વાયુપુરાણમ્

મીના માતા તથા વૃત્તા પરિવૃત્તા તથૈવ ચ। અનુવૃત્તા તુ વિજ્ઞેયા તાસાં વૈ શ્રૃણુત પ્રજાઃ ॥ ૮.

મીના, માતા, વૃત્તા, પરિવૃત્તા અને અનુવૃત્તા—આપણે જાણીએ છીએ કે એ તેની દીકરીઓ છે; હવે એમની સંતાન વિશે સાંભળો.

સહસ્રદન્તા મકરાઃ પાઠીનાસ્તામરોહિતાઃ। ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણો મૈનો વિસ્તીર્ણ ઉચ્યતે ॥ ૮.

હજારો દાંતવાળા મગર, પાંઠીન, તામર અને રોહિત—આ રીતે મૈન નામના વિશાળ જૂથની શરૂઆત થાય છે.

ગ્રાહાશ્ચતુર્વિધા જ્ઞેયાસ્તથાનુજ્યેષ્ઠકા અપિ। નિષ્કાંશ્ચ શિશુમારાંશ્ચ મતા વ્યજનયત્પ્રજાઃ ॥ ૮.

મગર ચાર પ્રકારના હોય છે, તેમ જ એમના નાના-મોટા પણ; નિષ્ક અને શિશુમાર પણ સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે એવું માનવામાં આવે છે.

વૃત્તા કૂર્મવિકારાણિ નૈકાનિ જલચારિણામ્। તથા શઙ્ખવિકારાણિ જનયામાસ નૈકશઃ ॥ ૮.

કચ્છપ અને બીજા અનેક જળચર પ્રાણીઓના અનેક પ્રકારો, તેમજ વિવિધ શંખના રૂપો પણ અનેક રીતે ઉત્પન્ન થયા.

મણ્ડૂકાનાં વિકારાણિ અનુવૃત્તા વ્યજાયત। ઐણેયાનાં વિકારાણિ શમ્બૂકાનાં તથૈવ ચ ॥ ૮.

મંદૂકના અનેક પ્રકારો પાંપણપાંપણ ઉત્પન્ન થયા, એ જ રીતે માછલીઓ અને શંખ જેવા પ્રાણીઓના પણ અનેક રૂપો જન્મ્યા.

તથા શુક્તિવિકારાણિ વરાટકકૃતાનિ ચ। તથા શઙ્ખવિકારાણિ પરિવૃત્તા વ્યજાયત ॥ ૮.

એ જ રીતે શુક્તિ અને વરાટ જેવા પ્રાણીઓના રૂપો, તેમજ શંખના વિવિધ પ્રકારો પણ ક્રમશઃ ઉત્પન્ન થયા.

કાલકૂટવિકારાણિ જલૌકવિહિતાનિ ચ । ઇત્યેષ હિ ઋષેર્વંશઃ પઞ્ચશાખાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥ ૮.

કાળકૂટ જેવા ઝેરી જીવ અને જળૌકાથી ઉત્પન્ન થનારા જીવ પણ જન્મ્યા; આ રીતે ઋષિના પાંચ પ્રકારના વંશનું વર્ણન થયું છે.

તિર્યગં હેતુકમાદ્યાદુર્બહુલં વંશવિસ્તરમ્। સંસ્વેદજવિકારાણિ યથા યેભ્યો ભવન્તિ હ ॥ ૮.

સ્વેદથી જન્મનારા પ્રાણીઓની વંશપરંપરા બહુ વિશાળ છે અને અનેક કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કે અન્ય તિર્યક જીવોમાં થાય છે.

સ્વસ્તિપિકશરીરેભ્યો જાયન્ત્યુત્પાદકા દ્વિજાઃ। મનુષ્યાઃ સ્વેદમલજાઃ ઉશના નામ જન્તવઃ। નાનાપિપીલિકગણાઃ કીટકા બદ્ધપાદકાઃ ॥ ૮.

સ્વસ્તિપિકા (છિપકળી)ના શરીરમાંથી દ્વિજ પ્રાણીઓ જન્મે છે; મનુષ્યો સ્વેદ અને મલથી ઉત્પન્ન થાય છે; ઉશના નામના જીવ, અનેક પ્રકારની કીડી, જીવજંતુ અને સ્થિર પગવાળા જીવ પણ જન્મે છે.

શઙ્ખોપલવિકારાણિ કીલકાચારકાણિ ચ। ઇત્યેવમાદિબહુલાઃ સ્વેદજાઃ પાર્થિવા ગણાઃ ॥ ૮.

