વાયુપુરાણમ્

ત્રયસ્તસ્યાભવઞ્છિષ્યા મહાત્માનો ગુણાન્વિતાઃ। ધીમાન્નન્દાયનીયશ્ચ પન્નગારિશ્ચ બુદ્ધિમાન્। તૃતીયશ્ચાર્યવસ્તે ચ તપસા શંસિતવ્રતાઃ ।। ૬૧.

તેના ત્રણ શિષ્યો થયા, મહાન આત્માવાળા અને ગુણવાન: વિદ્વાન નંદાયનીય, બુદ્ધિશાળી પન્નગારી અને તપસ્યાથી પ્રતિષ્ઠિત આર્યવસ્ત.

વીતરાગા મહાતેજાઃ સંહિતાજ્ઞાનપારગાઃ। ઇત્યેતે બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

વૈરાગ્યવાળા, તેજસ્વી અને સંહિતાજ્ઞાનમાં પારંગત એવા આ બધા બહ્વૃચો છે, જેમણે સંહિતાઓ સ્થાપિત કરી.

વૈશમ્પાયનગોત્રોઽસૌ યજુર્વેદં વ્યકલ્પયત્। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

વૈશંપાયન કુળના તેમણે યજુરવેદની રચના કરી; અને તેની છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ તાશ્ચ જગૃહુસ્તે વિધાનતઃ। એકસ્તત્ર પરિત્યક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતપાઃ। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

તેમણે એ સંહિતાઓ પોતાના શિષ્યોને આપી, અને તેમણે નિયમ પ્રમાણે સ્વીકારી; એક યાજ્ઞવલ્ક્ય બાકી રહ્યા, જે મહાતપસ્વી હતા; અને તેમની પણ છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

સર્વેષામેવ તેષાં વૈ ત્રિધા ભેદાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ત્રિધા ભેદાસ્તુ તે પ્રોક્તા ભેદેઽસ્મિન્નવમે શુભે ।। ૬૧.

બધા માટે ત્રણ પ્રકારના ભેદ વર્ણવાયા છે; આ શુભ નવમા ભેદમાં એ ત્રણ વિભાજનો કહેવાયા છે.

ઉદીચ્યા મધ્યદેશાશ્ચ પ્રાચ્યાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ। શ્યામાયનિરુદીચ્યાનાં પ્રધાનઃ સમ્બભૂવ હ ।। ૬૧.

ઉત્તર, મધ્ય અને પૂર્વ પ્રદેશના, દરેકના અલગ અલગ સ્વરૂપ છે; ઉત્તર પ્રદેશમાં શ્યામાયનિ મુખ્ય ગણાય છે.

મધ્ય દેશપ્રતિષ્ઠાનામારુણિઃ પ્રથમઃ સ્તુતઃ। આલમ્બિરાદિઃ પ્રાચ્યાનાન્ત્રયોદશ્યાદયસ્તુ તે ।। ૬૧.

મધ્ય પ્રદેશના સ્થાપિતોમાં આરુણિ પ્રથમ અને પ્રસિદ્ધ છે; પૂર્વના નેતાઓમાં આલંબિર અને બીજા, કુલ તેર ગણાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતાવાદિનો દ્વિજાઃ। ઋષય સ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતં જિજ્ઞાસવોઽબ્રુવન્ ।। ૬૧.

આ રીતે સંહિતાના ઉપદેશક એવા ચરકોએ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજજનો. ઋષિઓએ આ વાત સાંભળી ઉત્સુકતાથી સૂતજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ચરકાધ્વર્યવઃ કેન કારણં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ। કિઞ્ચીર્ણં કસ્ય હેતોશ્ચ વાચકત્વઞ્ચ ભેજિરે। ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તેષાં સ ચરકત્વમભૂદ્યથા ।। ૬૧.

હે, ચરકો અધ્વર્યુ કેમ બન્યા, એનું સાચું કારણ કહો. શું થયું, કયા હેતુથી, અને તેમને એ નામ કેમ મળ્યું? એમ પૂછતાં, સૂતજીએ તેમને ચરક નામ કેવી રીતે પડ્યું એ સમજાવ્યું.

કાર્યમાસીદૃષીણાઞ્ચ કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ। મેરુપૃષ્ઠં સમાસાદ્ય તૈસ્તદા ત્વિતિ મન્ત્રિતમ્ ।। ૬૧.

એ ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને કોઈ કાર્ય હતું. તેઓ મેરુ પર્વતની ચોટી પર પહોંચીને ત્યાં એકસાથે વિચાર વિમર્શ કરવા લાગ્યા.

