વાયુપુરાણમ્

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા મનુર્લોકહિતે રતઃ। વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

આ રીતે આજ્ઞા મળતાં મનુએ 'તેમ જ થાઓ' કહી, જગતના હિત માટે એક ચારપાદ વેદને ચાર ભાગમાં વહેંચી દીધો.

બ્રહ્મણો વચનાત્તાત લોકાનાં હિતકામ્યયા। તદિદં વર્ત્તમાનેન યુષ્માકં વેદકલ્પનમ્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની આજ્ઞાથી, લોકહિતની ઈચ્છાથી, આ વેદની રચના આજના સમયમાં તમારી પાસે આવી છે.

મન્વન્તરેણ વક્ષ્યામિ વ્યતીતાનાં પ્રકલ્પનમ્। પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષં વૈ તન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૬૦.

હું મન્વંતર પ્રમાણે ગયા સમયની વ્યવસ્થા કહીશ; હે શ્રેષ્ઠો, એને તમે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંને રીતે જાણો.

અસ્મિન્ યુગે કૃતો વ્યાસઃ પારાશર્યઃ પરન્તપઃ। દ્વૈપાયન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૦.

આ યુગમાં વેદના વિભાજક પરાશરપુત્ર વ્યાસ છે, જે દ્વૈપાયન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને વિષ્ણુનો અંશ મનાય છે.

બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સોઽસ્મિન્ વેદં વ્યસ્તું પ્રચક્રમે। અથ શિષ્યાન્ સ જગ્રાહ ચતુરો વેદકારણાત્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની પ્રેરણાથી, તેમણે આ યુગમાં વેદનું વિભાજન શરૂ કર્યું; પછી વેદના હિત માટે ચાર શિષ્યોને પસંદ કર્યા.

જૈમિનિઞ્ચ સુમન્તુઞ્ચ વૈશમ્પાયનમેવ ચ। પૈલન્તેષાં ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્ ।। ૬૦.

જૈમિની, સુમન્તુ, વૈશંપાયન, ચોથા પૈલ અને પાંચમો લોમહર્ષણ – એ બધા હતા.

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલઞ્જગ્રાહ વિધિવદ્ દ્વિજમ્ । યજુર્વેદપ્રવક્તારં વૈશમ્પાયનમેવ ચ ।। ૬૦.

પૈલએ યોગ્ય રીતે ઋગ્વેદના પાઠક તરીકે સ્થાન મેળવ્યું અને વૈશંપાયને યજુર્વેદના ઉપદેશક બન્યા.

જૈમિનિં સામવેદાર્થશ્રાવકં સોઽન્વપદ્યત। તથૈવાથર્વવેદસ્ય સુમન્તુમૃષિસત્તમમ્ ।। ૬૦.

જૈમિનીએ સામવેદના અર્થના પાઠક તરીકે સ્થાન લીધું અને એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ ઋષિ સુમન્તુએ અથર્વવેદના પાઠક બન્યા.

ઇતિહાસપુરાણસ્ય વક્તારં સમ્યગેવ હિ। માઞ્ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પુણ્યશાળી ભગવાન ઈશ્વરે ઇતિહાસ અને પુરાણોના યોગ્ય વાર્તાકાર તરીકે મને પણ પસંદ કર્યા.

એક આસીદ્યજુર્વેદસ્તઞ્ચતુર્દ્ધા વ્યકલ્પયત્। ચતુર્હોત્રમભૂત્તસ્મિંસ્તેન યજ્ઞમકલ્પયત્ ।। ૬૦.

એક યજુર્વેદ હતો, જેને તેમણે ચાર ભાગમાં વહેંચ્યો; તેમાં ચાર હોદ્દાવાળા પુજારીઓ થયા અને એ રીતે યજ્ઞની રચના થઈ.

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હોત્રં તથૈવ ચ। ઉદ્ગાત્રં સામભિશ્વક્રે બ્રહ્મત્વઞ્ચાપ્યથર્વભિઃ। બ્રહ્મત્વમકરોદ્યજ્ઞે વેદેનાથર્વણેન તુ ।। ૬૦.

યજુરમંત્રોથી અધ્વર્યુ, ઋગ્મંત્રોથી હોદ, સામમંત્રોથી ઉદગાતા અને અથર્વમંત્રોથી બ્રાહ્મણ – એમ દરેકને સ્થાન મળ્યું; અથર્વવેદથી યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણપદ સ્થાપિત થયું.

તતઃ સઋચમુદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં સમકલ્પ યત્। હોતૃકં કલ્પ્યતે તેન યજ્ઞવાહં જગદ્ધિતમ્ ।। ૬૦.

