વાયુપુરાણમ્

અષ્ટૌ સામસહસ્રાણિ સામાનિ ચ ચતુર્દ્દશ। આરણ્યકં સહોમઞ્ચ એતાદ્ગાયન્તિ સામગાઃ ।। ૬૧.

આઠ હજાર સામગાન અને ચૌદ સામાન છે. આરણ્યક અને હોમાંચ પણ સામગો દ્વારા ગવાય છે.

દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ છન્દ આધ્વર્યવં સ્મૃતમ્। યજુષાં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ યથા વ્યાસો વ્યકલ્પયત્ ।। ૬૧.

દ્વાદશ હજાર શ્લોકો આ ધ્વર્યવ (યજુરવેદ)ના ગણાય છે, જેમ વિયાસજીએ યજુરવેદના બ્રાહ્મણો માટે નક્કી કર્યા છે.

સગ્રામ્યારણ્યકન્તત્સ્યાત્સમન્ત્રકરણં તથા। અતઃ પરં કથાનાન્તુ પૂર્વા ઇતિ વિશેષણમ્ ।। ૬૧.

આમાં ગામ અને અરણ્ય સંહિતાઓ, તથા મંત્રો અને વિધિ-વિધાન પણ સામેલ છે; આ સિવાય, પહેલાની કથાઓ અલગથી ઓળખાય છે.

ગ્રામ્યારણ્યં સમન્ત્રઞ્ચ ઋગ્બ્રાહ્મણયજુઃ સ્મૃતમ્। તથા હારિદ્રવીયાણાં ખિલાન્યુપખિલાનિ ચ। તથૈવ તૈત્તિરીયાણાં પરક્ષુદ્રા ઇતિ સ્મૃતમ્ ।। ૬૧.

ગામ, અરણ્ય અને મંત્ર ભાગ ઋગ્વેદ, બ્રાહ્મણ અને યજુરવેદમાં માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે, હારિદ્રવિયોની ખિલ અને ઉપખિલ તથા તૈત્તિરિયોની નાના ભાગો પણ માન્ય છે.

દ્વે સહસ્રે શતન્યૂને વેદે વાજસનેયકે। ઋગ્ગણઃ પરિ સંખ્યાતો બ્રાહ્મણન્તુ ચતુર્ગુણમ્ ।। ૬૧.

વાજસનેયી વેદમાં ઉન્નીસસો શ્લોક છે; ઋગ્વેદનો સંકલન પણ આવો જ ગણાય છે અને બ્રાહ્મણ ભાગ એના ચારગણા છે.

અષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતાનિ ચાષ્ટૌ અશીતિરન્યાન્યધિકશ્ચ પાદઃ। એતત્પ્રમાણં યજુષામૃચાઞ્ચ સશુક્રિયં સાખિલ યાજ્ઞવલ્ક્યમ્ ।। ૬૧.

આઠ હજાર અને આઠસો, અને થોડું વધારે, એટલું યજુર અને ઋગ્વેદના શ્લોકોનું પ્રમાણ છે, જેમાં શુક્રિય અને યાજ્ઞવલ્ક્યની બધી શાખાઓ પણ આવે છે.

તથા ચરણવિદ્યાનાં પ્રમાણં સંહિતાં શ્રૃણુ। ષટ્સાહસ્રમૃચામુક્તમૃચઃ ષડ્વિંશતિઃ પુનઃ । એતાવદધિકં તેષાં યજુઃ કામં વિવક્ષતિ ।। ૬૧.

હવે વિવિધ શાખાઓની સંહિતાઓનું પ્રમાણ સાંભળો: છ હજાર ઋગ્વેદના શ્લોકો કહેવામાં આવ્યા છે, અને એમાં છવીસ વધુ છે; એટલું યજુરવેદમાં વધારાનું કહેવાય છે.

એકાદશ સહસ્રાણિ દશ ચાન્યા દશોત્તરાઃ । ઋચાન્દશ સહસ્રાણિ અશીતિત્રિશતાનિ ચ ।। ૬૧.

અગિયાર હજાર, અને પછી દસ વધુ, અને દસ વધુ ઉમેરો; અને દસ હજાર ઋગ્વેદના શ્લોકો, સાથે ત્રણસો એંસી પણ છે.

