વાયુપુરાણમ્

તસ્ય શિષ્યો ભવેદ્ધીમાન્પૌષ્યઞ્જી દ્વિજસત્તમાઃ। હિરણ્યનાભઃ કૌશિક્યૌ દ્વિતીયોઽભૂન્નરાધિપઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સુકર્માનો શિષ્ય બુદ્ધિશાળી પૌષ્યંજિ હતો અને બીજો હિરણ્યનાભ કૌશિક્ય, જે રાજકુમાર હતો.

અધ્યાપયત્તુ પૌષ્યઞ્જી સહસ્રાર્દ્ધન્તુ સંહિતાઃ। તેનાન્યોદીચ્યસામાન્યાઃ શિષ્યાઃ પૌષ્યઞ્જિનઃ શુભાઃ ।। ૬૧.

પૌષ્યંજિએ હજાર સંહિતાઓમાંથી અડધી સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; તેથી પૌષ્યંજિના પુણ્યશાળી શિષ્યો ઉત્તર સામગા તરીકે ઓળખાયા.

શતાનિ પઞ્ચ કૌશિક્યઃ સંહિતાનાઞ્ચ વીર્યવાન્। શિષ્યા હિરણ્યનાભસ્ય સ્મૃતાસ્તે પ્રાચ્યસામગાઃ ।। ૬૧.

વીર કૌશિક્યે પાંચસો સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; હિરણ્યનાભના શિષ્યો પૂર્વ સામગા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

લોકાક્ષી કુથુમિશ્ચૈવ કુશીતી લાઙ્ગલિસ્તથા। પૌષ્યઞ્જિશિષ્યાશ્ચત્વારસ્તેષાં ભેદાન્નિબોધત ।। ૬૧.

લોકાક્ષી, કુથુમિ, કુશીતી અને લાંગલી—આ ચાર પૌષ્યંજિના શિષ્યો હતા; હવે એમના શાખાઓ વિશે સાંભળો.

રાણાયનીયઃ સ હિ તણ્ડિપુત્રસ્તસ્માદન્યો મૂલચારી સુવિદ્વાન્। સકતિપુત્રઃ સહસાત્યપુત્ર એતાન્ ભેદાન્ વિત્ત લોકાક્ષિણસ્તુ ।। ૬૧.

રાણાયણીય, તંડિનો પુત્ર, અને બીજો વિદ્વાન મૂલચારી; સકતિપુત્ર અને સહસાત્યપુત્ર—આ લોકાક્ષીના શાખાઓ છે.

ત્રયસ્તુ કુથુમેઃ પુત્રા ઔરસો રસપાસરઃ। ભાગવિત્તિશ્ચ તેજસ્વી ત્રિવિધાઃ કૌથુમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કુથુમિના ત્રણ પુત્રો હતા: રસપાસર, ભાગવિત્તિ અને તેજસ્વી; એ ત્રણ કૌથુમ શાખાઓ તરીકે જાણીતા છે.

શૌરિદ્યુઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રશ્ચદ્વાવેતૌ ચરિતવ્રતૌ। રાણાયનીયઃ સૌમિત્રિઃ સામવેદવિશારદૌ ।। ૬૧.

શૌરિદ્યુ અને શ્રૃંગિપુત્ર, બંને સદ્ચરિત્રવાળા, અને રાણાયણીય, સોમિત્રિ—આ બધાં સામવેદના નિષ્ણાત છે.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રો મહાતપાઃ। ચૈલઃ પ્રાચીનયોગશ્ચ સુરાલશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૧.

મહાતપસ્વી શ્રૃંગિપુત્રે ત્રણ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: ચૈલ, પ્રાચીનયોગ અને સુરાલ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રોવાચ સંહિતાઃ ષટ્તુ પારાશર્યસ્તુ કૌથુમઃ। આસુરાયણવૈશાખ્યૌ વેદવૃદ્ધપરાયણૌ ।। ૬૧.

કૌથુમ પૌરાશર્યે છ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: આસુરાયણ અને વૈશાખ્ય, બંને પ્રાચીન વેદમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

પ્રાચીનયોગપુત્રશ્ચ બુદ્ધિમાંશ્ચ પતઞ્જલિઃ। કૌથુમસ્ય તુ ભેદાસ્તે પારાશર્યસ્ય ષટ્ સ્મૃતાઃ। લાઙ્ગલિઃ શાલિહોત્રશ્ચ ષટ્ ષટ્ પ્રોવાચ સંહિતાઃ ।। ૬૧.

પ્રાચીનયોગપુત્ર અને વિદ્વાન પતંજલિ—આ કૌથુમની શાખાઓ છે; પૌરાશર્યની છ શાખાઓ પણ જાણીતી છે. લાંગલી અને શાલિહોત્રે પણ છ-છ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી.