યો નોઽત્ર સપ્તરાત્રેણ નાગચ્છેદ્ દ્વિજસત્તમાઃ। સ કુર્યાદ્બ્રહ્મવધ્યાં વૈ સમયો નઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આપણામાંથી જે સાત રાતમાં અહીં નહીં આવે, તેને બ્રાહ્મણહત્યા જેવો દોષ લાગશે—આવો આપણો સંકલ્પ થયો હતો.

તતસ્તે સગણાઃ સર્વે વૈશમ્પાયન વર્જિતાઃ। પ્રયયુઃ સપ્તરાત્રેણ યત્ર સન્ધિઃ કૃતોઽભવત્ ।। ૬૧.

પછી બધા પોતાના શિષ્યો સાથે, વૈશંપાયનને છોડીને, સાત રાતમાં જ્યાં સંમેલન થયું હતું ત્યાં પહોંચી ગયા.

બ્રાહ્મણાનાન્તુ વચનાદ્‌બ્રહ્મવધ્યાઞ્ચકાર સઃ । શિષ્યાનથ સમાનીય સ વૈશણ્પાયનોઽબ્રવીત્ ।। ૬૧.

બ્રાહ્મણોના વચનથી વૈશંપાયનને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગ્યો. પછી તેણે પોતાના શિષ્યોને બોલાવીને કહ્યું.

બ્રહ્મવદ્યાઞ્ચરધ્વં વૈ મત્કૃતે દ્વિજસત્તમાઃ। સર્વે યૂયં સમાગમ્ય બ્રૂત મે તદ્ધિતં વચઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, મારા માટે બ્રાહ્મણહત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત કરો. તમે બધા એકઠા થઈને મને જે કલ્યાણકારક હોય તે કહો.

અહમેવ ચરિષ્યામિ તિષ્ઠન્તુ મુનયસ્ત્વિમે। બલઞ્ચોત્થાપયિષ્યામિ તપસા સ્વેન ભાવિતઃ ।। ૬૧.

હું એકલો જ એ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ; એ બધા ઋષિઓ અહીં જ રહે. હું મારા તપોથી શક્તિ ઉત્પન્ન કરીશ.

એવમુક્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધો યાજ્ઞવલ્ક્યમથાબ્રવીત્ । ઉવાચ યત્ત્વયાધીતં સર્વં પ્રત્યર્પયસ્વ મે ।। ૬૧.

આવી વાત સાંભળીને યાજ્ઞવલ્ક્ય ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: 'તમે મારી પાસે જે શીખ્યું છે, એ બધું પાછું આપો.'

એવમુક્તઃ સ રૂપાણિ યજૂંષિ પ્રદદૌ ગુરોઃ। રુધિરેણ તથાક્તાનિ છર્દિત્વા બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૧.

આ રીતે કહ્યાબાદ, યાજ્ઞવલ્ક્યએ પોતાના ગુરુને યજુરમંત્રો લોહી સાથે ઉલટી કરીને પાછા આપી દીધા.

તતઃ સ ધ્યાનમાસ્થાય સૂર્યમારાધયદ્ દ્વિજાઃ । સૂર્યબ્રહ્મ યદુચ્છિન્નં ખં ગત્વા પ્રતિતિષ્ઠતિ ।। ૬૧.

પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય ધ્યાનમાં બેસી સૂર્યદેવની ઉપાસના કરવા લાગ્યા. જે યજુરમંત્રો ગુમ થઈ ગયા હતા, તે આકાશમાં જઈ સ્થિર રહ્યા.

તતો યાનિ ગતાન્યૂર્દ્ધ્વં યજૂંષ્યાદિત્યમણ્ડલમ્। તાનિ તસ્મૈ દદૌ તુષ્ટઃ સૂર્યો વૈ બ્રહ્મરીતયે। અશ્વ રૂપાય માર્તણ્ડો યાજ્ઞવલ્ક્યાય ધીમતે ।। ૬૧.

પછી જે યજુરમંત્રો સૂર્યમંડળમાં ગયા હતા, તે સૂર્યદેવ બ્રહ્મહિત માટે ઘોડાના રૂપમાં પ્રસન્ન થઈ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યને આપ્યા.

યજૂંષ્યધીયન્તે યાનિ બ્રાહ્મણા યેન કેન ચ। અશ્વરૂપાય દત્તાનિ તતસ્તે વાજિનોઽભવન્ ।। ૬૧.

