વાયુપુરાણમ્

ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ। સર્વે તે મુનયસ્તેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાવ્રુવન્ ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓ એક બાજુ ઊભા રહ્યા અને યાજ્ઞવલ્ક્ય એકલા હતા; એ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યે દરેક ઋષિને અલગથી પ્રશ્ન કર્યો, પણ કોઈએ જવાબ આપી શક્યા નહીં.

તાન્વિજિત્ય મુનીન્ સર્વાન્ બ્રહ્મરાશિર્મહાદ્યુતિઃ। શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓને હરાવીને તેજસ્વી બ્રહ્મઋષિએ સીધા શાકલ્યને, જે વાદ કરતો હતો, સંબોધન કર્યું.

શાકલ્ય વદ વક્તવ્યં કિં ધ્યાયન્નવતિષ્ટસે। પૂર્ણસ્ત્વં જડમાનેન વાતાધ્માતો યથા દૃતિઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય, જે કહેવાનું છે તે બોલ—તું કેમ ચિંતામાં ઊભો છે? તારો અહંકાર મૂર્ખાઈથી ભરેલો છે, જાણે પવનથી ફૂલેલું ફૂગું હોય એમ.

એવં સ ધર્ષિતસ્તેન રોષાત્તામ્રાસ્યલોચનઃ। પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં તં પુરુષં મુનિસન્નિધૌ ।। ૬૦.

આ રીતે અપમાન મળતાં, શાકલ્ય ગુસ્સાથી મોઢું અને આંખો લાલ કરી, ઋષિઓની સભામાં યાજ્ઞવલ્ક્યને બોલ્યો.

ત્વમસ્માંસ્તૃણવત્ત્યક્ત્વા તથૈવેમાન્ દ્વિજોત્તમાન્। વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયંગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ ।। ૬૦.

તું અમને અને આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ઘાસપાંદાની જેમ ગણે છે; તું જ્ઞાન અને ધનનો મોટો ઇનામ એકલો જ મેળવવા ઈચ્છે છે.

શાકલ્યેનૈવનુક્તઃ સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સમબ્રવીત્। બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ।। ૬૦.

શાકલ્યએ આમ કહ્યું ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: બ્રહ્મવિદ્યોની તાકાત એ છે કે તેઓ જ્ઞાનનું સાચું તત્વ સમજે છે.

કામશ્ચાર્થેન સમ્બદ્ધસ્તેનાર્થં કામયામહે । કામપ્રશ્રધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્રાન્વદામહે ।। ૬૦.

ઇચ્છા અને ધન એકબીજાથી જોડાયેલા છે, એટલે અમે ધન ઈચ્છીએ છીએ. હે બ્રાહ્મણો, અમે ફળની ઇચ્છા પ્રમાણે જ વાત કરીએ છીએ.

પણશ્ચૈષોઽસ્ય રાજર્ષેસ્તસ્માન્નીતં ધનં મયા। એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યમથોવાચ કામપ્રશ્રાર્થમદ્વચઃ ।। ૬૦.

આ રાજર્ષિનો પણ છે, એટલે મેં આ ધન લીધું છે. એના શબ્દો સાંભળીને શાકલ્ય ગુસ્સાથી ભરાયો અને યાજ્ઞવલ્ક્યને ફળની ઇચ્છા વિષે બોલ્યો.

બ્રૂહીદાનીં મયોદ્દિષ્ટાન્ કામપ્રશ્રાન્ યથાર્થતઃ। તતઃ સમભવદ્વાદસ્તયોર્બ્રહ્મવિદોર્મહાન્ ।। ૬૦.

હવે, જે પ્રશ્નો મેં પૂછ્યા છે, તે ફળની ઇચ્છા વિષે સાચા રીતે કહો. પછી એ બે બ્રહ્મજ્ઞાની વચ્ચે મોટો વાદ થયો.

સાગ્રં પ્રશ્નસહસ્રન્તુ શાકલ્યસ્તમુચૂચુદત્। યાજ્ઞવલ્ક્યોઽબ્રવીત્સર્વાન્ ઋષીણાં શ્રૃણ્વતાં તદા ।। ૬૦.

શાકલ્યએ તેને હજારો પ્રશ્નો તેમના ભાગો સાથે પૂછ્યા; યાજ્ઞવલ્ક્યએ બધા પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા, અને ઋષિઓએ એ બધું સાંભળ્યું.

