વાયુપુરાણમ્

શૌનકસ્તુ દ્વિધા કૃત્વા દદાવેકન્તુ બભ્રવે। દ્વિતીયાં સંહિતાં ધીમાન્સૈન્ધવાયનસંજ્ઞિતે ।। ૬૧.

શૌનકે તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી એક ભાગ બભ્રવને આપ્યો અને બીજો ભાગ વૈભવશાળી શૈંધવાયનને આપ્યો.

સૈન્ધવો મુઞ્જકેશાય ભિન્ના સા ચ દ્વિધા પુનઃ। નક્ષત્ર કલ્પો વૈતાનસ્તૃતીયઃ સંહિતાનિધિઃ। ચતુર્થોઽઙ્ગિરસઃ કલ્પઃ શાન્તિકલ્પશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૬૧.

શૈંધવે મુંજકેશને આપ્યો અને એ પણ ફરી બે ભાગમાં વહેંચાયો. પછી નક્ષત્રકલ્પ, વૈતાન, ત્રીજો સંહિતાનિધિ, ચોથો અંગિરસકલ્પ અને પાંચમો શાંતિકલ્પ છે.

શ્રેષ્ઠસ્ત્વથર્વણો હ્યેતે સંહિતાનાં વિકલ્પનાઃ। ષટ્શઃ કૃત્વા મયાપ્યુક્તં પુરાણમૃષિસત્તમાઃ ।। ૬૧.

આ બધા અથર્વણ સંહિતાના શ્રેષ્ઠ વિભાજનો છે. છ પ્રકારના વિભાજન કર્યા પછી મેં પુરાણનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, હે મહાન ઋષિ.

આત્રેયઃ સુમતિર્ધીમાન્કાશ્યપો હ્યકૃતવ્રણઃ। ભારદ્વાજોઽગ્નિવર્ચાશ્ચ વસિષ્ઠો મિત્રયુશ્ચ યઃ । સાવર્ણિઃ સોમદત્તિસ્તુ સુશર્મા શાંશપાયનઃ ।। ૬૧.

આત્રેય, વિદ્વાન સુમતિ, કાશ્યપ, અકૃતવ્રણ, ભારદ્વાજ, અગ્નિવર્ચા, વસિષ્ઠ, મિત્રયુ, સાવર્ણિ, સોમદત્ત, સુશર્મા અને શાંશપાયન—

એતે શિષ્યા મમ બ્રહ્મન્ પુરાણેષુ દૃઢવ્રતાઃ। ત્રિભિસ્તિસ્રઃ કૃતાસ્તિસ્રઃ સંહિતાઃ પુનરેવ હિ ।। ૬૧.

હે બ્રાહ્મણ, આ બધા મારા દૃઢવ્રતી શિષ્યો છે. દરેકે ત્રણ સંહિતાઓ ત્રણમાંથી બનાવેલી છે.

કાશ્યપઃ સંહિતાકર્ત્તા સાવર્ણિઃ શાંશપાયનઃ। સામિકા ચ ચતુર્થીસ્યાત્સા ચૈષા પૂર્વસંહિતા ।। ૬૧.

કાશ્યપ, સાવર્ણિ, શાંશપાયન અને સામિકા—આ બધા સંહિતાના રચયિતા છે. આ પહેલાંની સંહિતા છે.

સર્વાસ્તા હિ ચતુષ્પાદાઃ સર્વાશ્ચૈકાર્થવાચિકાઃ। પાઠાન્તરે પૃથગ્ભૂતા વેદશાખા યથા તથા। ચતુઃસાહસ્રિકાઃ સર્વાઃ શાંશપાયનિકામૃતે ।। ૬૧.

આ બધામાં ચાર ભાગ છે અને બધાનો અર્થ એક જ છે. અલગ પઠનપ્રકાર પ્રમાણે એ જુદા જુદા છે, જેમ વેદની શાખાઓ હોય છે. બધામાં ચાર હજાર શ્લોક છે, શાંશપાયનિકા સિવાય.

લોમહર્ષણિકા મૂલાસ્તતઃ કાશ્યપિકાઃ પરાઃ। સાવર્ણિકાસ્તૃતીયાસ્તા યજુર્વાક્યાર્થપણ્ડિતાઃ ।। ૬૧.

લોહિતહર્ષણિક મુખ્ય છે, પછી કાશ્યપિક અને ત્રીજા સાવર્ણિક છે, જે યજુરવેદના અર્થમાં નિષ્ણાત છે.

શાંશપાયનિકાશ્ચાન્યા નોદનાર્થવિભૂષિતાઃ । સહસ્રાણિ ઋચામષ્ટૌ ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ।। ૬૧.

બીજી શાંશપાયનિકાઓ નિયમોના અર્થથી શોભાયમાન છે. તેમાં આઠ હજાર છસો ઋચા છે.

