વાયુપુરાણમ્

યો નોઽત્ર સપ્તરાત્રેણ નાગચ્છેદ્ દ્વિજસત્તમાઃ। સ કુર્યાદ્બ્રહ્મવધ્યાં વૈ સમયો નઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આપણામાંથી જે સાત રાતમાં અહીં નહીં આવે, તેને બ્રાહ્મણહત્યા જેવો દોષ લાગશે—આવો આપણો સંકલ્પ થયો હતો.

તતસ્તે સગણાઃ સર્વે વૈશમ્પાયન વર્જિતાઃ। પ્રયયુઃ સપ્તરાત્રેણ યત્ર સન્ધિઃ કૃતોઽભવત્ ।। ૬૧.

પછી બધા પોતાના શિષ્યો સાથે, વૈશંપાયનને છોડીને, સાત રાતમાં જ્યાં સંમેલન થયું હતું ત્યાં પહોંચી ગયા.

બ્રાહ્મણાનાન્તુ વચનાદ્‌બ્રહ્મવધ્યાઞ્ચકાર સઃ । શિષ્યાનથ સમાનીય સ વૈશણ્પાયનોઽબ્રવીત્ ।। ૬૧.

બ્રાહ્મણોના વચનથી વૈશંપાયનને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગ્યો. પછી તેણે પોતાના શિષ્યોને બોલાવીને કહ્યું.

બ્રહ્મવદ્યાઞ્ચરધ્વં વૈ મત્કૃતે દ્વિજસત્તમાઃ। સર્વે યૂયં સમાગમ્ય બ્રૂત મે તદ્ધિતં વચઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, મારા માટે બ્રાહ્મણહત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત કરો. તમે બધા એકઠા થઈને મને જે કલ્યાણકારક હોય તે કહો.

અહમેવ ચરિષ્યામિ તિષ્ઠન્તુ મુનયસ્ત્વિમે। બલઞ્ચોત્થાપયિષ્યામિ તપસા સ્વેન ભાવિતઃ ।। ૬૧.

હું એકલો જ એ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ; એ બધા ઋષિઓ અહીં જ રહે. હું મારા તપોથી શક્તિ ઉત્પન્ન કરીશ.

એવમુક્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધો યાજ્ઞવલ્ક્યમથાબ્રવીત્ । ઉવાચ યત્ત્વયાધીતં સર્વં પ્રત્યર્પયસ્વ મે ।। ૬૧.

આવી વાત સાંભળીને યાજ્ઞવલ્ક્ય ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: 'તમે મારી પાસે જે શીખ્યું છે, એ બધું પાછું આપો.'

એવમુક્તઃ સ રૂપાણિ યજૂંષિ પ્રદદૌ ગુરોઃ। રુધિરેણ તથાક્તાનિ છર્દિત્વા બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૧.

આ રીતે કહ્યાબાદ, યાજ્ઞવલ્ક્યએ પોતાના ગુરુને યજુરમંત્રો લોહી સાથે ઉલટી કરીને પાછા આપી દીધા.

તતઃ સ ધ્યાનમાસ્થાય સૂર્યમારાધયદ્ દ્વિજાઃ । સૂર્યબ્રહ્મ યદુચ્છિન્નં ખં ગત્વા પ્રતિતિષ્ઠતિ ।। ૬૧.

પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય ધ્યાનમાં બેસી સૂર્યદેવની ઉપાસના કરવા લાગ્યા. જે યજુરમંત્રો ગુમ થઈ ગયા હતા, તે આકાશમાં જઈ સ્થિર રહ્યા.

તતો યાનિ ગતાન્યૂર્દ્ધ્વં યજૂંષ્યાદિત્યમણ્ડલમ્। તાનિ તસ્મૈ દદૌ તુષ્ટઃ સૂર્યો વૈ બ્રહ્મરીતયે। અશ્વ રૂપાય માર્તણ્ડો યાજ્ઞવલ્ક્યાય ધીમતે ।। ૬૧.

પછી જે યજુરમંત્રો સૂર્યમંડળમાં ગયા હતા, તે સૂર્યદેવ બ્રહ્મહિત માટે ઘોડાના રૂપમાં પ્રસન્ન થઈ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યને આપ્યા.

યજૂંષ્યધીયન્તે યાનિ બ્રાહ્મણા યેન કેન ચ। અશ્વરૂપાય દત્તાનિ તતસ્તે વાજિનોઽભવન્ ।। ૬૧.

