વાયુપુરાણમ્

સત્યશ્રવસમગ્ર્યન્તુ પુત્રં સ તુ મહાયશાઃ। સત્યશ્રવાઃ સત્યહિતં પુનરધ્યાપયદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

પ્રસિદ્ધ સત્યશ્રવાએ પોતાના પુત્ર સત્યશ્રવાસને શીખવ્યું અને પછી સત્યશ્રવાએ દ્વિજ સત્યહિતને શીખવાડ્યું.

સોઽપિ સત્યતરં પુત્રં પુનરધ્યાપયદ્વિભુઃ। સત્યશ્રિયં મહાત્માનં સત્યધર્મપરાયણમ્ ।। ૬૦.

એ મહાનુભાવે પોતાના પુત્ર સત્યતરાને શીખવ્યું, જે મહાત્મા સત્યશ્રી અને સત્યધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

અભવંસ્તસ્ય શિષ્યા વૈ ત્રયસ્તુ સુમહૌજસઃ । સત્યશ્રિયસ્તુ વિદ્વાસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ ।। ૬૦.

એના ત્રણ શિષ્યો હતા, જે અત્યંત તેજસ્વી હતા; સત્યશ્રીના વિદ્વાન શિષ્યો શાસ્ત્રગ્રહણમાં તત્પર હતા.

શાકલ્યઃ પ્રથમસ્તેષાં તસ્માદન્યો રથ(ા)ન્તરઃ । બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્તકાઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય સૌ પ્રથમ હતા, પછી રથાંતર નામનો બીજો, પછી બાષ્કલિ અને ભરદ્વાજ—આ બધા શાખાઓના સ્થાપક હતા.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો જ્ઞાનાહઙ્કારગર્વિતઃ। જનકસ્યસ યજ્ઞે વૈ વિનાશમગમદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર, જેને શાકલ્ય કહેવામાં આવે છે, પોતાનાં જ્ઞાન અને અહંકારથી ગર્વિત હતો; જનકના યજ્ઞમાં એ બ્રાહ્મણનો અંત આવ્યો.

કથં વિનાશમગમત્સ મુનિર્જ્ઞાનગર્વિતઃ। જનકસ્યાશ્વમેધેન કથં વાદો બભૂવ હ ।। ૬૦.

એ જ્ઞાનમાં ગર્વિત ઋષિનો અંત કેમ આવ્યો? જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં એ વિવાદ કેવી રીતે ઊભો થયો?

કિમર્થઞ્ચાભવદ્વાદઃ કેન સાર્દ્ધમથાપિ વા। સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચક્ષ્વ વિદિતન્તવ। ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા તદુત્તરમથાબ્રવીત્ ।। ૬૦.

એ વિવાદ કયા કારણથી થયો, કોના સાથે થયો અને કેવી રીતે થયો? જે જાણો છો તે બધું જમણું કહો. ઋષિઓના વચન સાંભળી, તેણે પછી યોગ્ય રીતે જવાબ આપ્યો.

જનકસ્યાશ્વમેધે તુ મહાનાસીત્સમાગમઃ। ઋષીણાન્તુ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ। રાજર્ષેર્જનકસ્યાથ તં યજ્ઞં હિ દિદૃક્ષવઃ ।। ૬૦.

જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં મોટું મેળાવડો થયો; હજારો ઋષિઓ જુથો જુથમાં ત્યાં આવ્યા, રાજર્ષિ જનકનો યજ્ઞ જોવા માટે.

આગતાન્ બ્રાહ્મણાન્ દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ। કોન્વેષાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ કથં મે નિશ્ચયો ભવેત્। ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ ।। ૬૦.

એ ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણોને જોઈને રાજાને મનમાં વિચાર આવ્યો: 'આ બધામાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કોણ છે? હું એ કેવી રીતે નક્કી કરું?' આવું મનમાં નક્કી કરીને રાજાએ નિર્ણય લીધો.

ગવાં સહસ્રમાદાય સુવર્ણમધિકં તતઃ। ગ્રામાન્ રત્નાનિ દાસાંશ્ચ મુનીન્ પ્રાહ નરાધિપઃ। સર્વાનહં પ્રપન્નનોઽસ્મિ શિરસા શ્રેષ્ઠભાગિનઃ ।। ૬૦.

