વાયુપુરાણમ્

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હોત્રં તથૈવ ચ। ઉદ્ગાત્રં સામભિશ્વક્રે બ્રહ્મત્વઞ્ચાપ્યથર્વભિઃ। બ્રહ્મત્વમકરોદ્યજ્ઞે વેદેનાથર્વણેન તુ ।। ૬૦.

યજુરમંત્રોથી અધ્વર્યુ, ઋગ્મંત્રોથી હોદ, સામમંત્રોથી ઉદગાતા અને અથર્વમંત્રોથી બ્રાહ્મણ – એમ દરેકને સ્થાન મળ્યું; અથર્વવેદથી યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણપદ સ્થાપિત થયું.

તતઃ સઋચમુદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં સમકલ્પ યત્। હોતૃકં કલ્પ્યતે તેન યજ્ઞવાહં જગદ્ધિતમ્ ।। ૬૦.

પછી ઋચાઓને લઈ ઋગ્વેદની રચના કરી; એથી હોદપદ નિર્ધારિત થયું, જે વિશ્વના કલ્યાણ માટે યજ્ઞ ચલાવે છે.

સામભિઃ સામવેદઞ્ચ તેનોદ્ગાત્રમરોચયત્ । રાજ્ઞસ્ત્વથર્વવેદેન સર્વકર્માણ્યકારયત્ ।। ૬૦.

સામમંત્રોથી સામવેદ રચાયો અને ઉદગાતા નિમાયા; જ્યારે અથર્વવેદથી રાજાના બધા કર્મો કરાવાયા.

આખ્યાનૈશ્ચાપ્યુપાખ્યાનૈર્ગાથાભિઃ કુલકર્મભિઃ। પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ ।। ૬૦.

વાર્તાઓ, ઉપવાર્તાઓ, ગીતો અને કુટુંબકર્મોથી, પુરાણના અર્થમાં પારંગત એવા મહાનુભાવે પુરાણસંહિતાઓ રચી.

યચ્છિષ્ટન્તુ યજુર્વેદે તેન યજ્ઞમથાયુજત્। યુઞ્જાનઃ સ યજુર્વેદે ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ।। ૬૦.

યજુર્વેદમાં જે બચ્યું હતું, તેનાથી પણ યજ્ઞમાં જોડાણ કર્યું; જે આ રીતે યજુર્વેદનો ઉપયોગ કરે છે, તે શાસ્ત્ર અનુસાર માન્ય ગણાય છે.

પદાનામુદ્ધૃતત્વાચ્ચ યજૂંષિ વિષમાણિ વૈ । સ તેનોદ્ધૃતવીર્યસ્તુ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ। પ્રયુજ્યતે હ્યશ્વમેધસ્તેન વા યુજ્યતે તુ સઃ ।। ૬૦.

શબ્દો ઉઠાવવાથી યજુર્મંત્રો અસમાન થયા; એ ઉઠાવેલી શક્તિથી, વિદ્વાન ઋત્વિજોએ તેનો ઉપયોગ કર્યો અને એથી અશ્વમેધ યજ્ઞ પણ સંપન્ન થયો.

ઋચો ગૃહીત્વા પૈલસ્તુ વ્યભજત્તદ્ વિધા પુનઃ । દ્વિષ્કૃત્વા સંયુગે ચૈવ શિષ્યાભ્યામદદત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પૈલએ ઋચાઓ લઈ નિયમ પ્રમાણે ફરીથી વહેંચી; બે ભાગ કરી, પોતાના બે શિષ્યોને આપી.

ઇન્દ્રપ્રમતયે ચૈકાં દ્વિતીયાં બાષ્કલાય ચ। ચતસ્રઃ સંહિતાઃ કૃત્વા બાષ્કલિર્દ્વિજસત્તમઃ। શિષ્યાનધ્યાપયામાસ શુશ્રૂષાભિરતાન્ હિતાન્ ।। ૬૦.

એક ભાગ ઇન્દ્રપ્રમતિને અને બીજો બાષ્કલને મળ્યો; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બાષ્કલે ચાર સંહિતાઓ બનાવી અને શ્રદ્ધાળુ, શિષ્ટ શિષ્યોને પાઠ કરાવ્યો.

બોધન્તુ પ્રથમાં શાખાં દ્વિતીયામગ્નિમાઠરમ્। પારાશરં તૃતીયાન્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યામથાપરામ્ ।। ૬૦.

પહેલી શાખા બોધ, બીજી અગ્નિમાઠર, ત્રીજી પારાશર અને ચોથી યાજ્ઞવલ્ક્ય હતી.