શંખ, પથ્થર અને કીલા જેવી ચાલવાળી જીવજંતુઓ, તથા આવા અનેક પૃથ્વીજન્ય સ્વેદથી ઉત્પન્ન થનારા જીવજંતુઓનું પણ વર્ણન થયું છે.

તથા ઘર્માદિતપ્તાભ્યસ્ત્વદ્ભ્યો વૃષ્ટિભ્ય એવ ચ। નૈકા મૃગશરીરેભ્યો જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે ॥ ૮.

સૂર્યપ્રભા કે અન્ય તાપથી ગરમ થયેલા પાણીમાંથી અને વરસાદથી પણ અનેક પ્રાણીઓ, પશુઓના શરીરમાંથી જન્મે છે.

મીનકાઃ પિપ્પલા દંશાસ્તથા તિત્તિરપુત્રિકાઃ। નીલચિત્રાશ્ચ જાયન્તે હ્યલકા બહુવિસ્તરાઃ ॥ ૮.

માછલીઓ, પિપ્પળા નામના જીવ, દંશ (મચ્છર), તિતિરપુત્રી જેવા પક્ષીઓ અને અનેક પ્રકારના વાદળી અને રંગબેરંગી જીવ પણ એ જ રીતે જન્મે છે.

જલજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે। કાશાતો યઞ્જકાઃ કીટનલદા બહુપાદકાઃ ॥ ૮.

આ જળચર અને સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓમાં કાશ, યંજક, નળમાં છિદ્ર પાડનારા જીવ અને અનેક પગવાળા જીવ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

સિહલા રોમલાશ્ચૈવ પિચ્છલાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। ઇત્યેમાદિર્હિ ગણો જલજઃ સ્વેદજઃ સ્મૃતઃ ॥ ૮.

સિહલા, રોમલા અને પિછલા નામના જીવ પણ ઉલ્લેખાયા છે; આ રીતે જળચર અને સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓના વર્ગનું સ્મરણ થાય છે.

સર્પિર્ભ્યો માષમુદ્ગાનાં જાયન્તે ક્રમશસ્તથા। જમ્બુબિલ્વામ્રપૂગેભ્યઃ ફલેભ્યશ્ચૈવ જન્તવઃ ॥ ૮.

ઘી, મગ અને મુગમાંથી ક્રમશઃ જીવજંતુઓ જન્મે છે; તેમ જ જાંબુ, બિલ્વ, કેરી અને બીજા ફળોમાંથી પણ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

મુદ્ગેભ્યઃ પનસેભ્યશ્ચ તણ્ડુલેભ્યસ્તથૈવ ચ। તથા કોટરશુષ્કેભ્યો નિહિતેભ્યો ભવન્તિ હિ ॥ ૮.

મુગ, પનસ અને તાંદળમાંથી, તેમજ ખોખલા સુકા ભાગોમાં અને ભંડારેલા અનાજમાંથી પણ જીવજંતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

અન્યેભ્યોઽપિ ચ જાયન્તે ન હિ તેભ્યશ્ચિરં સદા। જન્તવસ્તુરગાદિભ્યો વિષાદિભ્યસ્તથૈવ ચ ॥ ૮.

અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી પણ જીવજંતુઓ જન્મે છે, પણ એ ત્યાં લાંબા સમય સુધી રહેતા નથી; ઘોડા અને બીજા પશુઓમાંથી, તેમજ ઝેરમાંથી પણ જીવ ઉત્પન્ન થાય છે.

બહૂન્યહાનિ નિઃક્ષિપ્તે સમ્ભવન્તિ ચ ગોમયે। જાયન્તે કૃમયો વિપ્રા કાષ્ઠેભ્યશ્ચ ઘુણાદયઃ ॥ ૮.

ઘણાં દિવસ સુધી પડેલા ગોમયમાંથી અનેક જીવજંતુઓ ઉત્પન્ન થાય છે; વૃક્ષના લાકડામાં પણ કીડા અને ઘુણ જેવા જીવ જન્મે છે.

ક્રમાદ્‌દ્રુમાણાં જાયન્તે વિવિધા નીલમક્ષિકાઃ। તથા શુષ્કવિકારેભ્યઃ પુત્રિકાઃ પ્રભવન્તિ ચ ॥ ૮.

વૃક્ષોમાંથી વિવિધ પ્રકારની વાદળી માખીઓ ક્રમશઃ જન્મે છે; એ જ રીતે સુકા પદાર્થોમાંથી પણ સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે.

કાલિકા શતિકેભ્યશ્ચ સર્પા જાયન્તિ સર્વશઃ। સંસ્વેદજાશ્ચ જાયન્તે વૃશ્ચિકાઃ શુષ્કગોમયાત્ ॥ ૮.