રાજાએ હજાર ગાય, ઘણું સોનુ, ગામડાં, રત્નો અને દાસો લઈને ઋષિઓને કહ્યું: 'તમે બધા પૈકી જે શ્રેષ્ઠ છે, તેને હું શિર નમાવીને સમર્પિત છું.'

યદેતદાહૃતં વિત્તં યે વઃ શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્। તસ્મૈ તદુપનીતં હિ વિદ્યાવિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૦.

'આ લાવેલું ધન—તમામાં જે શ્રેષ્ઠ છે, એ બ્રાહ્મણને આપો, હે ઉત્તમ દ્વિજો; એ જ્ઞાન અને ધન તેને અર્પણ કરો.'

જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુનયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ। દૃષ્ટ્વા ધનં મહાસારં ધનવૃદ્ધ્યા જિઘૃક્ષવઃ । શ્રદ્ધયાઞ્ચક્રુરન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાઃ ।। ૬૦.

જનકના વચન સાંભળી, વેદમાં સ્થિર એવા ઋષિઓએ એ મોટું અને કિંમતી ધન જોઈને, તેને મેળવવાની ઇચ્છાથી, એકબીજાને વેદજ્ઞાનથી પડકારવા માંડ્યું.

મનસા ગતવિત્તાસ્તે મમેદં ધનમિત્યુત। મમૈવૈતન્ન વેત્યન્યો બ્રૂહિ કિં વા વિકલ્ષ્યતે। ઇત્યેવં ધનદોષેણ વાદાંશ્ચક્રુરનેકશઃ ।। ૬૦.

ધન મેળવવાની લાલચથી દરેકના મનમાં થયું: 'આ ધન મારું છે.' બીજાએ કહ્યું: 'તું કહે છે પણ એ મારું નથી, મારું છે—હવે શું નક્કી કરવું?' આવું કહીને ધન માટે અનેક વિવાદો થયા.

તથાન્યસ્તત્ર વૈ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવાહસુતઃ કવિઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્તપસ્વી બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૦.

ત્યાં બીજાં પણ એક વિદ્વાન હતા—બ્રહ્મવાહના પુત્ર, કવિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, મહાન તેજસ્વી, તપસ્વી અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ.

બ્રહ્મણોઽઙ્ગાત્ સમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્। શિષ્યં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ધનમેતદ્ ગૃહાણ ભો ।। ૬૦.

બ્રહ્માના અંશમાંથી જન્મેલા એ યાજ્ઞવલ્ક્યે મધુર સ્વરે કહ્યું: 'હે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા શિષ્ય, આ ધન લઈ લે.'

નયસ્વ ચ ગૃહં વત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ। સર્વવેદેષ્વહં વક્તા નાન્યઃ કશ્ચિત્તુ મત્સમઃ। યોવા ન પ્રીયતે વિપ્રઃ સ મે હ્યવતુ માઽચિરમ્ ।। ૬૦.

'વત્સ, આ ધન ઘરે લઈ જા; એમાં કોઈ શંકા નથી. બધા વેદોમાં હું જ મુખ્ય વક્તા છું; મારા સમાન બીજું કોઈ નથી. જો કોઈ બ્રાહ્મણ ખુશ ન હોય, તો તરત જ મને છોડી દે.'

તતો બ્રહ્માર્ણવઃ ક્ષુબ્ધઃ સમુદ્ર ઇવ સમ્પ્લવે । તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ ।। ૬૦.

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનનું મહાસાગર ઉથલાયું, જેમ સમુદ્રમાં તોફાન આવે તેમ; યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્થિર રહીને, હળવી સ્મિત સાથે બધાને સંબોધ્યા.

ક્રોધ માકાર્ષુવિદ્વાંસો ભવન્તઃ સત્યવાદિનઃ। વદામહે યથાયુક્તં જિજ્ઞાસન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૬૦.

'હે વિદ્વાનો, તમે સત્યવંત છો, તો ક્રોધ ન કરો; આપણે યોગ્ય રીતે એકબીજાની સમજ માટે વિવાદ કરીએ.'

તતોઽભ્યુપાગમંસ્તેષાં વાદા જગ્મુરનેકશઃ। સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સૂક્ષ્મદર્શનસમ્ભવૈઃ ।। ૬૦.

પછી બધાએ સંમતિ આપી, અને અનેક પ્રકારના વિવાદો થયા, હજારો રીતે, સુંદર તર્ક અને સૂક્ષ્મ વિચારોથી.

