વાયુપુરાણમ્

તાન્ જ્ઞાત્વા ચેતસા બ્રહ્મા પ્રેષિતઃ પવનઃપુરે। તત્ર ગચ્છત યૂયં વઃસદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

બ્રહ્માજીએ મનમાં બધું જાણીને, તેમને પવનપુર જવા કહ્યું: 'ત્યાં જાઓ, તો તમારો પાપ તરત જ નાશ પામશે.'

દ્વાદશાર્કં નમસ્કૃત્યા તથા વૈ વાલુકેશ્વરમ્ । એકાદશ તથા રુદ્રાન્ વાયુપુત્રં વિશેષતઃ। કુણ્ડે ચતુષ્ટયે સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં તરિષ્યથ ।। ૬૦.

બાર સૂર્યદેવ અને વાળુકેશ્વર તથા અગિયાર રુદ્રો, ખાસ કરીને વાયુપુત્રની પૂજા કરીને, ચાર કુંડમાં સ્નાન કરો, તો બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ દૂર થઈ જશે.

સર્વે શીઘ્રતરા ભૂત્વા તત્પુરં સમુપાગતાઃ। સ્નાનં કૃતં વિધાનેન દેવાનાં દર્શનં કૃતમ્ ।। ૬૦.

બધા જલદીથી પવનપુર પહોંચ્યા; તેમણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓનું દર્શન કર્યું.

ઉત્તરેશ્વરં નમસ્કૃત્ય વાડવાનાં પ્રસાદતઃ। સર્વે પાપવિનિર્મુક્તા ગતાસ્તે સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૬૦.

ઉત્તરેશ્વરની પૂજા કરીને અને વાડવાઓની કૃપાથી, બધા પાપમુક્ત થયા અને સૂર્યમંડળમાં ગયા.

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં જાતં પાતકનાશનમ્। વાયોઃ પુરં પવિત્રઞ્ચ વાયુના નિર્મિતં પુરા ।। ૬૦.

ત્યાંથી એ તીર્થ પાપનાશક બન્યું; પવનપુર, શુદ્ધ અને પવિત્ર, વાયુદેવે પ્રાચીનકાળે રચ્યું હતું.

અઞ્જનાગર્ભસમ્ભૂતહનુમાન્પવનાત્મજઃ। યદા જાતો મહાદેવોહનુમાન્સત્યવિક્રમઃ। તદેવં નિર્મિતં તીર્થં વાયુના બ્રહ્મયોનિના ।। ૬૦.

અંજનાદેવીના ગર્ભમાંથી જન્મેલા, વાયુદેવના પુત્ર હનુમાનજીએ જ્યારે અવતાર લીધો, ત્યારે મહાવીર, સત્યવીર હનુમાનજીએ, એ તીર્થ વાયુદેવ દ્વારા સ્થાપિત કર્યું.

ઊર્વ્યાં જાતાસ્તુ યે શૂદ્રા બ્રાહ્મણાનાં નિવેદિતાઃ। વૃત્ત્યર્થં બ્રહ્મયજ્ઞાર્થં કરસ્તેષુ કૃતો મહાન્ ।। ૬૦.

પૃથ્વી પર જન્મેલા જે શૂદ્રો બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહ અને યજ્ઞ માટે અર્પણ કરવામાં આવ્યા, તેમાં એક વિશાળ સમુદાય રચાયો.

અનેન વિધિના જાતં વિપ્રાણાં શાસનં મહત્ । ગોઘ્નો વાપિ કૃતઘ્નો વા સુરાપી ગુરૂતલ્પગઃ। વાડાદિત્યં નમસ્કૃત્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૬૦.

આ રીતે, બ્રાહ્મણો માટે મહાન નિયમ સ્થાપિત થયો; ગૌહત્યાર, મનુષ્યહત્યાર, માદક પાન કરનાર કે ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ, વાડાદિત્યની પૂજા કરીને સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે.

ભારદ્વાજો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગાલકિઃ સાલકિસ્તથા। ધીમાન્ શતબલાકશ્ચ નૈગમશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ ।। ૬૧.

ભારદ્વાજ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ગાલકી,سالકી, વિદ્વાન શતબલાક અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નૈગમ — આ બધા હતા.

બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજસ્તિસ્રઃ પ્રોવાચ સંહિતાઃ। રથીતરો નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થકમ્ ।। ૬૧.