શાકલ્યે ચાપિ નિર્વાદે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્ । પ્રશ્રમેકં મમાપિ ત્વં વદ શાકલ્ય કામિકમ્। શાપઃ પણોઽસ્ય વાદસ્ય અબ્રુવન્ મૃત્યુમાવ્રજેત્ ।। ૬૦.

શાકલ્ય વાદમાં હારી ગયો ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: હવે, શાકલ્ય, તું પણ મને એક પ્રશ્નનો સાચો જવાબ આપ, જે ઇચ્છા વિષે છે. આ વાદનો પણ શાપ છે—મૃત્યુ આવે છે એવું કહેવાય છે.

અથ સન્નોદિતં પ્રશ્રં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । શાકલ્યસ્તમવિજ્ઞાય સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ।। ૬૦.

પછી, વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યએ પ્રશ્ન પૂછ્યો, પણ શાકલ્ય તેનો જવાબ આપી શક્યો નહીં અને તરત જ મૃત્યુ પામ્યો.

એવં મૃતઃ સ શાકલ્યઃ પ્રશ્રવ્યાખ્યાનપીડિતઃ। એવં વાદશ્ચ સુમહાનાસીત્તેષાં ધનાર્થિભિઃ। ઋષીણાં મુનિભિઃ સાર્દ્ધં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચૈવ હિ ।। ૬૦.

આ રીતે, પ્રશ્ન સમજાવી ન શકવાથી શાકલ્ય મૃત્યુ પામ્યો. ધન ઇચ્છનારાઓ, ઋષિઓ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય વચ્ચે એ વાદ બહુ મોટો થયો હતો.

સર્વૈઃ પૃષ્ટાંસ્તુ સમ્પ્રશ્રાન્ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। વ્યાખ્યાય વૈ મુને તેષાં પ્રશ્રસારં મહાગતિઃ ।। ૬૦.

બધાએ હજારો પ્રશ્નો પૂછ્યા ત્યારે, મુનિએ બધાને સમજાવ્યા અને પ્રશ્નોના તત્ત્વને પ્રાપ્ત કર્યો.

યાજ્ઞવલ્ક્યો ધનં ગૃહ્ય યશો વિખ્યાપ્ય ચાત્મનઃ। જગામ વૈ ગૃહં સ્વસ્થઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વશી ।। ૬૦.

યાજ્ઞવલ્ક્યે ધન મેળવ્યું અને પોતાનું યશ પ્રસિદ્ધ કર્યું, પછી શિષ્યો સાથે, મનમાં શાંતિથી, પોતાના ઘરે ગયો.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો મહાત્મા દ્વિજસત્તમઃ। ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચબુદ્ધિમાન્ પદવિત્તમઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર શાકલ્ય, મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બુદ્ધિશાળી અને શબ્દોમાં પારંગત હતો; તેણે પાંચ સંહિતાઓ રચી હતી.

તચ્છિષ્યા અભવન્ પઞ્ચ મુદ્ઘલો ગોલકસ્તથા। ખાલીયશ્ચ તથા મત્સ્વઃ શૈશિરેયસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૬૦.

તેના પાંચ શિષ્યો હતા: મુદ્ઘલ, ગોલક, ખાલીય, મત્સ્વ અને પાંચમો શૈશિરેય.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શાકપૂર્ણરથીતરઃ। નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થં દ્વિજસત્તમઃ ।। ૬૦.

શાકપૂર્ણરથિતરે ત્રણ સંહિતાઓ રચી અને પછી ચોથું નિરુક્ત પણ બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્ય શિષ્યાસ્તુ ચત્વારઃ કેતવો દાલકિસ્તથા। ધર્મશર્મા દેવશર્મા સર્વે વ્રતધરા દ્વિજાઃ ।। ૬૦.

તેનાં ચાર શિષ્યો હતા: કેતવ, દાલકી, ધર્મશર્મા અને દેવશર્મા—બધા વ્રત પાળનારા દ્વિજ હતા.

શાકલ્યે તુ મૃતે સર્વે બ્રહ્મઘ્નાસ્તે બભૂવિરે। તદા ચિન્તાં પરાં પ્રાપ્ય ગતાસ્તે બ્રહ્મણોઽન્તિકમ્ ।। ૬૦.

શાકલ્યના અવસાન પછી, બધા જ બ્રાહ્મણહંતામાં ગણાયા; ત્યારે તેઓ ભારે ચિંતામાં પડી, બ્રહ્માજીના દરબારમાં પહોંચ્યા.

