

જે લોકો અર્યમણના દક્ષિણ માર્ગે પિતૃયાણ સાથે જોડાયેલા છે અને સંતાનના કારણરૂપ ગણાય છે, એ અગ્નિહોત્ર કરનારના પત્નીઓ છે.

ગૃહમેધિનાઞ્ચ સંખ્યેયાઃ શ્મશાનાન્યાશ્રયન્તિ તે। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ નિહિતા ઉત્તરાયણે ।। ૬૧.

ગૃહસ્થોના માટે ગણવામાં આવતાં સ્મશાનો ઉત્તરાયણમાં સ્થિત છે અને એની સંખ્યા ચોર્યાસી હજાર છે.