ભાલુકિઃ કામહાનિશ્ચ જૈમિનિર્લોમગાયિનઃ। કણ્ડશ્ચ કોલહશ્ચૈવ ષડેતે લાઙ્ગલાઃ સ્મૃતાઃ। એતે લાઙ્ગલિનઃ શિષ્યાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રસાધિતાઃ ।। ૬૧.

ભાલુકિ, કામહાનિ, જયમિની, લોમગાયિન, કંડ અને કોલહ—આ છ લાંગલ તરીકે ઓળખાય છે. લાંગલિના આ શિષ્યો દ્વારા સંહિતાઓ સ્થાપિત થઈ.

તતો હિરણ્યનાભસ્ય કૃતશિષ્યો નૃપાત્મજઃ । સોઽકરોચ્ચ ચતુર્વિંશત્સંહિતા દ્વિપદાં વરઃ । પ્રોવાચ ચૈવ શિષ્યેભ્યો યેભ્યસ્તાંશ્ચ નિબોધત ।। ૬૧.

પછી હિરણ્યનાભના પુત્ર અને રાજકુમાર કૃતએ ચોવીસ સંહિતાઓ રચી અને પોતાના શિષ્યોને શીખવી; હવે એમના નામો સાંભળો.

રાડશ્ચ મહવીર્યશ્ચ પઞ્ચમો વાહનસ્તથા। તાલકઃ પાણ્ડકશ્ચૈષ કાલિકો રાજિકસ્તથા। ગૌતમશ્ચાજબસ્તશ્ચ સોમરાજાપતત્તતઃ ।। ૬૧.

રાડ, મહાવીર્ય, પંચમ, વાહન, તાલક, પાંડક, કાલિકા, રાજિક, ગૌતમ, અજબસ્ત અને સોમરાજ—આ ક્રમશઃ એના શિષ્યો છે.

પૃષ્ઠગ્નઃ પરિકૃષ્ટશ્ચ ઉલૂખલક એવ ચ। યવીયસશ્ચ વૈશાલો અંગુલીયશ્ચ કૌશિકઃ ।। ૬૧.

પૃષ્ઠગ્ન, પરિકૃષ્ટ, ઉલૂખલક, યવીયસ, વૈશાલ, અંગુલીય અને કૌશિક—આ બધા નામો છે.

સાલિમઞ્જરિસત્યશ્ચ કાપીયઃ કાનિકશ્ચ યઃ। પરાશરશ્ચ ધર્માત્મા ઇતિ ક્રાન્તાસ્તુ સામગાઃ ।। ૬૧.

સાલિમંજરીસત્ય, કાપીય, કાનિક અને ધર્મવંત પરાશર—આ બધા સામગો હવે નથી.

સામગાનાન્તુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠૌ દ્વૌ તુ પ્રકીર્ત્તિતૌ। પૌષ્યઞ્જિશ્ચ કૃતિશ્ચૈવ સંહિતાનાં વિકલ્પકૌ ।। ૬૧.

બધા સામગોમાંથી બે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે—પૌષ્યંજી અને કૃતિ. એ બંને સંહિતાઓના વિવસ્થાપક છે.

અથર્વાણં દ્વિધા કૃત્વા સુમન્તુરદદદ્ દ્વિજાઃ । કબન્ધાય પુનઃ કૃત્સ્રં સ ચ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૬૧.

સુમંતુએ અથર્વવેદને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને દ્વિજોને આપ્યો અને પછી આખો ગ્રંથ કબંધને યોગ્ય રીતે શીખવ્યો.

કબન્ધસ્તુ દ્વિદા કૃત્વા પથ્યાયૈકં પુનર્દદૌ। દ્વિતીયં વેદસ્પર્શાય સ ચતુર્દ્ધાકરોત્ પુનઃ ।। ૬૧.

કબંધે પણ તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યો. એક ભાગ પથ્યને આપ્યો અને બીજો ભાગ વેદના અભ્યાસ માટે ફરી ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

મોદો બ્રહ્મબલશ્ચૈવ પિપ્પલાદસ્તથૈવ ચ। શૌકાયનિશ્ચ ધર્મજ્ઞશ્ચતુર્થસ્તપનઃ સ્મૃતઃ।? વેદસ્પર્શસ્ય ચત્વારઃ શિષ્યાસ્ત્વેતે દૃઢવ્રતાઃ ।। ૬૧.

મોદ, બ્રહ્મબલ, પિપ્પલાદ, ધર્મજ્ઞ શૌકાયન અને ચોથા તપન—આ ચારેય વેદસ્પર્શના દૃઢવ્રતી શિષ્યો છે.

પુનશ્ચ ત્રિવિધં વિદ્ધિ પથ્યાનાં ભેદમુત્તમમ્। જાજલિઃ કુમુદાદિશ્ચ તૃતીયઃ શૌનકઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૧.

પથ્યની પરંપરાનો શ્રેષ્ઠ વિભાજન ત્રણ પ્રકારનો છે—જાજલિ, કુમુદ અને બીજા, અને ત્રીજા તરીકે શૌનકનું નામ લેવાય છે.