જે બ્રાહ્મણોએ એ યજુરમંત્રો શીખ્યા, જે યાજ્ઞવલ્ક્યને ઘોડાના રૂપમાં મળ્યા હતા, તેમને વાજિન કહેવામાં આવ્યા.

બ્રહ્મહત્યા તુ યૈશ્ચીર્ણા ચરણાચ્ચરકાઃ સ્મૃતાઃ । વૈશમ્પાયનશિષ્યાસ્તે ચરકાઃ સમુદાહૃતાઃ ।। ૬૧.

જે શિષ્યો દ્વારા બ્રાહ્મણહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું, તેમને ચરક કહેવામાં આવ્યા—કારણ કે તેમણે ચર્યા (ફર્યા). વૈશંપાયનના શિષ્યોને ચરક કહેવાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તા વાજિનસ્તાન્નિબોધત। યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય શિષ્યાસ્તે કણ્વવૈધેયશાલિનઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ચરકોનું વર્ણન થયું; હવે વાજિન વિશે સાંભળો. તેઓ યાજ્ઞવલ્ક્યના શિષ્યો છે: કણ્વ, વૈદેહ અને શાલિન.

મધ્યન્દિનશ્ચ શાપેયી વિદિગ્ધશ્ચાપ્ય ઉદ્દલઃ। તામ્રાયણશ્ચ વાત્સ્યશ્ચ તથા ગાલવશૈશિરી। આટવી ચ તથા પર્ણી વીરણી સપરાયણઃ ।। ૬૧.

મધ્યંદિન, શાપેય, વિદિગ્ધ, ઉદ્દલ, તામ્રાયણ, વાત્સ્ય, ગાલવ, શૈશિરી, આટવી, પર્ણી, વીરણી અને પરાયણ—આ બધા તેમના નામ છે.

ઇત્યેતે વાજિનઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ સંસ્મૃતાઃ। શતમેકાધિકં કૃત્સ્નં યજુષાં વૈ વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે પંદર વાજિન ગણાય છે. કુલ મળીને યજુરમંત્રોની એકસો એક સંહિતાઓ છે.

પુત્રમધ્યાપયામાસ સુમન્તુમથ જૈમિનિઃ। સુમન્તુશ્ચાપિ સુત્વાનં પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ। સુકર્માણં સુતં સુત્વા પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ ।। ૬૧.

પછી જયમિનીએ પોતાના પુત્ર સુમંતુને શિક્ષણ આપ્યું. સુમંતુએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું. સુકર્માએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું.

સ સહસ્રમધીત્યાશુ સુકર્માપ્યથ સંહિતાઃ। પ્રોવાચાથ સહસ્રસ્ય સુકર્મા સૂર્યવર્ચસઃ ।। ૬૧.

સુકર્માએ ઝડપથી હજાર સંહિતાઓ શીખી લીધી અને પછી પોતે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી બનીને એ હજાર સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી.

અનધ્યાયેષ્વધીયાનાંસ્તાઞ્જઘાન શતક્રતુઃ। પ્રાયોપવેશમકરોત્તતોઽસૌ શિષ્યકારણાત્ ।। ૬૧.

જ્યારે કેટલાક શિષ્યો મનાઈના સમયમાં પાઠ કરતા, ત્યારે ઇન્દ્રે તેમને દંડ આપ્યો; પછી સુકર્માએ પોતાના શિષ્યોના હિત માટે ઉપવાસ આરંભ્યો.

ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા તતઃ શક્રો વરમસ્મૈ દદૌ પુનઃ। ભાવિનૌ તે મહાવીર્યૌ શિષ્યાવનલવર્ચસૌ ।। ૬૧.

પછી ઇન્દ્રે સુકર્માનો ક્રોધ જોઈને ફરીพรસન્ન થઈ, કહ્યું: 'તારા બે શિષ્યો મહાશક્તિશાળી અને અગ્નિ જેવાં તેજવંત હશે.'

અધીયાનૌ મહાપ્રાજ્ઞૌ સહસ્રં સહિતાવુભૌ। એતૌ સુરૌ મહાભાગૌ મા ક્રુધ્ય દ્વિજસત્તમ ।। ૬૧.

'આ બંને મહાપંડિત અને સાથે ભણતા, હજાર સંહિતાઓ શીખી લેશે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું એમના પર ક્રોધ ન કર, કારણ કે એ દેવતુલ્ય અને પુણ્યશાળી છે.'