ઇન્દ્રપ્રમતિરેકાન્તુ સંહિતાં દ્વિજસત્તમઃ। અધ્યાપયન્મહાભાગં માર્કણ્ડેયં યશસ્વિનમ્ ।। ૬૦.

ઇન્દ્રપ્રમતિએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તરીકે એક સંહિતા મહાન અને પ્રસિદ્ધ માર્કંડેયને શીખવી.

સત્યશ્રવસમગ્ર્યન્તુ પુત્રં સ તુ મહાયશાઃ। સત્યશ્રવાઃ સત્યહિતં પુનરધ્યાપયદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

પ્રસિદ્ધ સત્યશ્રવાએ પોતાના પુત્ર સત્યશ્રવાસને શીખવ્યું અને પછી સત્યશ્રવાએ દ્વિજ સત્યહિતને શીખવાડ્યું.

સોઽપિ સત્યતરં પુત્રં પુનરધ્યાપયદ્વિભુઃ। સત્યશ્રિયં મહાત્માનં સત્યધર્મપરાયણમ્ ।। ૬૦.

એ મહાનુભાવે પોતાના પુત્ર સત્યતરાને શીખવ્યું, જે મહાત્મા સત્યશ્રી અને સત્યધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

અભવંસ્તસ્ય શિષ્યા વૈ ત્રયસ્તુ સુમહૌજસઃ । સત્યશ્રિયસ્તુ વિદ્વાસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ ।। ૬૦.

એના ત્રણ શિષ્યો હતા, જે અત્યંત તેજસ્વી હતા; સત્યશ્રીના વિદ્વાન શિષ્યો શાસ્ત્રગ્રહણમાં તત્પર હતા.

શાકલ્યઃ પ્રથમસ્તેષાં તસ્માદન્યો રથ(ા)ન્તરઃ । બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્તકાઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય સૌ પ્રથમ હતા, પછી રથાંતર નામનો બીજો, પછી બાષ્કલિ અને ભરદ્વાજ—આ બધા શાખાઓના સ્થાપક હતા.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો જ્ઞાનાહઙ્કારગર્વિતઃ। જનકસ્યસ યજ્ઞે વૈ વિનાશમગમદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર, જેને શાકલ્ય કહેવામાં આવે છે, પોતાનાં જ્ઞાન અને અહંકારથી ગર્વિત હતો; જનકના યજ્ઞમાં એ બ્રાહ્મણનો અંત આવ્યો.

કથં વિનાશમગમત્સ મુનિર્જ્ઞાનગર્વિતઃ। જનકસ્યાશ્વમેધેન કથં વાદો બભૂવ હ ।। ૬૦.

એ જ્ઞાનમાં ગર્વિત ઋષિનો અંત કેમ આવ્યો? જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં એ વિવાદ કેવી રીતે ઊભો થયો?

કિમર્થઞ્ચાભવદ્વાદઃ કેન સાર્દ્ધમથાપિ વા। સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચક્ષ્વ વિદિતન્તવ। ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા તદુત્તરમથાબ્રવીત્ ।। ૬૦.

એ વિવાદ કયા કારણથી થયો, કોના સાથે થયો અને કેવી રીતે થયો? જે જાણો છો તે બધું જમણું કહો. ઋષિઓના વચન સાંભળી, તેણે પછી યોગ્ય રીતે જવાબ આપ્યો.

જનકસ્યાશ્વમેધે તુ મહાનાસીત્સમાગમઃ। ઋષીણાન્તુ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ। રાજર્ષેર્જનકસ્યાથ તં યજ્ઞં હિ દિદૃક્ષવઃ ।। ૬૦.

જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં મોટું મેળાવડો થયો; હજારો ઋષિઓ જુથો જુથમાં ત્યાં આવ્યા, રાજર્ષિ જનકનો યજ્ઞ જોવા માટે.

આગતાન્ બ્રાહ્મણાન્ દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ। કોન્વેષાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ કથં મે નિશ્ચયો ભવેત્। ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ ।। ૬૦.

એ ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણોને જોઈને રાજાને મનમાં વિચાર આવ્યો: 'આ બધામાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કોણ છે? હું એ કેવી રીતે નક્કી કરું?' આવું મનમાં નક્કી કરીને રાજાએ નિર્ણય લીધો.

ગવાં સહસ્રમાદાય સુવર્ણમધિકં તતઃ। ગ્રામાન્ રત્નાનિ દાસાંશ્ચ મુનીન્ પ્રાહ નરાધિપઃ। સર્વાનહં પ્રપન્નનોઽસ્મિ શિરસા શ્રેષ્ઠભાગિનઃ ।। ૬૦.

