વાયુપુરાણમ્

યદેતદાહૃતં વિત્તં યે વઃ શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્। તસ્મૈ તદુપનીતં હિ વિદ્યાવિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૦.

'આ લાવેલું ધન—તમામાં જે શ્રેષ્ઠ છે, એ બ્રાહ્મણને આપો, હે ઉત્તમ દ્વિજો; એ જ્ઞાન અને ધન તેને અર્પણ કરો.'

જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુનયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ। દૃષ્ટ્વા ધનં મહાસારં ધનવૃદ્ધ્યા જિઘૃક્ષવઃ । શ્રદ્ધયાઞ્ચક્રુરન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાઃ ।। ૬૦.

જનકના વચન સાંભળી, વેદમાં સ્થિર એવા ઋષિઓએ એ મોટું અને કિંમતી ધન જોઈને, તેને મેળવવાની ઇચ્છાથી, એકબીજાને વેદજ્ઞાનથી પડકારવા માંડ્યું.

મનસા ગતવિત્તાસ્તે મમેદં ધનમિત્યુત। મમૈવૈતન્ન વેત્યન્યો બ્રૂહિ કિં વા વિકલ્ષ્યતે। ઇત્યેવં ધનદોષેણ વાદાંશ્ચક્રુરનેકશઃ ।। ૬૦.

ધન મેળવવાની લાલચથી દરેકના મનમાં થયું: 'આ ધન મારું છે.' બીજાએ કહ્યું: 'તું કહે છે પણ એ મારું નથી, મારું છે—હવે શું નક્કી કરવું?' આવું કહીને ધન માટે અનેક વિવાદો થયા.

તથાન્યસ્તત્ર વૈ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવાહસુતઃ કવિઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્તપસ્વી બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૦.

ત્યાં બીજાં પણ એક વિદ્વાન હતા—બ્રહ્મવાહના પુત્ર, કવિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, મહાન તેજસ્વી, તપસ્વી અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ.

બ્રહ્મણોઽઙ્ગાત્ સમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્। શિષ્યં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ધનમેતદ્ ગૃહાણ ભો ।। ૬૦.

બ્રહ્માના અંશમાંથી જન્મેલા એ યાજ્ઞવલ્ક્યે મધુર સ્વરે કહ્યું: 'હે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા શિષ્ય, આ ધન લઈ લે.'

નયસ્વ ચ ગૃહં વત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ। સર્વવેદેષ્વહં વક્તા નાન્યઃ કશ્ચિત્તુ મત્સમઃ। યોવા ન પ્રીયતે વિપ્રઃ સ મે હ્યવતુ માઽચિરમ્ ।। ૬૦.

'વત્સ, આ ધન ઘરે લઈ જા; એમાં કોઈ શંકા નથી. બધા વેદોમાં હું જ મુખ્ય વક્તા છું; મારા સમાન બીજું કોઈ નથી. જો કોઈ બ્રાહ્મણ ખુશ ન હોય, તો તરત જ મને છોડી દે.'

તતો બ્રહ્માર્ણવઃ ક્ષુબ્ધઃ સમુદ્ર ઇવ સમ્પ્લવે । તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ ।। ૬૦.

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનનું મહાસાગર ઉથલાયું, જેમ સમુદ્રમાં તોફાન આવે તેમ; યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્થિર રહીને, હળવી સ્મિત સાથે બધાને સંબોધ્યા.

ક્રોધ માકાર્ષુવિદ્વાંસો ભવન્તઃ સત્યવાદિનઃ। વદામહે યથાયુક્તં જિજ્ઞાસન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૬૦.

'હે વિદ્વાનો, તમે સત્યવંત છો, તો ક્રોધ ન કરો; આપણે યોગ્ય રીતે એકબીજાની સમજ માટે વિવાદ કરીએ.'

તતોઽભ્યુપાગમંસ્તેષાં વાદા જગ્મુરનેકશઃ। સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સૂક્ષ્મદર્શનસમ્ભવૈઃ ।। ૬૦.

પછી બધાએ સંમતિ આપી, અને અનેક પ્રકારના વિવાદો થયા, હજારો રીતે, સુંદર તર્ક અને સૂક્ષ્મ વિચારોથી.

લોકે વેદે તથાધ્યાત્મે વિદ્યાસ્થાનૈરલંકૃતાઃ। શાપોત્તમગુણૈર્યુક્તા નૃપૌઘપરિવર્જનાઃ । વાદાઃ સમભવંસ્તત્ર ધનહેતોર્મહાત્મનામ્ ।। ૬૦.