બાષ્કલિ અને ભારત્વાજે ત્રણ સંહિતાઓનું ઉપદેશ આપ્યું; રથીતરે નિરૂક્ત રચ્યું અને પછી ચોથી સંહિતા પણ બનાવી.

ત્રયસ્તસ્યાભવઞ્છિષ્યા મહાત્માનો ગુણાન્વિતાઃ। ધીમાન્નન્દાયનીયશ્ચ પન્નગારિશ્ચ બુદ્ધિમાન્। તૃતીયશ્ચાર્યવસ્તે ચ તપસા શંસિતવ્રતાઃ ।। ૬૧.

તેના ત્રણ શિષ્યો થયા, મહાન આત્માવાળા અને ગુણવાન: વિદ્વાન નંદાયનીય, બુદ્ધિશાળી પન્નગારી અને તપસ્યાથી પ્રતિષ્ઠિત આર્યવસ્ત.

વીતરાગા મહાતેજાઃ સંહિતાજ્ઞાનપારગાઃ। ઇત્યેતે બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

વૈરાગ્યવાળા, તેજસ્વી અને સંહિતાજ્ઞાનમાં પારંગત એવા આ બધા બહ્વૃચો છે, જેમણે સંહિતાઓ સ્થાપિત કરી.

વૈશમ્પાયનગોત્રોઽસૌ યજુર્વેદં વ્યકલ્પયત્। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

વૈશંપાયન કુળના તેમણે યજુરવેદની રચના કરી; અને તેની છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ તાશ્ચ જગૃહુસ્તે વિધાનતઃ। એકસ્તત્ર પરિત્યક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતપાઃ। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

તેમણે એ સંહિતાઓ પોતાના શિષ્યોને આપી, અને તેમણે નિયમ પ્રમાણે સ્વીકારી; એક યાજ્ઞવલ્ક્ય બાકી રહ્યા, જે મહાતપસ્વી હતા; અને તેમની પણ છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

સર્વેષામેવ તેષાં વૈ ત્રિધા ભેદાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ત્રિધા ભેદાસ્તુ તે પ્રોક્તા ભેદેઽસ્મિન્નવમે શુભે ।। ૬૧.

બધા માટે ત્રણ પ્રકારના ભેદ વર્ણવાયા છે; આ શુભ નવમા ભેદમાં એ ત્રણ વિભાજનો કહેવાયા છે.

ઉદીચ્યા મધ્યદેશાશ્ચ પ્રાચ્યાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ। શ્યામાયનિરુદીચ્યાનાં પ્રધાનઃ સમ્બભૂવ હ ।। ૬૧.

ઉત્તર, મધ્ય અને પૂર્વ પ્રદેશના, દરેકના અલગ અલગ સ્વરૂપ છે; ઉત્તર પ્રદેશમાં શ્યામાયનિ મુખ્ય ગણાય છે.

મધ્ય દેશપ્રતિષ્ઠાનામારુણિઃ પ્રથમઃ સ્તુતઃ। આલમ્બિરાદિઃ પ્રાચ્યાનાન્ત્રયોદશ્યાદયસ્તુ તે ।। ૬૧.

મધ્ય પ્રદેશના સ્થાપિતોમાં આરુણિ પ્રથમ અને પ્રસિદ્ધ છે; પૂર્વના નેતાઓમાં આલંબિર અને બીજા, કુલ તેર ગણાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતાવાદિનો દ્વિજાઃ। ઋષય સ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતં જિજ્ઞાસવોઽબ્રુવન્ ।। ૬૧.

આ રીતે સંહિતાના ઉપદેશક એવા ચરકોએ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજજનો. ઋષિઓએ આ વાત સાંભળી ઉત્સુકતાથી સૂતજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ચરકાધ્વર્યવઃ કેન કારણં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ। કિઞ્ચીર્ણં કસ્ય હેતોશ્ચ વાચકત્વઞ્ચ ભેજિરે। ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તેષાં સ ચરકત્વમભૂદ્યથા ।। ૬૧.

હે, ચરકો અધ્વર્યુ કેમ બન્યા, એનું સાચું કારણ કહો. શું થયું, કયા હેતુથી, અને તેમને એ નામ કેમ મળ્યું? એમ પૂછતાં, સૂતજીએ તેમને ચરક નામ કેવી રીતે પડ્યું એ સમજાવ્યું.

કાર્યમાસીદૃષીણાઞ્ચ કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ। મેરુપૃષ્ઠં સમાસાદ્ય તૈસ્તદા ત્વિતિ મન્ત્રિતમ્ ।। ૬૧.

