વાયુપુરાણમ્

બ્રહ્મહત્યા તુ યૈશ્ચીર્ણા ચરણાચ્ચરકાઃ સ્મૃતાઃ । વૈશમ્પાયનશિષ્યાસ્તે ચરકાઃ સમુદાહૃતાઃ ।। ૬૧.

જે શિષ્યો દ્વારા બ્રાહ્મણહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું, તેમને ચરક કહેવામાં આવ્યા—કારણ કે તેમણે ચર્યા (ફર્યા). વૈશંપાયનના શિષ્યોને ચરક કહેવાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તા વાજિનસ્તાન્નિબોધત। યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય શિષ્યાસ્તે કણ્વવૈધેયશાલિનઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ચરકોનું વર્ણન થયું; હવે વાજિન વિશે સાંભળો. તેઓ યાજ્ઞવલ્ક્યના શિષ્યો છે: કણ્વ, વૈદેહ અને શાલિન.

મધ્યન્દિનશ્ચ શાપેયી વિદિગ્ધશ્ચાપ્ય ઉદ્દલઃ। તામ્રાયણશ્ચ વાત્સ્યશ્ચ તથા ગાલવશૈશિરી। આટવી ચ તથા પર્ણી વીરણી સપરાયણઃ ।। ૬૧.

મધ્યંદિન, શાપેય, વિદિગ્ધ, ઉદ્દલ, તામ્રાયણ, વાત્સ્ય, ગાલવ, શૈશિરી, આટવી, પર્ણી, વીરણી અને પરાયણ—આ બધા તેમના નામ છે.

ઇત્યેતે વાજિનઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ સંસ્મૃતાઃ। શતમેકાધિકં કૃત્સ્નં યજુષાં વૈ વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે પંદર વાજિન ગણાય છે. કુલ મળીને યજુરમંત્રોની એકસો એક સંહિતાઓ છે.

પુત્રમધ્યાપયામાસ સુમન્તુમથ જૈમિનિઃ। સુમન્તુશ્ચાપિ સુત્વાનં પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ। સુકર્માણં સુતં સુત્વા પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ ।। ૬૧.

પછી જયમિનીએ પોતાના પુત્ર સુમંતુને શિક્ષણ આપ્યું. સુમંતુએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું. સુકર્માએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું.

સ સહસ્રમધીત્યાશુ સુકર્માપ્યથ સંહિતાઃ। પ્રોવાચાથ સહસ્રસ્ય સુકર્મા સૂર્યવર્ચસઃ ।। ૬૧.

સુકર્માએ ઝડપથી હજાર સંહિતાઓ શીખી લીધી અને પછી પોતે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી બનીને એ હજાર સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી.

અનધ્યાયેષ્વધીયાનાંસ્તાઞ્જઘાન શતક્રતુઃ। પ્રાયોપવેશમકરોત્તતોઽસૌ શિષ્યકારણાત્ ।। ૬૧.

જ્યારે કેટલાક શિષ્યો મનાઈના સમયમાં પાઠ કરતા, ત્યારે ઇન્દ્રે તેમને દંડ આપ્યો; પછી સુકર્માએ પોતાના શિષ્યોના હિત માટે ઉપવાસ આરંભ્યો.

ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા તતઃ શક્રો વરમસ્મૈ દદૌ પુનઃ। ભાવિનૌ તે મહાવીર્યૌ શિષ્યાવનલવર્ચસૌ ।। ૬૧.

પછી ઇન્દ્રે સુકર્માનો ક્રોધ જોઈને ફરીพรસન્ન થઈ, કહ્યું: 'તારા બે શિષ્યો મહાશક્તિશાળી અને અગ્નિ જેવાં તેજવંત હશે.'

અધીયાનૌ મહાપ્રાજ્ઞૌ સહસ્રં સહિતાવુભૌ। એતૌ સુરૌ મહાભાગૌ મા ક્રુધ્ય દ્વિજસત્તમ ।। ૬૧.

'આ બંને મહાપંડિત અને સાથે ભણતા, હજાર સંહિતાઓ શીખી લેશે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું એમના પર ક્રોધ ન કર, કારણ કે એ દેવતુલ્ય અને પુણ્યશાળી છે.'

ઇત્યુક્ત્વા વાસવઃ શ્રીમાન્સુકર્માણં યશસ્વિનમ્। શાન્તક્રોધં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬૧.

આ રીતે કહીને તેજસ્વી ઇન્દ્રે સુકર્મા બ્રાહ્મણનો ક્રોધ શાંત થયો જોઈને ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યો.