ઇત્યુક્ત્વા વાસવઃ શ્રીમાન્સુકર્માણં યશસ્વિનમ્। શાન્તક્રોધં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૬૧.

આ રીતે કહીને તેજસ્વી ઇન્દ્રે સુકર્મા બ્રાહ્મણનો ક્રોધ શાંત થયો જોઈને ત્યાં જ અંતર્ધાન પામ્યો.

તસ્ય શિષ્યો ભવેદ્ધીમાન્પૌષ્યઞ્જી દ્વિજસત્તમાઃ। હિરણ્યનાભઃ કૌશિક્યૌ દ્વિતીયોઽભૂન્નરાધિપઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સુકર્માનો શિષ્ય બુદ્ધિશાળી પૌષ્યંજિ હતો અને બીજો હિરણ્યનાભ કૌશિક્ય, જે રાજકુમાર હતો.

અધ્યાપયત્તુ પૌષ્યઞ્જી સહસ્રાર્દ્ધન્તુ સંહિતાઃ। તેનાન્યોદીચ્યસામાન્યાઃ શિષ્યાઃ પૌષ્યઞ્જિનઃ શુભાઃ ।। ૬૧.

પૌષ્યંજિએ હજાર સંહિતાઓમાંથી અડધી સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; તેથી પૌષ્યંજિના પુણ્યશાળી શિષ્યો ઉત્તર સામગા તરીકે ઓળખાયા.

શતાનિ પઞ્ચ કૌશિક્યઃ સંહિતાનાઞ્ચ વીર્યવાન્। શિષ્યા હિરણ્યનાભસ્ય સ્મૃતાસ્તે પ્રાચ્યસામગાઃ ।। ૬૧.

વીર કૌશિક્યે પાંચસો સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી; હિરણ્યનાભના શિષ્યો પૂર્વ સામગા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

લોકાક્ષી કુથુમિશ્ચૈવ કુશીતી લાઙ્ગલિસ્તથા। પૌષ્યઞ્જિશિષ્યાશ્ચત્વારસ્તેષાં ભેદાન્નિબોધત ।। ૬૧.

લોકાક્ષી, કુથુમિ, કુશીતી અને લાંગલી—આ ચાર પૌષ્યંજિના શિષ્યો હતા; હવે એમના શાખાઓ વિશે સાંભળો.

રાણાયનીયઃ સ હિ તણ્ડિપુત્રસ્તસ્માદન્યો મૂલચારી સુવિદ્વાન્। સકતિપુત્રઃ સહસાત્યપુત્ર એતાન્ ભેદાન્ વિત્ત લોકાક્ષિણસ્તુ ।। ૬૧.

રાણાયણીય, તંડિનો પુત્ર, અને બીજો વિદ્વાન મૂલચારી; સકતિપુત્ર અને સહસાત્યપુત્ર—આ લોકાક્ષીના શાખાઓ છે.

ત્રયસ્તુ કુથુમેઃ પુત્રા ઔરસો રસપાસરઃ। ભાગવિત્તિશ્ચ તેજસ્વી ત્રિવિધાઃ કૌથુમાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૬૧.

કુથુમિના ત્રણ પુત્રો હતા: રસપાસર, ભાગવિત્તિ અને તેજસ્વી; એ ત્રણ કૌથુમ શાખાઓ તરીકે જાણીતા છે.

શૌરિદ્યુઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રશ્ચદ્વાવેતૌ ચરિતવ્રતૌ। રાણાયનીયઃ સૌમિત્રિઃ સામવેદવિશારદૌ ।। ૬૧.

શૌરિદ્યુ અને શ્રૃંગિપુત્ર, બંને સદ્ચરિત્રવાળા, અને રાણાયણીય, સોમિત્રિ—આ બધાં સામવેદના નિષ્ણાત છે.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શ્રૃઙ્ગિપુત્રો મહાતપાઃ। ચૈલઃ પ્રાચીનયોગશ્ચ સુરાલશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૧.

મહાતપસ્વી શ્રૃંગિપુત્રે ત્રણ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: ચૈલ, પ્રાચીનયોગ અને સુરાલ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

પ્રોવાચ સંહિતાઃ ષટ્તુ પારાશર્યસ્તુ કૌથુમઃ। આસુરાયણવૈશાખ્યૌ વેદવૃદ્ધપરાયણૌ ।। ૬૧.

કૌથુમ પૌરાશર્યે છ સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી: આસુરાયણ અને વૈશાખ્ય, બંને પ્રાચીન વેદમાં નિષ્ઠાવાન હતા.