વાયુપુરાણમ્

તથા ઘર્માદિતપ્તાભ્યસ્ત્વદ્ભ્યો વૃષ્ટિભ્ય એવ ચ। નૈકા મૃગશરીરેભ્યો જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે ॥ ૮.

સૂર્યપ્રભા કે અન્ય તાપથી ગરમ થયેલા પાણીમાંથી અને વરસાદથી પણ અનેક પ્રાણીઓ, પશુઓના શરીરમાંથી જન્મે છે.

મીનકાઃ પિપ્પલા દંશાસ્તથા તિત્તિરપુત્રિકાઃ। નીલચિત્રાશ્ચ જાયન્તે હ્યલકા બહુવિસ્તરાઃ ॥ ૮.

માછલીઓ, પિપ્પળા નામના જીવ, દંશ (મચ્છર), તિતિરપુત્રી જેવા પક્ષીઓ અને અનેક પ્રકારના વાદળી અને રંગબેરંગી જીવ પણ એ જ રીતે જન્મે છે.

જલજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે। કાશાતો યઞ્જકાઃ કીટનલદા બહુપાદકાઃ ॥ ૮.

આ જળચર અને સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓમાં કાશ, યંજક, નળમાં છિદ્ર પાડનારા જીવ અને અનેક પગવાળા જીવ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

સિહલા રોમલાશ્ચૈવ પિચ્છલાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। ઇત્યેમાદિર્હિ ગણો જલજઃ સ્વેદજઃ સ્મૃતઃ ॥ ૮.

સિહલા, રોમલા અને પિછલા નામના જીવ પણ ઉલ્લેખાયા છે; આ રીતે જળચર અને સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓના વર્ગનું સ્મરણ થાય છે.

સર્પિર્ભ્યો માષમુદ્ગાનાં જાયન્તે ક્રમશસ્તથા। જમ્બુબિલ્વામ્રપૂગેભ્યઃ ફલેભ્યશ્ચૈવ જન્તવઃ ॥ ૮.

ઘી, મગ અને મુગમાંથી ક્રમશઃ જીવજંતુઓ જન્મે છે; તેમ જ જાંબુ, બિલ્વ, કેરી અને બીજા ફળોમાંથી પણ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

મુદ્ગેભ્યઃ પનસેભ્યશ્ચ તણ્ડુલેભ્યસ્તથૈવ ચ। તથા કોટરશુષ્કેભ્યો નિહિતેભ્યો ભવન્તિ હિ ॥ ૮.

મુગ, પનસ અને તાંદળમાંથી, તેમજ ખોખલા સુકા ભાગોમાં અને ભંડારેલા અનાજમાંથી પણ જીવજંતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

અન્યેભ્યોઽપિ ચ જાયન્તે ન હિ તેભ્યશ્ચિરં સદા। જન્તવસ્તુરગાદિભ્યો વિષાદિભ્યસ્તથૈવ ચ ॥ ૮.

અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી પણ જીવજંતુઓ જન્મે છે, પણ એ ત્યાં લાંબા સમય સુધી રહેતા નથી; ઘોડા અને બીજા પશુઓમાંથી, તેમજ ઝેરમાંથી પણ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

બહૂન્યહાનિ નિઃક્ષિપ્તે સમ્ભવન્તિ ચ ગોમયે। જાયન્તે કૃમયો વિપ્રા કાષ્ઠેભ્યશ્ચ ઘુણાદયઃ ॥ ૮.

ઘણાં દિવસ સુધી પડેલા ગોમયમાંથી અનેક જીવજંતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે; વૃક્ષના લાકડામાં પણ કીડા અને ઘુણ જેવા જીવ જન્મે છે.

ક્રમાદ્‌દ્રુમાણાં જાયન્તે વિવિધા નીલમક્ષિકાઃ। તથા શુષ્કવિકારેભ્યઃ પુત્રિકાઃ પ્રભવન્તિ ચ ॥ ૮.

વૃક્ષોમાંથી વિવિધ પ્રકારની વાદળી માખીઓ ક્રમશઃ જન્મે છે; એ જ રીતે સુકા પદાર્થોમાંથી પણ સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે.

કાલિકા શતિકેભ્યશ્ચ સર્પા જાયન્તિ સર્વશઃ। સંસ્વેદજાશ્ચ જાયન્તે વૃશ્ચિકાઃ શુષ્કગોમયાત્ ॥ ૮.

કાળી ચાદરમાંથી સર્વ દિશામાં સાપો જન્મે છે; અને સુકા ગોમયમાંથી સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓ જેમ કે વિચ્છુ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

ગોભ્યો હિ મહિષેભ્યશ્ચ જાયન્તે જન્તવઃ પ્રભો। મત્સ્યાદયશ્ચ વિવિધા અણ્ડકુક્ષૌ વિશેષતઃ ॥ ૮.

