વાયુપુરાણમ્

શાકલ્યે ચાપિ નિર્વાદે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્ । પ્રશ્રમેકં મમાપિ ત્વં વદ શાકલ્ય કામિકમ્। શાપઃ પણોઽસ્ય વાદસ્ય અબ્રુવન્ મૃત્યુમાવ્રજેત્ ।। ૬૦.

શાકલ્ય વાદમાં હારી ગયો ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: હવે, શાકલ્ય, તું પણ મને એક પ્રશ્નનો સાચો જવાબ આપ, જે ઇચ્છા વિષે છે. આ વાદનો પણ શાપ છે—મૃત્યુ આવે છે એવું કહેવાય છે.

અથ સન્નોદિતં પ્રશ્રં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । શાકલ્યસ્તમવિજ્ઞાય સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ।। ૬૦.

પછી, વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યએ પ્રશ્ન પૂછ્યો, પણ શાકલ્ય તેનો જવાબ આપી શક્યો નહીં અને તરત જ મૃત્યુ પામ્યો.

એવં મૃતઃ સ શાકલ્યઃ પ્રશ્રવ્યાખ્યાનપીડિતઃ। એવં વાદશ્ચ સુમહાનાસીત્તેષાં ધનાર્થિભિઃ। ઋષીણાં મુનિભિઃ સાર્દ્ધં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચૈવ હિ ।। ૬૦.

આ રીતે, પ્રશ્ન સમજાવી ન શકવાથી શાકલ્ય મૃત્યુ પામ્યો. ધન ઇચ્છનારાઓ, ઋષિઓ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય વચ્ચે એ વાદ બહુ મોટો થયો હતો.

સર્વૈઃ પૃષ્ટાંસ્તુ સમ્પ્રશ્રાન્ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। વ્યાખ્યાય વૈ મુને તેષાં પ્રશ્રસારં મહાગતિઃ ।। ૬૦.

બધાએ હજારો પ્રશ્નો પૂછ્યા ત્યારે, મુનિએ બધાને સમજાવ્યા અને પ્રશ્નોના તત્ત્વને પ્રાપ્ત કર્યો.

યાજ્ઞવલ્ક્યો ધનં ગૃહ્ય યશો વિખ્યાપ્ય ચાત્મનઃ। જગામ વૈ ગૃહં સ્વસ્થઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વશી ।। ૬૦.

યાજ્ઞવલ્ક્યે ધન મેળવ્યું અને પોતાનું યશ પ્રસિદ્ધ કર્યું, પછી શિષ્યો સાથે, મનમાં શાંતિથી, પોતાના ઘરે ગયો.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો મહાત્મા દ્વિજસત્તમઃ। ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચબુદ્ધિમાન્ પદવિત્તમઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર શાકલ્ય, મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બુદ્ધિશાળી અને શબ્દોમાં પારંગત હતો; તેણે પાંચ સંહિતાઓ રચી હતી.

તચ્છિષ્યા અભવન્ પઞ્ચ મુદ્ઘલો ગોલકસ્તથા। ખાલીયશ્ચ તથા મત્સ્વઃ શૈશિરેયસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૬૦.

તેના પાંચ શિષ્યો હતા: મુદ્ઘલ, ગોલક, ખાલીય, મત્સ્વ અને પાંચમો શૈશિરેય.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શાકપૂર્ણરથીતરઃ। નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થં દ્વિજસત્તમઃ ।। ૬૦.

શાકપૂર્ણરથિતરે ત્રણ સંહિતાઓ રચી અને પછી ચોથું નિરુક્ત પણ બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્ય શિષ્યાસ્તુ ચત્વારઃ કેતવો દાલકિસ્તથા। ધર્મશર્મા દેવશર્મા સર્વે વ્રતધરા દ્વિજાઃ ।। ૬૦.

તેનાં ચાર શિષ્યો હતા: કેતવ, દાલકી, ધર્મશર્મા અને દેવશર્મા—બધા વ્રત પાળનારા દ્વિજ હતા.

શાકલ્યે તુ મૃતે સર્વે બ્રહ્મઘ્નાસ્તે બભૂવિરે। તદા ચિન્તાં પરાં પ્રાપ્ય ગતાસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્ ।। ૬૦.

શાકલ્યના અવસાન પછી, બધા જ બ્રાહ્મણહંતામાં ગણાયા; ત્યારે તેઓ ભારે ચિંતામાં પડી, બ્રહ્માજીના દરબારમાં પહોંચ્યા.