તસ્ય શિષ્યો ભવેદ્ધીમાન્પૌષ્યઞ્જી દ્વિજસત્તમાઃ। હિરણ્યનાભઃ કૌશિક્યૌ દ્વિતીયોઽભૂન્નરાધિપઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સુકર્માનો શિષ્ય બુદ્ધિશાળી પૌષ્યંજિ હતો અને બીજો હિરણ્યનાભ કૌશિક્ય, જે રાજકુમાર હતો.

અધ્યાપયત્તુ પૌષ્યઞ્જી સહસ્રાર્દ્ધન્તુ સંહિતાઃ। તેનાન્યોદીચ્યસામાન્યાઃ શિષ્યાઃ પૌષ્યઞ્જિનઃ શુભાઃ ।। ૬૧.

પૌષ્યંજિએ હજાર સંહિતાઓમાંથી અડધી સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; તેથી પૌષ્યંજિના પુણ્યશાળી શિષ્યો ઉત્તર સામગા તરીકે ઓળખાયા.

શતાનિ પઞ્ચ કૌશિક્યઃ સંહિતાનાઞ્ચ વીર્યવાન્। શિષ્યા હિરણ્યનાભસ્ય સ્મૃતાસ્તે પ્રાચ્યસામગાઃ ।। ૬૧.

વીર કૌશિક્યે પાંચસો સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; હિરણ્યનાભના શિષ્યો પૂર્વ સામગા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

લોકાક્ષી કુથુમિશ્ચૈવ કુશીતી લાઙ્ગલિસ્તથા। પૌષ્યઞ્જિશિષ્યાશ્ચત્વારસ્તેષાં ભેદાન્નિબોધત ।। ૬૧.

લોકાક્ષી, કુથુમિ, કુશીતી અને લાંગલી—આ ચાર પૌષ્યંજિના શિષ્યો હતા; હવે એમના શાખાઓ વિશે સાંભળો.

રાણાયનીયઃ સ હિ તણ્ડિપુત્રસ્તસ્માદન્યો મૂલચારી સુવિદ્વાન્। સકતિપુત્રઃ સહસાત્યપુત્ર એતાન્ ભેદાન્ વિત્ત લોકાક્ષિણસ્તુ ।। ૬૧.

રાણાયણીય, તંડિનો પુત્ર, અને બીજો વિદ્વાન મૂલચારી; સકતિપુત્ર અને સહસાત્યપુત્ર—આ લોકાક્ષીના શાખાઓ છે.

ત્રયસ્તુ કુથુમેઃ પુત્રા ઔરસો રસપાસરઃ। ભાગવિત્તિશ્ચ તેજસ્વી ત્રિવિધાઃ કૌથુમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કુથુમિના ત્રણ પુત્રો હતા: રસપાસર, ભાગવિત્તિ અને તેજસ્વી; એ ત્રણ કૌથુમ શાખાઓ તરીકે જાણીતા છે.

શૌરિદ્યુઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રશ્ચદ્વાવેતૌ ચરિતવ્રતૌ। રાણાયનીયઃ સૌમિત્રિઃ સામવેદવિશારદૌ ।। ૬૧.

શૌરિદ્યુ અને શ્રૃંગિપુત્ર, બંને સદ્ચરિત્રવાળા, અને રાણાયણીય, સોમિત્રિ—આ બધાં સામવેદના નિષ્ણાત છે.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રો મહાતપાઃ। ચૈલઃ પ્રાચીનયોગશ્ચ સુરાલશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૧.

મહાતપસ્વી શ્રૃંગિપુત્રે ત્રણ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: ચૈલ, પ્રાચીનયોગ અને સુરાલ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રોવાચ સંહિતાઃ ષટ્તુ પારાશર્યસ્તુ કૌથુમઃ। આસુરાયણવૈશાખ્યૌ વેદવૃદ્ધપરાયણૌ ।। ૬૧.

કૌથુમ પૌરાશર્યે છ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: આસુરાયણ અને વૈશાખ્ય, બંને પ્રાચીન વેદમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

પ્રાચીનયોગપુત્રશ્ચ બુદ્ધિમાંશ્ચ પતઞ્જલિઃ। કૌથુમસ્ય તુ ભેદાસ્તે પારાશર્યસ્ય ષટ્ સ્મૃતાઃ। લાઙ્ગલિઃ શાલિહોત્રશ્ચ ષટ્ ષટ્ પ્રોવાચ સંહિતાઃ ।। ૬૧.

પ્રાચીનયોગપુત્ર અને વિદ્વાન પતંજલિ—આ કૌથુમની શાખાઓ છે; પૌરાશર્યની છ શાખાઓ પણ જાણીતી છે. લાંગલી અને શાલિહોત્રે પણ છ-છ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી.