એતાઃ પઞચદશાન્યાશ્ચ દશાન્યા દશભિસ્તથા। વાલખિલ્યાઃ સમપ્રૈખાઃ (ષાઃ) સસાવર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૬૧.

આ ઉપરાંત પંદર અન્ય અને દસ વધુ છે. વાલખિલ્ય, સમપ્રૈખ અને સાવર્ણાવાળા પણ ઉલ્લેખિત છે.

અષ્ટૌ સામસહસ્રાણિ સામાનિ ચ ચતુર્દ્દશ। આરણ્યકં સહોમઞ્ચ એતાદ્ગાયન્તિ સામગાઃ ।। ૬૧.

આઠ હજાર સામગાન અને ચૌદ સામાન છે. આરણ્યક અને હોમાંચ પણ સામગો દ્વારા ગવાય છે.

દ્વાદશૈવ સહસ્રાણિ છન્દ આધ્વર્યવં સ્મૃતમ્। યજુષાં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ યથા વ્યાસો વ્યકલ્પયત્ ।। ૬૧.

દ્વાદશ હજાર શ્લોકો આ ધ્વર્યવ (યજુરવેદ)ના ગણાય છે, જેમ વિયાસજીએ યજુરવેદના બ્રાહ્મણો માટે નક્કી કર્યા છે.

સગ્રામ્યારણ્યકન્તત્સ્યાત્સમન્ત્રકરણં તથા। અતઃ પરં કથાનાન્તુ પૂર્વા ઇતિ વિશેષણમ્ ।। ૬૧.

આમાં ગામ અને અરણ્ય સંહિતાઓ, તથા મંત્રો અને વિધિ-વિધાન પણ સામેલ છે; આ સિવાય, પહેલાની કથાઓ અલગથી ઓળખાય છે.

ગ્રામ્યારણ્યં સમન્ત્રઞ્ચ ઋગ્બ્રાહ્મણયજુઃ સ્મૃતમ્। તથા હારિદ્રવીયાણાં ખિલાન્યુપખિલાનિ ચ। તથૈવ તૈત્તિરીયાણાં પરક્ષુદ્રા ઇતિ સ્મૃતમ્ ।। ૬૧.

ગામ, અરણ્ય અને મંત્ર ભાગ ઋગ્વેદ, બ્રાહ્મણ અને યજુરવેદમાં માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે, હારિદ્રવિયોની ખિલ અને ઉપખિલ તથા તૈત્તિરિયોની નાના ભાગો પણ માન્ય છે.

દ્વે સહસ્રે શતન્યૂને વેદે વાજસનેયકે। ઋગ્ગણઃ પરિ સંખ્યાતો બ્રાહ્મણન્તુ ચતુર્ગુણમ્ ।। ૬૧.

વાજસનેયી વેદમાં ઉન્નીસસો શ્લોક છે; ઋગ્વેદનો સંકલન પણ આવો જ ગણાય છે અને બ્રાહ્મણ ભાગ એના ચારગણા છે.

અષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતાનિ ચાષ્ટૌ અશીતિરન્યાન્યધિકશ્ચ પાદઃ। એતત્પ્રમાણં યજુષામૃચાઞ્ચ સશુક્રિયં સાખિલ યાજ્ઞવલ્ક્યમ્ ।। ૬૧.

આઠ હજાર અને આઠસો, અને થોડું વધારે, એટલું યજુર અને ઋગ્વેદના શ્લોકોનું પ્રમાણ છે, જેમાં શુક્રિય અને યાજ્ઞવલ્ક્યની બધી શાખાઓ પણ આવે છે.

તથા ચરણવિદ્યાનાં પ્રમાણં સંહિતાં શ્રૃણુ। ષટ્સાહસ્રમૃચામુક્તમૃચઃ ષડ્વિંશતિઃ પુનઃ । એતાવદધિકં તેષાં યજુઃ કામં વિવક્ષતિ ।। ૬૧.

હવે વિવિધ શાખાઓની સંહિતાઓનું પ્રમાણ સાંભળો: છ હજાર ઋગ્વેદના શ્લોકો કહેવામાં આવ્યા છે, અને એમાં છવીસ વધુ છે; એટલું યજુરવેદમાં વધારાનું કહેવાય છે.

એકાદશ સહસ્રાણિ દશ ચાન્યા દશોત્તરાઃ । ઋચાન્દશ સહસ્રાણિ અશીતિત્રિશતાનિ ચ ।। ૬૧.

અગિયાર હજાર, અને પછી દસ વધુ, અને દસ વધુ ઉમેરો; અને દસ હજાર ઋગ્વેદના શ્લોકો, સાથે ત્રણસો એંસી પણ છે.

સહસ્રમેકં મન્ત્રાણામૃચામુક્તં પ્રમાણતઃ। એતાવદ્ભૃગુવિસ્તારમન્યચ્ચાથર્વિકં બહુ ।। ૬૧.