લોકમાં, વેદમાં અને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે, જ્ઞાનસ્થાનોમાં શોભાયમાન, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત અને રાજાઓથી રહિત એવા મહાન આત્માઓએ ધન માટે ત્યાં વિવાદ કર્યા.

ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ। સર્વે તે મુનયસ્તેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાવ્રુવન્ ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓ એક બાજુ ઊભા રહ્યા અને યાજ્ઞવલ્ક્ય એકલા હતા; એ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યે દરેક ઋષિને અલગથી પ્રશ્ન કર્યો, પણ કોઈએ જવાબ આપી શક્યા નહીં.

તાન્વિજિત્ય મુનીન્ સર્વાન્ બ્રહ્મરાશિર્મહાદ્યુતિઃ। શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓને હરાવીને તેજસ્વી બ્રહ્મઋષિએ સીધા શાકલ્યને, જે વાદ કરતો હતો, સંબોધન કર્યું.

શાકલ્ય વદ વક્તવ્યં કિં ધ્યાયન્નવતિષ્ટસે। પૂર્ણસ્ત્વં જડમાનેન વાતાધ્માતો યથા દૃતિઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય, જે કહેવાનું છે તે બોલ—તું કેમ ચિંતામાં ઊભો છે? તારો અહંકાર મૂર્ખાઈથી ભરેલો છે, જાણે પવનથી ફૂલેલું ફૂગું હોય એમ.

એવં સ ધર્ષિતસ્તેન રોષાત્તામ્રાસ્યલોચનઃ। પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં તં પુરુષં મુનિસન્નિધૌ ।। ૬૦.

આ રીતે અપમાન મળતાં, શાકલ્ય ગુસ્સાથી મોઢું અને આંખો લાલ કરી, ઋષિઓની સભામાં યાજ્ઞવલ્ક્યને બોલ્યો.

ત્વમસ્માંસ્તૃણવત્ત્યક્ત્વા તથૈવેમાન્ દ્વિજોત્તમાન્। વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયંગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ ।। ૬૦.

તું અમને અને આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ઘાસપાંદાની જેમ ગણે છે; તું જ્ઞાન અને ધનનો મોટો ઇનામ એકલો જ મેળવવા ઈચ્છે છે.

શાકલ્યેનૈવનુક્તઃ સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સમબ્રવીત્। બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ।। ૬૦.

શાકલ્યએ આમ કહ્યું ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: બ્રહ્મવિદ્યોની તાકાત એ છે કે તેઓ જ્ઞાનનું સાચું તત્વ સમજે છે.

કામશ્ચાર્થેન સમ્બદ્ધસ્તેનાર્થં કામયામહે । કામપ્રશ્રધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્રાન્વદામહે ।। ૬૦.

ઇચ્છા અને ધન એકબીજાથી જોડાયેલા છે, એટલે અમે ધન ઈચ્છીએ છીએ. હે બ્રાહ્મણો, અમે ફળની ઇચ્છા પ્રમાણે જ વાત કરીએ છીએ.

પણશ્ચૈષોઽસ્ય રાજર્ષેસ્તસ્માન્નીતં ધનં મયા। એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યમથોવાચ કામપ્રશ્રાર્થમદ્વચઃ ।। ૬૦.

આ રાજર્ષિનો પણ છે, એટલે મેં આ ધન લીધું છે. એના શબ્દો સાંભળીને શાકલ્ય ગુસ્સાથી ભરાયો અને યાજ્ઞવલ્ક્યને ફળની ઇચ્છા વિષે બોલ્યો.

બ્રૂહીદાનીં મયોદ્દિષ્ટાન્ કામપ્રશ્રાન્ યથાર્થતઃ। તતઃ સમભવદ્વાદસ્તયોર્બ્રહ્મવિદોર્મહાન્ ।। ૬૦.

હવે, જે પ્રશ્નો મેં પૂછ્યા છે, તે ફળની ઇચ્છા વિષે સાચા રીતે કહો. પછી એ બે બ્રહ્મજ્ઞાની વચ્ચે મોટો વાદ થયો.

સાગ્રં પ્રશ્નસહસ્રન્તુ શાકલ્યસ્તમુચૂચુદત્। યાજ્ઞવલ્ક્યોઽબ્રવીત્સર્વાન્ ઋષીણાં શ્રૃણ્વતાં તદા ।। ૬૦.