કાળી ચાદરમાંથી સર્વ દિશામાં સાપો જન્મે છે; અને સુકા ગોમયમાંથી સ્વેદજન્ય જીવજંતુઓ જેમ કે વિચ્છુ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

ગોભ્યો હિ મહિષેભ્યશ્ચ જાયન્તે જન્તવઃ પ્રભો। મત્સ્યાદયશ્ચ વિવિધા અણ્ડકુક્ષૌ વિશેષતઃ ॥ ૮.

ગાય અને મહિષીમાંથી પણ અનેક પ્રાણીઓ જન્મે છે; ખાસ કરીને વિવિધ પ્રકારની માછલીઓ અને બીજા જીવ અંડામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ચૈવીરિકાશ્ચ જાયન્તે તથા ગોજાકુલાનિ ચ। તથાન્યાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ જલૌકાદીનિ જાતયઃ ॥ ૮.

તે જ રીતે ચૈવીરિકા અને ગાયોના ઝુંડો જન્મે છે; એ જ રીતે લીછ અને આવા અન્ય નાનાં-સૂક્ષ્મ જીવ પણ પેદા થાય છે.

મક્ષિકાણાં વિકારાણિ જાયન્તે જાત યોઽપરે । પ્રાયેણ તુ વસન્ત્યસ્મિન્નુચ્છિષ્ટોદકકર્દ્દમે ॥ ૮.

માખીઓના વિવિધ પ્રકારો જન્મે છે, અને બીજા પણ અનેક પ્રકારના જીવ, જે મોટાભાગે બચેલા પાણી અને કાદવમાં જોવા મળે છે.

મશકાનાં વિકારાણિ ભ્રમરાણાં તથૈવ ચ। તૃણેભ્યશ્ચૈવ જાયન્તે પુત્રિકા પુત્રભાસકાઃ ॥ ૮.

મચ્છર અને મધમાખી જેવા જીવના પણ અનેક પ્રકારો થાય છે; અને ઘાસમાંથી પુત્રીકા અને પુત્રભાસક નામના જીવ પણ જન્મે છે.

મણિચ્છેદાસ્તથા વ્યાલાઃ પોતજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ। શતવેરિવિકારાણિ કરીષેભ્યો ભવન્તિહ ॥ ૮.

મણિના ટુકડા, સાપ અને જહાજમાં જન્મેલા જીવ કહેવામાં આવ્યા છે; અને શતાવેરીના વિવિધ પ્રકારો અહીં લેદામાંથી પેદા થાય છે.

એવમાદિરસઙ્ખ્યાતો ગણઃ સંસ્વેદજો મયા। સમાસાભિહિતો હ્યેષ પ્રાક્કર્મવશજઃ સ્મૃતઃ ॥ ૮.

આ રીતે, સંખ્યાતીત એવા સંસ્વેદજ જીવોના જૂથનો હું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું; એ બધું પૂર્વકર્મના પ્રભાવથી પેદા થાય છે એમ કહેવાય છે.

તથાઽન્યે નૈઋતાઃ સત્ત્વાસ્તે સ્મૃતા ઉપસર્ગજાઃ। પૂતાસ્તુ યોનિજાઃ કેચિત્કેચિદૌત્પત્તિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૮.

એ જ રીતે, અન્ય નૈૃત્ય નામના જીવ પણ છે, જે ઉપસર્ગથી પેદા થાય છે એમ કહેવાય છે; કેટલાક યોનિથી જન્મેલા છે અને કેટલાક આપોઆપ જન્મેલા માનવામાં આવે છે.

પ્રાયેણ દેવાઃ સર્વે વૈ વિજ્ઞેયા હ્યુપપત્તિજાઃ । કેચિત્તુ યોનિજા દેવાઃ કેચિદેવાનિમિત્તતઃ ॥ ૮.

મોટાભાગના બધા દેવતાઓ ઉપપત્તિથી જન્મેલા છે એમ સમજવું જોઈએ; પણ કેટલાક દેવતાઓ યોનિથી જન્મેલા છે અને કેટલાક કોઈ કારણ વિના પેદા થાય છે.

તૂલાલાઘશ્ચ કોલશ્ચ શિવા કન્યા તથૈવ ચ। અપત્યં સરમાયાસ્તુ ગણા વૈ સરમાદયઃ ॥ ૮.

તુલાલાઘ, કોલ, શિવા અને કન્યા પણ; અને સરમાની સંતાન, એટલે કે સરમાના જૂથો પણ છે.