હજાર ઋગ્વેદના મંત્રો પ્રમાણરૂપ કહેવામાં આવ્યા છે; એટલું ભૃગુ પરંપરાનું વિસ્તરણ છે, અને અથર્વવેદ તો એથી પણ વધારે છે.

ઋચામથર્વણાં પઞ્ચ સહસ્રાણિ વિનિશ્ચયઃ। સહસ્રમન્યદ્વિજ્ઞેયમૃષિભિર્વિંશતિં વિના ।। ૬૧.

અથર્વણ ઋગ્વેદના પાંચ હજાર શ્લોકો નક્કી છે; અને એક હજાર વધુ, જેમાંથી વીસ શિષ્યોને છોડીને ગણાય છે.

એતદઙ્ગિરસા પ્રોક્તન્તેષામારણ્યકં પુનઃ। ઇતિ સંખ્યા પ્રસંખ્યાતા શાખાભેદાસ્તથૈવ ચ ।। ૬૧.

આ બધું અંગિરાએ કહ્યું છે; એમાં આરણ્યક પણ આવે છે; આમ, સંખ્યા અને શાખાઓના ભેદ પણ જણાવવામાં આવ્યા છે.

કર્ત્તારશ્ચૈવ શાખાનાં ભેદે હેતુસ્તથૈવ ચ। સર્વમન્વન્તરેષ્વેવં શાખાભેદાઃ સમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

શાખાઓના રચયિતા અને તેમના ભેદના કારણો પણ જણાવ્યા છે; દરેક મન્વંતરમાં શાખાઓના ભેદ સમાન જ ગણાય છે.

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ત્વિમે સ્મૃતાઃ। અનિત્યભાવાદ્દેવાનાં મન્ત્રોત્પત્તિઃ પુનઃ પુનઃ ।। ૬૧.

પ્રજાપતિની વાણી તો શાશ્વત છે, પણ એના વિવિધ રૂપો સ્મૃતિરૂપ છે; દેવતાઓના અનિત્યપણાથી મંત્રો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે.

મન્વન્તરાણાં ક્રિયતે સુરાણાં નામનિશ્ચયઃ। દ્વાપરેષુ પુનર્ભેદાઃ શ્રુતાનાં પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

મન્વંતરોમાં દેવતાઓના નામ સ્થિર નથી રહેતા; દરેક દ્વાપરમાં વેદના ભેદ ફરીથી વર્ણવાય છે.

એવં વેદં તદાન્યસ્ય ભગવાનૃષિસત્તમઃ। શિષ્યેભ્યશ્ચ પુનર્દત્ત્વા તપસ્તપ્તું ગતો વનમ્। તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈસ્તુ શાખાભેદાસ્ત્વિમે કૃતાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે, મહાન ઋષિએ વેદ શિષ્યોને આપ્યા પછી તપ કરવા માટે વનમાં ગયા; તેમના શિષ્યો અને તેમના શિષ્યોએ આ શાખાઓના ભેદ સ્થાપ્યા.

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ। ધર્મ શાસ્ત્રં પુરાણઞ્ચ વિદ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ ।। ૬૧.

ચાર વેદો અને તેમના અંગો, મીમાંસા, વિશાળ ન્યાય, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ—આ ચૌદ વિદ્યા કહેવાય છે.

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ। અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થન્તુ વિદ્યાસ્ત્વષ્ટાદશૈવ તુ ।। ૬૧.

આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વ—આ ત્રણ, અને અર્થશાસ્ત્ર ચોથું; આમ કુલ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વન્તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ। રાજર્ષયઃ પુનસ્તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ત્રયઃ। તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયો મુનિભિઃ સંશિતવ્રતૈઃ ।। ૬૧.

પ્રથમ બ્રહ્મર્ષિઓ ઓળખવા, પછી એમમાંથી દેવર્ષિઓ, પછી રાજર્ષિઓ અને પછી ત્રણ પ્રકારના ઋષિઓ; એમાંથી કઠોર વ્રતવાળા મુનિઓએ ઋષિપ્રકૃતિઓ સ્થાપી છે.

કશ્યપેષુ વસિષ્ઠેષુ તથા ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિષુ। પઞ્ચસ્વેતેષુ જાયન્તે ગોત્રેષુ બ્રહ્મવાદિનઃ। યસ્માદૃષન્તિ બ્રહ્માણન્તેન બ્રહ્મર્ષયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કશ્યપ, વસિષ્ઠ, ભૃગુ, અંગિરા અને અત્રિ—આ પાંચ ગોત્રોમાં બ્રહ્મને જાણનારા જન્મે છે; કારણ કે એ બ્રહ્મને જુએ છે, તેથી બ્રહ્મર્ષિ કહેવાય છે.