ભાલુકિઃ કામહાનિશ્ચ જૈમિનિર્લોમગાયિનઃ। કણ્ડશ્ચ કોલહશ્ચૈવ ષડેતે લાઙ્ગલાઃ સ્મૃતાઃ। એતે લાઙ્ગલિનઃ શિષ્યાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રસાધિતાઃ ।। ૬૧.

ભાલુકિ, કામહાનિ, જયમિની, લોમગાયિન, કંડ અને કોલહ—આ છ લાંગલ તરીકે ઓળખાય છે. લાંગલિના આ શિષ્યો દ્વારા સંહિતાઓ સ્થાપિત થઈ.

તતો હિરણ્યનાભસ્ય કૃતશિષ્યો નૃપાત્મજઃ । સોઽકરોચ્ચ ચતુર્વિંશત્સંહિતા દ્વિપદાં વરઃ । પ્રોવાચ ચૈવ શિષ્યેભ્યો યેભ્યસ્તાંશ્ચ નિબોધત ।। ૬૧.

પછી હિરણ્યનાભના પુત્ર અને રાજકુમાર કૃતએ ચોવીસ સંહિતાઓ રચી અને પોતાના શિષ્યોને શીખવી; હવે એમના નામો સાંભળો.

રાડશ્ચ મહવીર્યશ્ચ પઞ્ચમો વાહનસ્તથા। તાલકઃ પાણ્ડકશ્ચૈષ કાલિકો રાજિકસ્તથા। ગૌતમશ્ચાજબસ્તશ્ચ સોમરાજાપતત્તતઃ ।। ૬૧.

રાડ, મહાવીર્ય, પંચમ, વાહન, તાલક, પાંડક, કાલિકા, રાજિક, ગૌતમ, અજબસ્ત અને સોમરાજ—આ ક્રમશઃ એના શિષ્યો છે.

પૃષ્ઠગ્નઃ પરિકૃષ્ટશ્ચ ઉલૂખલક એવ ચ। યવીયસશ્ચ વૈશાલો અંગુલીયશ્ચ કૌશિકઃ ।। ૬૧.

પૃષ્ઠગ્ન, પરિકૃષ્ટ, ઉલૂખલક, યવીયસ, વૈશાલ, અંગુલીય અને કૌશિક—આ બધા નામો છે.

સાલિમઞ્જરિસત્યશ્ચ કાપીયઃ કાનિકશ્ચ યઃ। પરાશરશ્ચ ધર્માત્મા ઇતિ ક્રાન્તાસ્તુ સામગાઃ ।। ૬૧.

સાલિમંજરીસત્ય, કાપીય, કાનિક અને ધર્મવંત પરાશર—આ બધા સામગો હવે નથી.

સામગાનાન્તુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠૌ દ્વૌ તુ પ્રકીર્ત્તિતૌ। પૌષ્યઞ્જિશ્ચ કૃતિશ્ચૈવ સંહિતાનાં વિકલ્પકૌ ।। ૬૧.

બધા સામગોમાંથી બે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે—પૌષ્યંજી અને કૃતિ. એ બંને સંહિતાઓના વિવસ્થાપક છે.

અથર્વાણં દ્વિધા કૃત્વા સુમન્તુરદદદ્ દ્વિજાઃ । કબન્ધાય પુનઃ કૃત્સ્રં સ ચ વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્ ।। ૬૧.

સુમંતુએ અથર્વવેદને બે ભાગમાં વિભાજિત કરીને દ્વિજોને આપ્યો અને પછી આખો ગ્રંથ કબંધને યોગ્ય રીતે શીખવ્યો.

કબન્ધસ્તુ દ્વિદા કૃત્વા પથ્યાયૈકં પુનર્દદૌ। દ્વિતીયં વેદસ્પર્શાય સ ચતુર્દ્ધાકરોત્ પુનઃ ।। ૬૧.

કબંધે પણ તેને બે ભાગમાં વિભાજિત કર્યો. એક ભાગ પથ્યને આપ્યો અને બીજો ભાગ વેદના અભ્યાસ માટે ફરી ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

મોદો બ્રહ્મબલશ્ચૈવ પિપ્પલાદસ્તથૈવ ચ। શૌકાયનિશ્ચ ધર્મજ્ઞશ્ચતુર્થસ્તપનઃ સ્મૃતઃ।? વેદસ્પર્શસ્ય ચત્વારઃ શિષ્યાસ્ત્વેતે દૃઢવ્રતાઃ ।। ૬૧.

મોદ, બ્રહ્મબલ, પિપ્પલાદ, ધર્મજ્ઞ શૌકાયન અને ચોથા તપન—આ ચારેય વેદસ્પર્શના દૃઢવ્રતી શિષ્યો છે.