લોકે વેદે તથાધ્યાત્મે વિદ્યાસ્થાનૈરલંકૃતાઃ। શાપોત્તમગુણૈર્યુક્તા નૃપૌઘપરિવર્જનાઃ । વાદાઃ સમભવંસ્તત્ર ધનહેતોર્મહાત્મનામ્ ।। ૬૦.

લોકમાં, વેદમાં અને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે, જ્ઞાનસ્થાનોમાં શોભાયમાન, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત અને રાજાઓથી રહિત એવા મહાન આત્માઓએ ધન માટે ત્યાં વિવાદ કર્યા.

ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ। સર્વે તે મુનયસ્તેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા । એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાવ્રુવન્ ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓ એક બાજુ ઊભા રહ્યા અને યાજ્ઞવલ્ક્ય એકલા હતા; એ વિદ્વાન યાજ્ઞવલ્ક્યે દરેક ઋષિને અલગથી પ્રશ્ન કર્યો, પણ કોઈએ જવાબ આપી શક્યા નહીં.

તાન્વિજિત્ય મુનીન્ સર્વાન્ બ્રહ્મરાશિર્મહાદ્યુતિઃ। શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા ।। ૬૦.

બધા ઋષિઓને હરાવીને તેજસ્વી બ્રહ્મઋષિએ સીધા શાકલ્યને, જે વાદ કરતો હતો, સંબોધન કર્યું.

શાકલ્ય વદ વક્તવ્યં કિં ધ્યાયન્નવતિષ્ટસે। પૂર્ણસ્ત્વં જડમાનેન વાતાધ્માતો યથા દૃતિઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય, જે કહેવાનું છે તે બોલ—તું કેમ ચિંતામાં ઊભો છે? તારો અહંકાર મૂર્ખાઈથી ભરેલો છે, જાણે પવનથી ફૂલેલું ફૂગું હોય એમ.

એવં સ ધર્ષિતસ્તેન રોષાત્તામ્રાસ્યલોચનઃ। પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં તં પુરુષં મુનિસન્નિધૌ ।। ૬૦.

આ રીતે અપમાન મળતાં, શાકલ્ય ગુસ્સાથી મોઢું અને આંખો લાલ કરી, ઋષિઓની સભામાં યાજ્ઞવલ્ક્યને બોલ્યો.

ત્વમસ્માંસ્તૃણવત્ત્યક્ત્વા તથૈવેમાન્ દ્વિજોત્તમાન્। વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયંગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ ।। ૬૦.

તું અમને અને આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ઘાસપાંદાની જેમ ગણે છે; તું જ્ઞાન અને ધનનો મોટો ઇનામ એકલો જ મેળવવા ઈચ્છે છે.

શાકલ્યેનૈવનુક્તઃ સ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સમબ્રવીત્। બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્ ।। ૬૦.

શાકલ્યએ આમ કહ્યું ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: બ્રહ્મવિદ્યોની તાકાત એ છે કે તેઓ જ્ઞાનનું સાચું તત્વ સમજે છે.

કામશ્ચાર્થેન સમ્બદ્ધસ્તેનાર્થં કામયામહે । કામપ્રશ્રધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્રાન્વદામહે ।। ૬૦.

ઇચ્છા અને ધન એકબીજાથી જોડાયેલા છે, એટલે અમે ધન ઈચ્છીએ છીએ. હે બ્રાહ્મણો, અમે ફળની ઇચ્છા પ્રમાણે જ વાત કરીએ છીએ.

પણશ્ચૈષોઽસ્ય રાજર્ષેસ્તસ્માન્નીતં ધનં મયા। એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યમથોવાચ કામપ્રશ્રાર્થમદ્વચઃ ।। ૬૦.

આ રાજર્ષિનો પણ છે, એટલે મેં આ ધન લીધું છે. એના શબ્દો સાંભળીને શાકલ્ય ગુસ્સાથી ભરાયો અને યાજ્ઞવલ્ક્યને ફળની ઇચ્છા વિષે બોલ્યો.

બ્રૂહીદાનીં મયોદ્દિષ્ટાન્ કામપ્રશ્રાન્ યથાર્થતઃ। તતઃ સમભવદ્વાદસ્તયોર્બ્રહ્મવિદોર્મહાન્ ।। ૬૦.

હવે, જે પ્રશ્નો મેં પૂછ્યા છે, તે ફળની ઇચ્છા વિષે સાચા રીતે કહો. પછી એ બે બ્રહ્મજ્ઞાની વચ્ચે મોટો વાદ થયો.