તાન્ જ્ઞાત્વા ચેતસા બ્રહ્મા પ્રેષિતઃ પવનઃપુરે। તત્ર ગચ્છત યૂયં વઃસદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

બ્રહ્માજીએ મનમાં બધું જાણીને, તેમને પવનપુર જવા કહ્યું: 'ત્યાં જાઓ, તો તમારો પાપ તરત જ નાશ પામશે.'

દ્વાદશાર્કં નમસ્કૃત્યા તથા વૈ વાલુકેશ્વરમ્ । એકાદશ તથા રુદ્રાન્ વાયુપુત્રં વિશેષતઃ। કુણ્ડે ચતુષ્ટયે સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં તરિષ્યથ ।। ૬૦.

બાર સૂર્યદેવ અને વાળુકેશ્વર તથા અગિયાર રુદ્રો, ખાસ કરીને વાયુપુત્રની પૂજા કરીને, ચાર કુંડમાં સ્નાન કરો, તો બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ દૂર થઈ જશે.

સર્વે શીઘ્રતરા ભૂત્વા તત્પુરં સમુપાગતાઃ। સ્નાનં કૃતં વિધાનેન દેવાનાં દર્શનં કૃતમ્ ।। ૬૦.

બધા જલદીથી પવનપુર પહોંચ્યા; તેમણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓનું દર્શન કર્યું.

ઉત્તરેશ્વરં નમસ્કૃત્ય વાડવાનાં પ્રસાદતઃ। સર્વે પાપવિનિર્મુક્તા ગતાસ્તે સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૬૦.

ઉત્તરેશ્વરની પૂજા કરીને અને વાડવાઓની કૃપાથી, બધા પાપમુક્ત થયા અને સૂર્યમંડળમાં ગયા.

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં જાતં પાતકનાશનમ્। વાયોઃ પુરં પવિત્રઞ્ચ વાયુના નિર્મિતં પુરા ।। ૬૦.

ત્યાંથી એ તીર્થ પાપનાશક બન્યું; પવનપુર, શુદ્ધ અને પવિત્ર, વાયુદેવે પ્રાચીનકાળે રચ્યું હતું.

અઞ્જનાગર્ભસમ્ભૂતહનુમાન્પવનાત્મજઃ। યદા જાતો મહાદેવોહનુમાન્સત્યવિક્રમઃ। તદેવં નિર્મિતં તીર્થં વાયુના બ્રહ્મયોનિના ।। ૬૦.

અંજનાદેવીના ગર્ભમાંથી જન્મેલા, વાયુદેવના પુત્ર હનુમાનજીએ જ્યારે અવતાર લીધો, ત્યારે મહાવીર, સત્યવીર હનુમાનજીએ, એ તીર્થ વાયુદેવ દ્વારા સ્થાપિત કર્યું.

ઊર્વ્યાં જાતાસ્તુ યે શૂદ્રા બ્રાહ્મણાનાં નિવેદિતાઃ। વૃત્ત્યર્થં બ્રહ્મયજ્ઞાર્થં કરસ્તેષુ કૃતો મહાન્ ।। ૬૦.

પૃથ્વી પર જન્મેલા જે શૂદ્રો બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહ અને યજ્ઞ માટે અર્પણ કરવામાં આવ્યા, તેમાં એક વિશાળ સમુદાય રચાયો.

અનેન વિધિના જાતં વિપ્રાણાં શાસનં મહત્ । ગોઘ્નો વાપિ કૃતઘ્નો વા સુરાપી ગુરૂતલ્પગઃ। વાડાદિત્યં નમસ્કૃત્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૬૦.

આ રીતે, બ્રાહ્મણો માટે મહાન નિયમ સ્થાપિત થયો; ગૌહત્યાર, મનુષ્યહત્યાર, માદક પાન કરનાર કે ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ, વાડાદિત્યની પૂજા કરીને સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે.

ભારદ્વાજો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગાલકિઃ સાલકિસ્તથા। ધીમાન્ શતબલાકશ્ચ નૈગમશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ ।। ૬૧.

ભારદ્વાજ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ગાલકી,سالકી, વિદ્વાન શતબલાક અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નૈગમ — આ બધા હતા.

બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજસ્તિસ્રઃ પ્રોવાચ સંહિતાઃ। રથીતરો નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થકમ્ ।। ૬૧.

બાષ્કલિ અને ભારત્વાજે ત્રણ સંહિતાઓનું ઉપદેશ આપ્યું; રથીતરે નિરૂક્ત રચ્યું અને પછી ચોથી સંહિતા પણ બનાવી.