શાકલ્યએ તેને હજારો પ્રશ્નો તેમના ભાગો સાથે પૂછ્યા; યાજ્ઞવલ્ક્યએ બધા પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા, અને ઋષિઓએ એ બધું સાંભળ્યું.

શાકલ્યે ચાપિ નિર્વાદે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્ । પ્રશ્રમેકં મમાપિ ત્વં વદ શાકલ્ય કામિકમ્। શાપઃ પણોઽસ્ય વાદસ્ય અબ્રુવન્ મૃત્યુમાવ્રજેત્ ।। ૬૦.

શાકલ્ય વાદમાં હારી ગયો ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: હવે, શાકલ્ય, તું પણ મને એક પ્રશ્નનો સાચો જવાબ આપ, જે ઇચ્છા વિષે છે. આ વાદનો પણ શાપ છે—મૃત્યુ આવે છે એવું કહેવાય છે.

અથ સન્નોદિતં પ્રશ્રં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । શાકલ્યસ્તમવિજ્ઞાય સદ્યો મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ।। ૬૦.

પછી, વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યએ પ્રશ્ન પૂછ્યો, પણ શાકલ્ય તેનો જવાબ આપી શક્યો નહીં અને તરત જ મૃત્યુ પામ્યો.

એવં મૃતઃ સ શાકલ્યઃ પ્રશ્રવ્યાખ્યાનપીડિતઃ। એવં વાદશ્ચ સુમહાનાસીત્તેષાં ધનાર્થિભિઃ। ઋષીણાં મુનિભિઃ સાર્દ્ધં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચૈવ હિ ।। ૬૦.

આ રીતે, પ્રશ્ન સમજાવી ન શકવાથી શાકલ્ય મૃત્યુ પામ્યો. ધન ઇચ્છનારાઓ, ઋષિઓ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય વચ્ચે એ વાદ બહુ મોટો થયો હતો.

સર્વૈઃ પૃષ્ટાંસ્તુ સમ્પ્રશ્રાન્ શતશોઽથ સહસ્રશઃ। વ્યાખ્યાય વૈ મુને તેષાં પ્રશ્રસારં મહાગતિઃ ।। ૬૦.

બધાએ હજારો પ્રશ્નો પૂછ્યા ત્યારે, મુનિએ બધાને સમજાવ્યા અને પ્રશ્નોના તત્ત્વને પ્રાપ્ત કર્યો.

યાજ્ઞવલ્ક્યો ધનં ગૃહ્ય યશો વિખ્યાપ્ય ચાત્મનઃ। જગામ વૈ ગૃહં સ્વસ્થઃ શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વશી ।। ૬૦.

યાજ્ઞવલ્ક્યે ધન મેળવ્યું અને પોતાનું યશ પ્રસિદ્ધ કર્યું, પછી શિષ્યો સાથે, મનમાં શાંતિથી, પોતાના ઘરે ગયો.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો મહાત્મા દ્વિજસત્તમઃ। ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચબુદ્ધિમાન્ પદવિત્તમઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર શાકલ્ય, મહાત્મા અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બુદ્ધિશાળી અને શબ્દોમાં પારંગત હતો; તેણે પાંચ સંહિતાઓ રચી હતી.

તચ્છિષ્યા અભવન્ પઞ્ચ મુદ્ઘલો ગોલકસ્તથા। ખાલીયશ્ચ તથા મત્સ્વઃ શૈશિરેયસ્તુ પઞ્ચમઃ ।। ૬૦.

તેના પાંચ શિષ્યો હતા: મુદ્ઘલ, ગોલક, ખાલીય, મત્સ્વ અને પાંચમો શૈશિરેય.

પ્રોવાચ સંહિતાસ્તિસ્રઃ શાકપૂર્ણરથીતરઃ। નિરુક્તઞ્ચ પુનશ્ચક્રે ચતુર્થં દ્વિજસત્તમઃ ।। ૬૦.

શાકપૂર્ણરથિતરે ત્રણ સંહિતાઓ રચી અને પછી ચોથું નિરુક્ત પણ બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્ય શિષ્યાસ્તુ ચત્વારઃ કેતવો દાલકિસ્તથા। ધર્મશર્મા દેવશર્મા સર્વે વ્રતધરા દ્વિજાઃ ।। ૬૦.

તેનાં ચાર શિષ્યો હતા: કેતવ, દાલકી, ધર્મશર્મા અને દેવશર્મા—બધા વ્રત પાળનારા દ્વિજ હતા.