ગાય અને મહિષીમાંથી પણ અનેક પ્રાણીઓ જન્મે છે; ખાસ કરીને વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ અને બીજા જીવ અંડામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ચૈવીરિકાશ્ચ જાયન્તે તથા ગોજાકુલાનિ ચ। તથાન્યાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ જલૌકાદીનિ જાતયઃ ॥ ૮.

તે જ રીતે ચૈવીરિકા અને ગાયોના ઝુંડો જન્મે છે; એ જ રીતે લીછ અને આવા અન્ય નાનાં-સૂક્ષ્મ જીવ પણ પેદા થાય છે.

મક્ષિકાણાં વિકારાણિ જાયન્તે જાત યોઽપરે । પ્રાયેણ તુ વસન્ત્યસ્મિન્નુચ્છિષ્ટોદકકર્દ્દમે ॥ ૮.

માખીઓના વિવિધ પ્રકારો જન્મે છે, અને બીજા પણ અનેક પ્રકારના જીવ, જે મોટાભાગે બચેલા પાણી અને કાદવમાં જોવા મળે છે.

મશકાનાં વિકારાણિ ભ્રમરાણાં તથૈવ ચ। તૃણેભ્યશ્ચૈવ જાયન્તે પુત્રિકા પુત્રભાસકાઃ ॥ ૮.

મચ્છર અને મધમાખી જેવા જીવના પણ અનેક પ્રકારો થાય છે; અને ઘાસમાંથી પુત્રીકા અને પુત્રભાસક નામના જીવ પણ જન્મે છે.

મણિચ્છેદાસ્તથા વ્યાલાઃ પોતજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। શતવેરિવિકારાણિ કરીષેભ્યો ભવન્તિહ ॥ ૮.

મણિના ટુકડા, સાપ અને જહાજમાં જન્મેલા જીવ કહેવામાં આવ્યા છે; અને શતાવેરીના વિવિધ પ્રકારો અહીં લેદામાંથી પેદા થાય છે.

એવમાદિરસઙ્ખ્યાતો ગણઃ સંસ્વેદજો મયા। સમાસાભિહિતો હ્યેષ પ્રાક્કર્મવશજઃ સ્મૃતઃ ॥ ૮.

આ રીતે, સંખ્યાતીત એવા સંસ્વેદજ જીવોના જૂથનો હું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું; એ બધું પૂર્વકર્મના પ્રભાવથી પેદા થાય છે એમ કહેવાય છે.

તથાઽન્યે નૈઋતાઃ સત્ત્વાસ્તે સ્મૃતા ઉપસર્ગજાઃ। પૂતાસ્તુ યોનિજાઃ કેચિત્કેચિદૌત્પત્તિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

એ જ રીતે, અન્ય નૈૃત્ય નામના જીવ પણ છે, જે ઉપસર્ગથી પેદા થાય છે એમ કહેવાય છે; કેટલાક યોનિથી જન્મેલા છે અને કેટલાક આપોઆપ જન્મેલા માનવામાં આવે છે.

પ્રાયેણ દેવાઃ સર્વે વૈ વિજ્ઞેયા હ્યુપપત્તિજાઃ । કેચિત્તુ યોનિજા દેવાઃ કેચિદેવાનિમિત્તતઃ ॥ ૮.

મોટાભાગના બધા દેવતાઓ ઉપપત્તિથી જન્મેલા છે એમ સમજવું જોઈએ; પણ કેટલાક દેવતાઓ યોનિથી જન્મેલા છે અને કેટલાક કોઈ કારણ વિના પેદા થાય છે.

તૂલાલાઘશ્ચ કોલશ્ચ શિવા કન્યા તથૈવ ચ। અપત્યં સરમાયાસ્તુ ગણા વૈ સરમાદયઃ ॥ ૮.

તુલાલાઘ, કોલ, શિવા અને કન્યા પણ; અને સરમાની સંતાન, એટલે કે સરમાના જૂથો પણ છે.

શ્યામશ્ચ શબલશ્ચૈવ અર્જુનો હરિતસ્તથા। કૃષ્ણો ધૂમ્રારૂણશ્ચૈવ તૂલાલાઘશ્ચ કદ્રુકાઃ ॥ ૮.

શ્યામ, શબલ, અર્જુન, હરિત, કૃષ્ણ, ધૂમ્રારૂણ, તુલાલાઘ અને કદ્રુકા—આ બધા છે.