સહસ્રમેકં મન્ત્રાણામૃચામુક્તં પ્રમાણતઃ। એતાવદ્ભૃગુવિસ્તારમન્યચ્ચાથર્વિકં બહુ ।। ૬૧.

હજાર ઋગ્વેદના મંત્રો પ્રમાણરૂપ કહેવામાં આવ્યા છે; એટલું ભૃગુ પરંપરાનું વિસ્તરણ છે, અને અથર્વવેદ તો એથી પણ વધારે છે.

ઋચામથર્વણાં પઞ્ચ સહસ્રાણિ વિનિશ્ચયઃ। સહસ્રમન્યદ્વિજ્ઞેયમૃષિભિર્વિંશતિં વિના ।। ૬૧.

અથર્વણ ઋગ્વેદના પાંચ હજાર શ્લોકો નક્કી છે; અને એક હજાર વધુ, જેમાંથી વીસ શિષ્યોને છોડીને ગણાય છે.

એતદઙ્ગિરસા પ્રોક્તન્તેષામારણ્યકં પુનઃ। ઇતિ સંખ્યા પ્રસંખ્યાતા શાખાભેદાસ્તથૈવ ચ ।। ૬૧.

આ બધું અંગિરાએ કહ્યું છે; એમાં આરણ્યક પણ આવે છે; આમ, સંખ્યા અને શાખાઓના ભેદ પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.

કર્ત્તારશ્ચૈવ શાખાનાં ભેદે હેતુસ્તથૈવ ચ। સર્વમન્વન્તરેષ્વેવં શાખાભેદાઃ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

શાખાઓના રચયિતા અને તેમના ભેદના કારણો પણ જણાવ્યા છે; દરેક મન્વંતરમાં શાખાઓના ભેદ સમાન જ ગણાય છે.

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ત્વિમે સ્મૃતાઃ। અનિત્યભાવાદ્દેવાનાં મન્ત્રોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

પ્રજાપતિની વાણી તો શાશ્વત છે, પણ એના વિવિધ રૂપો સ્મૃતિરૂપ છે; દેવતાઓના અનિત્યપણાથી મંત્રો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે.

મન્વન્તરાણાં ક્રિયતે સુરાણાં નામનિશ્ચયઃ। દ્વાપરેષુ પુનર્ભેદાઃ શ્રુતાનાં પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરોમાં દેવતાઓના નામ સ્થિર નથી રહેતા; દરેક દ્વાપરમાં વેદના ભેદ ફરીથી વર્ણવાય છે.

એવં વેદં તદાન્યસ્ય ભગવાનૃષિસત્તમઃ। શિષ્યેભ્યશ્ચ પુનર્દત્ત્વા તપસ્તપ્તું ગતો વનમ્। તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈસ્તુ શાખાભેદાસ્ત્વિમે કૃતાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે, મહાન ઋષિએ વેદ શિષ્યોને આપ્યા પછી તપ કરવા માટે વનમાં ગયા; તેમના શિષ્યો અને તેમના શિષ્યોએ આ શાખાઓના ભેદ સ્થાપ્યા.

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ। ધર્મ શાસ્ત્રં પુરાણઞ્ચ વિદ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ ।। ૬૧.

ચાર વેદો અને તેમના અંગો, મીમાંસા, વિશાળ ન્યાય, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ—આ ચૌદ વિદ્યા કહેવાય છે.

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ। અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થન્તુ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશૈવ તુ ।। ૬૧.

આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વ—આ ત્રણ, અને અર્થશાસ્ત્ર ચોથું; આમ કુલ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વન્તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ। રાજર્ષયઃ પુનસ્તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ત્રયઃ। તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયો મુનિભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।। ૬૧.

પ્રથમ બ્રહ્મર્ષિઓ ઓળખવા, પછી એમમાંથી દેવર્ષિઓ, પછી રાજર્ષિઓ અને પછી ત્રણ પ્રકારના ઋષિઓ; એમાંથી કઠોર વ્રતવાળા મુનિઓએ ઋષિપ્રકૃતિઓ સ્થાપી છે.