તાન્ જ્ઞાત્વા ચેતસા બ્રહ્મા પ્રેષિતઃ પવનઃપુરે। તત્ર ગચ્છત યૂયં વઃસદ્યઃ પાપં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

બ્રહ્માજીએ મનમાં બધું જાણીને, તેમને પવનપુર જવા કહ્યું: 'ત્યાં જાઓ, તો તમારો પાપ તરત જ નાશ પામશે.'

દ્વાદશાર્કં નમસ્કૃત્યા તથા વૈ વાલુકેશ્વરમ્ । એકાદશ તથા રુદ્રાન્ વાયુપુત્રં વિશેષતઃ। કુણ્ડે ચતુષ્ટયે સ્નાત્વા બ્રહ્મહત્યાં તરિષ્યથ ।। ૬૦.

બાર સૂર્યદેવ અને વાળુકેશ્વર તથા અગિયાર રુદ્રો, ખાસ કરીને વાયુપુત્રની પૂજા કરીને, ચાર કુંડમાં સ્નાન કરો, તો બ્રાહ્મણહત્યાનું પાપ દૂર થઈ જશે.

સર્વે શીઘ્રતરા ભૂત્વા તત્પુરં સમુપાગતાઃ। સ્નાનં કૃતં વિધાનેન દેવાનાં દર્શનં કૃતમ્ ।। ૬૦.

બધા જલદીથી પવનપુર પહોંચ્યા; તેમણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓનું દર્શન કર્યું.

ઉત્તરેશ્વરં નમસ્કૃત્ય વાડવાનાં પ્રસાદતઃ। સર્વે પાપવિનિર્મુક્તા ગતાસ્તે સૂર્યમણ્ડલમ્ ।। ૬૦.

ઉત્તરેશ્વરની પૂજા કરીને અને વાડવાઓની કૃપાથી, બધા પાપમુક્ત થયા અને સૂર્યમંડળમાં ગયા.

તદા પ્રભૃતિ તત્તીર્થં જાતં પાતકનાશનમ્। વાયોઃ પુરં પવિત્રઞ્ચ વાયુના નિર્મિતં પુરા ।। ૬૦.

ત્યાંથી એ તીર્થ પાપનાશક બન્યું; પવનપુર, શુદ્ધ અને પવિત્ર, વાયુદેવે પ્રાચીનકાળે રચ્યું હતું.

અઞ્જનાગર્ભસમ્ભૂતહનુમાન્પવનાત્મજઃ। યદા જાતો મહાદેવોહનુમાન્સત્યવિક્રમઃ। તદેવં નિર્મિતં તીર્થં વાયુના બ્રહ્મયોનિના ।। ૬૦.

અંજનાદેવીના ગર્ભમાંથી જન્મેલા, વાયુદેવના પુત્ર હનુમાનજીએ જ્યારે અવતાર લીધો, ત્યારે મહાવીર, સત્યવીર હનુમાનજીએ, એ તીર્થ વાયુદેવ દ્વારા સ્થાપિત કર્યું.

ઊર્વ્યાં જાતાસ્તુ યે શૂદ્રા બ્રાહ્મણાનાં નિવેદિતાઃ। વૃત્ત્યર્થં બ્રહ્મયજ્ઞાર્થં કરસ્તેષુ કૃતો મહાન્ ।। ૬૦.

પૃથ્વી પર જન્મેલા જે શૂદ્રો બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહ અને યજ્ઞ માટે અર્પણ કરવામાં આવ્યા, તેમાં એક વિશાળ સમુદાય રચાયો.

અનેન વિધિના જાતં વિપ્રાણાં શાસનં મહત્ । ગોઘ્નો વાપિ કૃતઘ્નો વા સુરાપી ગુરૂતલ્પગઃ। વાડાદિત્યં નમસ્કૃત્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।। ૬૦.

આ રીતે, બ્રાહ્મણો માટે મહાન નિયમ સ્થાપિત થયો; ગૌહત્યાર, મનુષ્યહત્યાર, માદક પાન કરનાર કે ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ, વાડાદિત્યની પૂજા કરીને સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે.

ભારદ્વાજો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગાલકિઃ સાલકિસ્તથા। ધીમાન્ શતબલાકશ્ચ નૈગમશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ ।। ૬૧.

ભારદ્વાજ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ગાલકી,سالકી, વિદ્વાન શતબલાક અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ નૈગમ — આ બધા હતા.