સુરસાથ વિજજ્ઞે તુ શતમેકં શિરો મતમ્। સર્પાણાં તક્ષકો રાજા નાગાનાઞ્ચાપિ વાસુકિઃ । દ્ર. ગરુડપુરાણે ૧.૧૯૭.૧૨ મધ્યે વાસુકેઃ પાર્થિવમણ્ડલે એવં તક્ષકસ્ય વાયુમણ્ડલે સ્થિતિઃ તમોબહુલ ઇત્યેષ ગણઃ ક્રોધવશાત્મકઃ ॥ ૮.

સુરસાએ એક શતમસ્તકવાળો પેદા કર્યો હતો; સાપોમાં તક્ષક રાજા છે અને નાગોમાં વાસુકિ; આ જૂથ અંધકારથી ભરેલો અને ક્રોધથી ચાલે છે.

પુલહસ્યાત્મજા સર્ગસ્તામ્રાયાસ્તન્નિબોધત। બહ્વન્યાસ્ત્વભિવિખ્યાતાસ્તામ્રાયાશ્ચ વિજજ્ઞિરે ॥ ૮.

હવે પુલહના પુત્ર તામ્રાની સંતાન સાંભળો; તામ્રામાંથી અનેક જાણીતા જીવ પણ જન્મ્યા છે.

શ્યેની ભાસી તથા ક્રૌઞ્ચી ધૃતરાષ્ટ્રી શુકી તથા। અરુણસ્ય ભાર્યા શ્યેની તુ વીર્યવન્તૌ મહાબલૌ। સમ્પાતિઞ્ચ જટાયુઞ્ચ પ્રસૂતા પક્ષિસત્તમૌ ॥ ૮.

શ્યેની, ભાસી, ક્રૌંચી, ધૃતરાષ્ટ્રિ અને શુકી; એમાં આરુણની પત્ની શ્યેનીએ શક્તિશાળી સમ્પાતિ અને જટાયુ, બે મહાન પક્ષીઓને જન્મ આપ્યો હતો.

સમ્પાતિરજનત્ પુત્રં કન્યામેકાં તથૈવ ચ। જટાયુષશ્ચ યે પુત્રાઃ કાક ગૃધ્રાશ્ચકર્ણિનઃ ॥ ૮.

સમ્પાતિએ એક પુત્ર અને એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો; અને જટાયુના પુત્રોમાં કાગડા અને મોટા કાનવાળા ગૃધ્રો હતા.

ભાર્યા ગરુત્મતશ્ચાપિ ભાસી ક્રૌઞ્ચી તથા શુકી। ધૃતરાષ્ટ્રી ચ ભદ્રા ચ તાસ્વપત્યાનિ વક્ષ્યતે ॥ ૮.

ગરુડમત્તની પત્નીઓ—ભાસી, ક્રૌંચી, શુકી, ધૃતરાષ્ટ્રિ અને ભદ્રા—એમના સંતાનોનું વર્ણન હવે કરવામાં આવશે.

શુકી ગરુત્મતઃ પુત્રાન્ સુષુવે ષટ્ પરિશ્રુતાન્ । ત્રિશિરં સુમુખઞ્ચૈવ બલં પૃષ્ઠં મહાબલમ્ ॥ ૮.

શુકીએ ગરુડમત્તને છ પ્રસિદ્ધ પુત્રો આપ્યા: ત્રિશિર, સુમુખ, બલ, પૃષ્ઠ અને મહાબલ.

ત્રિશઙ્ખનેત્રં સુમુખં સુરૂપં સુરસં બલમ્। એષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ગરુડાનાં મહાત્મનામ્ ॥ ૮.

ત્રિશંખનેત્ર, સુમુખ, સુરુપ, સુરસ અને બલ—આ બધા મહાન આત્માવાળા ગરુડોના પુત્રો અને પૌત્રો છે.

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ ક્રૂરાણાં પન્નગાશિનામ્। પુત્રપૌત્રવિસર્ગાચ્ચ તેષાં વૈ વંશવિસ્તરઃ ॥ ૮.

ચૌદ હજાર ક્રૂર, સાપખોર જીવ છે; એમના પુત્ર-પૌત્રોથી એમનો વંશ વિસ્તરે છે.

વ્યાપ્તાનિ યાનિ દેશાનિ તાનિ વક્ષ્યે યથાક્રમમ્। શાલ્મલિદ્વીપમખિલં દેવકૂટઞ્ચ પર્વતમ્ ॥ ૮.

જે પ્રદેશો એમણે વ્યાપી લીધાં છે, એ હવે ક્રમશઃ કહું છું: આખું શાલમલી દ્વીપ અને દેવકૂટ પર્વત.