એ ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને કોઈ કાર્ય હતું. તેઓ મેરુ પર્વતની ચોટી પર પહોંચીને ત્યાં એકસાથે વિચાર વિમર્શ કરવા લાગ્યા.

યો નોઽત્ર સપ્તરાત્રેણ નાગચ્છેદ્ દ્વિજસત્તમાઃ। સ કુર્યાદ્બ્રહ્મવધ્યાં વૈ સમયો નઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આપણામાંથી જે સાત રાતમાં અહીં નહીં આવે, તેને બ્રાહ્મણહત્યા જેવો દોષ લાગશે—આવો આપણો સંકલ્પ થયો હતો.

તતસ્તે સગણાઃ સર્વે વૈશમ્પાયન વર્જિતાઃ। પ્રયયુઃ સપ્તરાત્રેણ યત્ર સન્ધિઃ કૃતોઽભવત્ ।। ૬૧.

પછી બધા પોતાના શિષ્યો સાથે, વૈશંપાયનને છોડીને, સાત રાતમાં જ્યાં સંમેલન થયું હતું ત્યાં પહોંચી ગયા.

બ્રાહ્મણાનાન્તુ વચનાદ્‌બ્રહ્મવધ્યાઞ્ચકાર સઃ । શિષ્યાનથ સમાનીય સ વૈશણ્પાયનોઽબ્રવીત્ ।। ૬૧.

બ્રાહ્મણોના વચનથી વૈશંપાયનને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગ્યો. પછી તેણે પોતાના શિષ્યોને બોલાવીને કહ્યું.

બ્રહ્મવદ્યાઞ્ચરધ્વં વૈ મત્કૃતે દ્વિજસત્તમાઃ। સર્વે યૂયં સમાગમ્ય બ્રૂત મે તદ્ધિતં વચઃ ।। ૬૧.

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, મારા માટે બ્રાહ્મણહત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત કરો. તમે બધા એકઠા થઈને મને જે કલ્યાણકારક હોય તે કહો.

અહમેવ ચરિષ્યામિ તિષ્ઠન્તુ મુનયસ્ત્વિમે। બલઞ્ચોત્થાપયિષ્યામિ તપસા સ્વેન ભાવિતઃ ।। ૬૧.

હું એકલો જ એ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીશ; એ બધા ઋષિઓ અહીં જ રહે. હું મારા તપોથી શક્તિ ઉત્પન્ન કરીશ.

એવમુક્તસ્તતઃ ક્રુદ્ધો યાજ્ઞવલ્ક્યમથાબ્રવીત્ । ઉવાચ યત્ત્વયાધીતં સર્વં પ્રત્યર્પયસ્વ મે ।। ૬૧.

આવી વાત સાંભળીને યાજ્ઞવલ્ક્ય ગુસ્સે થઈને બોલ્યા: 'તમે મારી પાસે જે શીખ્યું છે, એ બધું પાછું આપો.'

એવમુક્તઃ સ રૂપાણિ યજૂંષિ પ્રદદૌ ગુરોઃ। રુધિરેણ તથાક્તાનિ છર્દિત્વા બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૧.

આ રીતે કહ્યાબાદ, યાજ્ઞવલ્ક્યએ પોતાના ગુરુને યજુરમંત્રો લોહી સાથે ઉલટી કરીને પાછા આપી દીધા.

તતઃ સ ધ્યાનમાસ્થાય સૂર્યમારાધયદ્ દ્વિજાઃ । સૂર્યબ્રહ્મ યદુચ્છિન્નં ખં ગત્વા પ્રતિતિષ્ઠતિ ।। ૬૧.

પછી યાજ્ઞવલ્ક્ય ધ્યાનમાં બેસી સૂર્યદેવની ઉપાસના કરવા લાગ્યા. જે યજુરમંત્રો ગુમ થઈ ગયા હતા, તે આકાશમાં જઈ સ્થિર રહ્યા.

તતો યાનિ ગતાન્યૂર્દ્ધ્વં યજૂંષ્યાદિત્યમણ્ડલમ્। તાનિ તસ્મૈ દદૌ તુષ્ટઃ સૂર્યો વૈ બ્રહ્મરીતયે। અશ્વ રૂપાય માર્તણ્ડો યાજ્ઞવલ્ક્યાય ધીમતે ।। ૬૧.

પછી જે યજુરમંત્રો સૂર્યમંડળમાં ગયા હતા, તે સૂર્યદેવ બ્રહ્મહિત માટે ઘોડાના રૂપમાં પ્રસન્ન થઈ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યને આપ્યા.