ત્રયસ્તસ્યાભવઞ્છિષ્યા મહાત્માનો ગુણાન્વિતાઃ। ધીમાન્નન્દાયનીયશ્ચ પન્નગારિશ્ચ બુદ્ધિમાન્। તૃતીયશ્ચાર્યવસ્તે ચ તપસા શંસિતવ્રતાઃ ।। ૬૧.

તેના ત્રણ શિષ્યો થયા, મહાન આત્માવાળા અને ગુણવાન: વિદ્વાન નંદાયનીય, બુદ્ધિશાળી પન્નગારી અને તપસ્યાથી પ્રતિષ્ઠિત આર્યવસ્ત.

વીતરાગા મહાતેજાઃ સંહિતાજ્ઞાનપારગાઃ। ઇત્યેતે બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્ત્તિતાઃ ।। ૬૧.

વૈરાગ્યવાળા, તેજસ્વી અને સંહિતાજ્ઞાનમાં પારંગત એવા આ બધા બહ્વૃચો છે, જેમણે સંહિતાઓ સ્થાપિત કરી.

વૈશમ્પાયનગોત્રોઽસૌ યજુર્વેદં વ્યકલ્પયત્। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

વૈશંપાયન કુળના તેમણે યજુરવેદની રચના કરી; અને તેની છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ તાશ્ચ જગૃહુસ્તે વિધાનતઃ। એકસ્તત્ર પરિત્યક્તો યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતપાઃ। ષડશીતિશ્ચ તસ્યાપિ સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ ।। ૬૧.

તેમણે એ સંહિતાઓ પોતાના શિષ્યોને આપી, અને તેમણે નિયમ પ્રમાણે સ્વીકારી; એક યાજ્ઞવલ્ક્ય બાકી રહ્યા, જે મહાતપસ્વી હતા; અને તેમની પણ છ્યાસી સંહિતાઓના વિભાજક થયા.

સર્વેષામેવ તેષાં વૈ ત્રિધા ભેદાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ। ત્રિધા ભેદાસ્તુ તે પ્રોક્તા ભેદેઽસ્મિન્નવમે શુભે ।। ૬૧.

બધા માટે ત્રણ પ્રકારના ભેદ વર્ણવાયા છે; આ શુભ નવમા ભેદમાં એ ત્રણ વિભાજનો કહેવાયા છે.

ઉદીચ્યા મધ્યદેશાશ્ચ પ્રાચ્યાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ। શ્યામાયનિરુદીચ્યાનાં પ્રધાનઃ સમ્બભૂવ હ ।। ૬૧.

ઉત્તર, મધ્ય અને પૂર્વ પ્રદેશના, દરેકના અલગ અલગ સ્વરૂપ છે; ઉત્તર પ્રદેશમાં શ્યામાયનિ મુખ્ય ગણાય છે.

મધ્ય દેશપ્રતિષ્ઠાનામારુણિઃ પ્રથમઃ સ્તુતઃ। આલમ્બિરાદિઃ પ્રાચ્યાનાન્ત્રયોદશ્યાદયસ્તુ તે ।। ૬૧.

મધ્ય પ્રદેશના સ્થાપિતોમાં આરુણિ પ્રથમ અને પ્રસિદ્ધ છે; પૂર્વના નેતાઓમાં આલંબિર અને બીજા, કુલ તેર ગણાય છે.

ઇત્યેતે ચરકાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતાવાદિનો દ્વિજાઃ। ઋષય સ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતં જિજ્ઞાસવોઽબ્રુવન્ ।। ૬૧.

આ રીતે સંહિતાના ઉપદેશક એવા ચરકોએ વર્ણન કર્યું છે, હે દ્વિજજનો. ઋષિઓએ આ વાત સાંભળી ઉત્સુકતાથી સૂતજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ચરકાધ્વર્યવઃ કેન કારણં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ। કિઞ્ચીર્ણં કસ્ય હેતોશ્ચ વાચકત્વઞ્ચ ભેજિરે। ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ તેષાં સ ચરકત્વમભૂદ્યથા ।। ૬૧.

હે, ચરકો અધ્વર્યુ કેમ બન્યા, એનું સાચું કારણ કહો. શું થયું, કયા હેતુથી, અને તેમને એ નામ કેમ મળ્યું? એમ પૂછતાં, સૂતજીએ તેમને ચરક નામ કેવી રીતે પડ્યું એ સમજાવ્યું.