જે બ્રાહ્મણોએ એ યજુરમંત્રો શીખ્યા, જે યાજ્ઞવલ્ક્યને ઘોડાના રૂપમાં મળ્યા હતા, તેમને વાજિન કહેવામાં આવ્યા.

બ્રહ્મહત્યા તુ યૈશ્ચીર્ણા ચરણાચ્ચરકાઃ સ્મૃતાઃ । વૈશમ્પાયનશિષ્યાસ્તે ચરકાઃ સમુદાહૃતાઃ ।। ૬૧.

જે શિષ્યો દ્વારા બ્રાહ્મણહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવામાં આવ્યું, તેમને ચરક કહેવામાં આવ્યા—કારણ કે તેમણે ચર્યા (ફર્યા). વૈશંપાયનના શિષ્યોને ચરક કહેવાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તા વાજિનસ્તાન્નિબોધત। યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય શિષ્યાસ્તે કણ્વવૈધેયશાલિનઃ ।। ૬૧.

આ રીતે ચરકોનું વર્ણન થયું; હવે વાજિન વિશે સાંભળો. તેઓ યાજ્ઞવલ્ક્યના શિષ્યો છે: કણ્વ, વૈદેહ અને શાલિન.

મધ્યન્દિનશ્ચ શાપેયી વિદિગ્ધશ્ચાપ્ય ઉદ્દલઃ। તામ્રાયણશ્ચ વાત્સ્યશ્ચ તથા ગાલવશૈશિરી। આટવી ચ તથા પર્ણી વીરણી સપરાયણઃ ।। ૬૧.

મધ્યંદિન, શાપેય, વિદિગ્ધ, ઉદ્દલ, તામ્રાયણ, વાત્સ્ય, ગાલવ, શૈશિરી, આટવી, પર્ણી, વીરણી અને પરાયણ—આ બધા તેમના નામ છે.

ઇત્યેતે વાજિનઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ સંસ્મૃતાઃ। શતમેકાધિકં કૃત્સ્નં યજુષાં વૈ વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

આ રીતે પંદર વાજિન ગણાય છે. કુલ મળીને યજુરમંત્રોની એકસો એક સંહિતાઓ છે.

પુત્રમધ્યાપયામાસ સુમન્તુમથ જૈમિનિઃ। સુમન્તુશ્ચાપિ સુત્વાનં પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ। સુકર્માણં સુતં સુત્વા પુત્રમધ્યાપયત્પ્રભુઃ ।। ૬૧.

પછી જયમિનીએ પોતાના પુત્ર સુમંતુને શિક્ષણ આપ્યું. સુમંતુએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું. સુકર્માએ પણ પોતાના પુત્રને શિક્ષણ આપ્યું.

સ સહસ્રમધીત્યાશુ સુકર્માપ્યથ સંહિતાઃ। પ્રોવાચાથ સહસ્રસ્ય સુકર્મા સૂર્યવર્ચસઃ ।। ૬૧.

સુકર્માએ ઝડપથી હજાર સંહિતાઓ શીખી લીધી અને પછી પોતે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી બનીને એ હજાર સંહિતાઓ શિષ્યોને શીખવી.

અનધ્યાયેષ્વધીયાનાંસ્તાઞ્જઘાન શતક્રતુઃ। પ્રાયોપવેશમકરોત્તતોઽસૌ શિષ્યકારણાત્ ।। ૬૧.

જ્યારે કેટલાક શિષ્યો મનાઈના સમયમાં પાઠ કરતા, ત્યારે ઇન્દ્રે તેમને દંડ આપ્યો; પછી સુકર્માએ પોતાના શિષ્યોના હિત માટે ઉપવાસ આરંભ્યો.

ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા તતઃ શક્રો વરમસ્મૈ દદૌ પુનઃ। ભાવિનૌ તે મહાવીર્યૌ શિષ્યાવનલવર્ચસૌ ।। ૬૧.

પછી ઇન્દ્રે સુકર્માનો ક્રોધ જોઈને ફરીพรસન્ન થઈ, કહ્યું: 'તારા બે શિષ્યો મહાશક્તિશાળી અને અગ્નિ જેવાં તેજવંત હશે.'

અધીયાનૌ મહાપ્રાજ્ઞૌ સહસ્રં સહિતાવુભૌ। એતૌ સુરૌ મહાભાગૌ મા ક્રુધ્ય દ્વિજસત્તમ ।। ૬૧.

'આ બંને મહાપંડિત અને સાથે ભણતા, હજાર સંહિતાઓ શીખી લેશે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું એમના પર ક્રોધ ન કર, કારણ કે એ દેવતુલ્ય અને પુણ્યશાળી છે.'