રાજાએ હજાર ગાય, ઘણું સોનુ, ગામડાં, રત્નો અને દાસો લઈને ઋષિઓને કહ્યું: 'તમે બધા પૈકી જે શ્રેષ્ઠ છે, તેને હું શિર નમાવીને સમર્પિત છું.'

યદેતદાહૃતં વિત્તં યે વઃ શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્। તસ્મૈ તદુપનીતં હિ વિદ્યાવિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૬૦.

'આ લાવેલું ધન—તમામાં જે શ્રેષ્ઠ છે, એ બ્રાહ્મણને આપો, હે ઉત્તમ દ્વિજો; એ જ્ઞાન અને ધન તેને અર્પણ કરો.'

જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મુનયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ। દૃષ્ટ્વા ધનં મહાસારં ધનવૃદ્ધ્યા જિઘૃક્ષવઃ । શ્રદ્ધયાઞ્ચક્રુરન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાઃ ।। ૬૦.

જનકના વચન સાંભળી, વેદમાં સ્થિર એવા ઋષિઓએ એ મોટું અને કિંમતી ધન જોઈને, તેને મેળવવાની ઇચ્છાથી, એકબીજાને વેદજ્ઞાનથી પડકારવા માંડ્યું.

મનસા ગતવિત્તાસ્તે મમેદં ધનમિત્યુત। મમૈવૈતન્ન વેત્યન્યો બ્રૂહિ કિં વા વિકલ્ષ્યતે। ઇત્યેવં ધનદોષેણ વાદાંશ્ચક્રુરનેકશઃ ।। ૬૦.

ધન મેળવવાની લાલચથી દરેકના મનમાં થયું: 'આ ધન મારું છે.' બીજાએ કહ્યું: 'તું કહે છે પણ એ મારું નથી, મારું છે—હવે શું નક્કી કરવું?' આવું કહીને ધન માટે અનેક વિવાદો થયા.

તથાન્યસ્તત્ર વૈ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવાહસુતઃ કવિઃ। યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્તપસ્વી બ્રહ્મવિત્તમઃ ।। ૬૦.

ત્યાં બીજાં પણ એક વિદ્વાન હતા—બ્રહ્મવાહના પુત્ર, કવિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, મહાન તેજસ્વી, તપસ્વી અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ.

બ્રહ્મણોઽઙ્ગાત્ સમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્। શિષ્યં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો ધનમેતદ્ ગૃહાણ ભો ।। ૬૦.

બ્રહ્માના અંશમાંથી જન્મેલા એ યાજ્ઞવલ્ક્યે મધુર સ્વરે કહ્યું: 'હે બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા શિષ્ય, આ ધન લઈ લે.'

નયસ્વ ચ ગૃહં વત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ। સર્વવેદેષ્વહં વક્તા નાન્યઃ કશ્ચિત્તુ મત્સમઃ। યોવા ન પ્રીયતે વિપ્રઃ સ મે હ્યવતુ માઽચિરમ્ ।। ૬૦.

'વત્સ, આ ધન ઘરે લઈ જા; એમાં કોઈ શંકા નથી. બધા વેદોમાં હું જ મુખ્ય વક્તા છું; મારા સમાન બીજું કોઈ નથી. જો કોઈ બ્રાહ્મણ ખુશ ન હોય, તો તરત જ મને છોડી દે.'

તતો બ્રહ્માર્ણવઃ ક્ષુબ્ધઃ સમુદ્ર ઇવ સમ્પ્લવે । તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ ।। ૬૦.

પછી બ્રહ્મજ્ઞાનનું મહાસાગર ઉથલાયું, જેમ સમુદ્રમાં તોફાન આવે તેમ; યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્થિર રહીને, હળવી સ્મિત સાથે બધાને સંબોધ્યા.

ક્રોધ માકાર્ષુવિદ્વાંસો ભવન્તઃ સત્યવાદિનઃ। વદામહે યથાયુક્તં જિજ્ઞાસન્તઃ પરસ્પરમ્ ।। ૬૦.

'હે વિદ્વાનો, તમે સત્યવંત છો, તો ક્રોધ ન કરો; આપણે યોગ્ય રીતે એકબીજાની સમજ માટે વિવાદ કરીએ.'

તતોઽભ્યુપાગમંસ્તેષાં વાદા જગ્મુરનેકશઃ। સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સૂક્ષ્મદર્શનસમ્ભવૈઃ ।। ૬૦.

પછી બધાએ સંમતિ આપી, અને અનેક પ્રકારના વિવાદો થયા, હજારો રીતે, સુંદર તર્ક અને સૂક્ષ્મ વિચારોથી.