શૌનકસ્તુ દ્વિધા કૃત્વા દદાવેકન્તુ બભ્રવે। દ્વિતીયાં સંહિતાં ધીમાન્સૈન્ધવાયનસંજ્ઞિતે ।। ૬૧.

શૌનકે તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી એક ભાગ બભ્રવને આપ્યો અને બીજો ભાગ વૈભવશાળી શૈંધવાયનને આપ્યો.

સૈન્ધવો મુઞ્જકેશાય ભિન્ના સા ચ દ્વિધા પુનઃ। નક્ષત્ર કલ્પો વૈતાનસ્તૃતીયઃ સંહિતાનિધિઃ। ચતુર્થોઽઙ્ગિરસઃ કલ્પઃ શાન્તિકલ્પશ્ચ પઞ્ચમઃ ।। ૬૧.

શૈંધવે મુંજકેશને આપ્યો અને એ પણ ફરી બે ભાગમાં વહેંચાયો. પછી નક્ષત્રકલ્પ, વૈતાન, ત્રીજો સંહિતાનિધિ, ચોથો અંગિરસકલ્પ અને પાંચમો શાંતિકલ્પ છે.

શ્રેષ્ઠસ્ત્વથર્વણો હ્યેતે સંહિતાનાં વિકલ્પનાઃ। ષટ્શઃ કૃત્વા મયાપ્યુક્તં પુરાણમૃષિસત્તમાઃ ।। ૬૧.

આ બધા અથર્વણ સંહિતાના શ્રેષ્ઠ વિભાજનો છે. છ પ્રકારના વિભાજન કર્યા પછી મેં પુરાણનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, હે મહાન ઋષિ.

આત્રેયઃ સુમતિર્ધીમાન્કાશ્યપો હ્યકૃતવ્રણઃ। ભારદ્વાજોઽગ્નિવર્ચાશ્ચ વસિષ્ઠો મિત્રયુશ્ચ યઃ । સાવર્ણિઃ સોમદત્તિસ્તુ સુશર્મા શાંશપાયનઃ ।। ૬૧.

આત્રેય, વિદ્વાન સુમતિ, કાશ્યપ, અકૃતવ્રણ, ભારદ્વાજ, અગ્નિવર્ચા, વસિષ્ઠ, મિત્રયુ, સાવર્ણિ, સોમદત્ત, સુશર્મા અને શાંશપાયન—

એતે શિષ્યા મમ બ્રહ્મન્ પુરાણેષુ દૃઢવ્રતાઃ। ત્રિભિસ્તિસ્રઃ કૃતાસ્તિસ્રઃ સંહિતાઃ પુનરેવ હિ ।। ૬૧.

હે બ્રાહ્મણ, આ બધા મારા દૃઢવ્રતી શિષ્યો છે. દરેકે ત્રણ સંહિતાઓ ત્રણમાંથી બનાવેલી છે.

કાશ્યપઃ સંહિતાકર્ત્તા સાવર્ણિઃ શાંશપાયનઃ। સામિકા ચ ચતુર્થીસ્યાત્સા ચૈષા પૂર્વસંહિતા ।। ૬૧.

કાશ્યપ, સાવર્ણિ, શાંશપાયન અને સામિકા—આ બધા સંહિતાના રચયિતા છે. આ પહેલાંની સંહિતા છે.

સર્વાસ્તા હિ ચતુષ્પાદાઃ સર્વાશ્ચૈકાર્થવાચિકાઃ। પાઠાન્તરે પૃથગ્ભૂતા વેદશાખા યથા તથા। ચતુઃસાહસ્રિકાઃ સર્વાઃ શાંશપાયનિકામૃતે ।। ૬૧.

આ બધામાં ચાર ભાગ છે અને બધાનો અર્થ એક જ છે. અલગ પઠનપ્રકાર પ્રમાણે એ જુદા જુદા છે, જેમ વેદની શાખાઓ હોય છે. બધામાં ચાર હજાર શ્લોક છે, શાંશપાયનિકા સિવાય.

લોમહર્ષણિકા મૂલાસ્તતઃ કાશ્યપિકાઃ પરાઃ। સાવર્ણિકાસ્તૃતીયાસ્તા યજુર્વાક્યાર્થપણ્ડિતાઃ ।। ૬૧.

લોહિતહર્ષણિક મુખ્ય છે, પછી કાશ્યપિક અને ત્રીજા સાવર્ણિક છે, જે યજુરવેદના અર્થમાં નિષ્ણાત છે.

શાંશપાયનિકાશ્ચાન્યા નોદનાર્થવિભૂષિતાઃ । સહસ્રાણિ ઋચામષ્ટૌ ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ।। ૬૧.

બીજી શાંશપાયનિકાઓ નિયમોના અર્થથી શોભાયમાન છે. તેમાં આઠ હજાર છસો ઋચા છે.