કશ્યપેષુ વસિષ્ઠેષુ તથા ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિષુ। પઞ્ચસ્વેતેષુ જાયન્તે ગોત્રેષુ બ્રહ્મવાદિનઃ। યસ્માદૃષન્તિ બ્રહ્માણન્તેન બ્રહ્મર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપ, વસિષ્ઠ, ભૃગુ, અંગિરા અને અત્રિ—આ પાંચ ગોત્રોમાં બ્રહ્મને જાણનારા જન્મે છે; કારણ કે એ બ્રહ્મને જુએ છે, તેથી બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

ધર્મસ્યાથ પુલસ્ત્યસ્ય ક્રતોશ્ચ પુલહસ્ય ચ। પ્રત્યૂષસ્ય પ્રભાસસ્ય કશ્યપસ્ય તથા પુનઃ ।। ૬૧.

ધર્મ, પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, પુલહ, પ્રતિયુષ, પ્રભાસ અને કશ્યપ — એમના વિશે સાંભળો.

દેવર્ષયઃ સુતાસ્તેષાં નામતસ્તાન્નિબોધત। દેવર્ષી ધર્મપુત્રૌ તુ નરનારાયણાનુભૌ ।। ૬૧.

આ બધાના દીકરા દેવર્ષિ કહેવાય છે. ધર્મના દીકરા છે — નર અને નારાયણ, એ બંને.

વાલખિલ્યાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ કર્દમઃ પુલહસ્ય તુ। કુબેરશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યઃ પ્રત્યૂષસ્યાચલઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૧.

ક્રતુના દીકરા વાલખિલ્ય કહેવાય છે, પુલહના દીકરા કર્દમ છે, પુલસ્ત્યના દીકરા કુબેર છે અને પ્રતિયુષના દીકરા અચલ કહેવાય છે.

પર્વતો નારદશ્ચૈવ કશ્યપસ્યાત્મજાવુભૌ। ઋષન્તિ દેવાન્ તસ્માત્તે તસ્માદ્દેવર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપના દીકરા પર્વત અને નારદ છે. એ બંને દેવતાઓના ઋષિ છે, એટલે તેમને દેવર્ષિ કહેવાય છે.

માનવે વૈષયે વંશે ઐલવંશે ચ યે નૃપાઃ। ઐલા ઐક્ષ્વાકનાભાગા જ્ઞેયા રાજર્ષયસ્તુ તે ।। ૬૧.

માનવ, વૈશ્ય અને ઐલ વંશમાં જે રાજાઓ થાય છે — ઇલા, ઇક્ષ્વાકુ અને નભના વંશજ — એ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

ઋષન્તિ રઞ્જનાદ્યસ્માત્પ્રજા રાજર્ષયસ્તતઃ । બ્રહ્મલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સ્મૃતા બ્રહ્મર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

રાજવંશમાં જે ઋષિ છે અને જેના દ્વારા પ્રજાઓ રંગાય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે. જે બ્રહ્મલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.

દેવલોકપ્રતિષ્ઠાશ્ચ જ્ઞેયા દેવર્ષયઃ શુભાઃ। ઇન્દ્રલોકપ્રતિષ્ઠાસ્તુ સર્વે રાજર્ષયો મતાઃ ।। ૬૧.

જે દેવલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ શુભ દેવર્ષિ કહેવાય છે. અને જે ઇન્દ્રલોકમાં સ્થિર છે, તેઓ બધા રાજર્ષિ કહેવાય છે.

અભિજાત્યા ચ તપસા મન્ત્રવ્યાહરણૈસ્તથા। એવં બ્રહ્મર્ષયઃ પ્રોક્તા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તુ યે ।। ૬૧.

ઉચ્ચ કુળ, તપ અને મંત્રોચ્ચાર દ્વારા જે બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે, અને જે દિવ્ય છે, તેઓ રાજર્ષિ કહેવાય છે.

દેવર્ષયસ્તથાન્યે ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્। ભૂતભવ્યભવજ્ઞાનં સત્યાભિવ્યાહૃતં તથા ।। ૬૧.

હવે હું દેવર્ષિ અને બીજા ઋષિઓના લક્ષણો કહું છું: ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું જ્ઞાન અને સાચી વાત બોલવી.

સમ્બુદ્ધાસ્તુ સ્વયં યે તુ સમ્બુદ્ધા યે ચ વૈ સ્વયમ્। તપસેહ પ્રસિદ્ધા યે ગર્ભેયૈશ્ચ પ્રણોદિતમ્ ।। ૬૧.

જે પોતે જ જાગૃત છે, તપથી પ્રસિદ્ધ છે, અને જે ગર્ભથી જ પ્રેરિત છે — એ બધા.