પછી ઋચાઓને લઈ ઋગ્વેદની રચના કરી; એથી હોદપદ નિર્ધારિત થયું, જે વિશ્વના કલ્યાણ માટે યજ્ઞ ચલાવે છે.

સામભિઃ સામવેદઞ્ચ તેનોદ્ગાત્રમરોચયત્ । રાજ્ઞસ્ત્વથર્વવેદેન સર્વકર્માણ્યકારયત્ ।। ૬૦.

સામમંત્રોથી સામવેદ રચાયો અને ઉદગાતા નિમાયા; જ્યારે અથર્વવેદથી રાજાના બધા કર્મો કરાવાયા.

આખ્યાનૈશ્ચાપ્યુપાખ્યાનૈર્ગાથાભિઃ કુલકર્મભિઃ। પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ ।। ૬૦.

વાર્તાઓ, ઉપવાર્તાઓ, ગીતો અને કુટુંબકર્મોથી, પુરાણના અર્થમાં પારંગત એવા મહાનુભાવે પુરાણસંહિતાઓ રચી.

યચ્છિષ્ટન્તુ યજુર્વેદે તેન યજ્ઞમથાયુજત્। યુઞ્જાનઃ સ યજુર્વેદે ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ।। ૬૦.

યજુર્વેદમાં જે બચ્યું હતું, તેનાથી પણ યજ્ઞમાં જોડાણ કર્યું; જે આ રીતે યજુર્વેદનો ઉપયોગ કરે છે, તે શાસ્ત્ર અનુસાર માન્ય ગણાય છે.

પદાનામુદ્ધૃતત્વાચ્ચ યજૂંષિ વિષમાણિ વૈ । સ તેનોદ્ધૃતવીર્યસ્તુ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ। પ્રયુજ્યતે હ્યશ્વમેધસ્તેન વા યુજ્યતે તુ સઃ ।। ૬૦.

શબ્દો ઉઠાવવાથી યજુર્મંત્રો અસમાન થયા; એ ઉઠાવેલી શક્તિથી, વિદ્વાન ઋત્વિજોએ તેનો ઉપયોગ કર્યો અને એથી અશ્વમેધ યજ્ઞ પણ સંપન્ન થયો.

ઋચો ગૃહીત્વા પૈલસ્તુ વ્યભજત્તદ્ વિધા પુનઃ । દ્વિષ્કૃત્વા સંયુગે ચૈવ શિષ્યાભ્યામદદત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પૈલએ ઋચાઓ લઈ નિયમ પ્રમાણે ફરીથી વહેંચી; બે ભાગ કરી, પોતાના બે શિષ્યોને આપી.

ઇન્દ્રપ્રમતયે ચૈકાં દ્વિતીયાં બાષ્કલાય ચ। ચતસ્રઃ સંહિતાઃ કૃત્વા બાષ્કલિર્દ્વિજસત્તમઃ। શિષ્યાનધ્યાપયામાસ શુશ્રૂષાભિરતાન્ હિતાન્ ।। ૬૦.

એક ભાગ ઇન્દ્રપ્રમતિને અને બીજો બાષ્કલને મળ્યો; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બાષ્કલે ચાર સંહિતાઓ બનાવી અને શ્રદ્ધાળુ, શિષ્ટ શિષ્યોને પાઠ કરાવ્યો.

બોધન્તુ પ્રથમાં શાખાં દ્વિતીયામગ્નિમાઠરમ્। પારાશરં તૃતીયાન્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યામથાપરામ્ ।। ૬૦.

પહેલી શાખા બોધ, બીજી અગ્નિમાઠર, ત્રીજી પારાશર અને ચોથી યાજ્ઞવલ્ક્ય હતી.

ઇન્દ્રપ્રમતિરેકાન્તુ સંહિતાં દ્વિજસત્તમઃ। અધ્યાપયન્મહાભાગં માર્કણ્ડેયં યશસ્વિનમ્ ।। ૬૦.

ઇન્દ્રપ્રમતિએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તરીકે એક સંહિતા મહાન અને પ્રસિદ્ધ માર્કંડેયને શીખવી.

સત્યશ્રવસમગ્ર્યન્તુ પુત્રં સ તુ મહાયશાઃ। સત્યશ્રવાઃ સત્યહિતં પુનરધ્યાપયદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

પ્રસિદ્ધ સત્યશ્રવાએ પોતાના પુત્ર સત્યશ્રવાસને શીખવ્યું અને પછી સત્યશ્રવાએ દ્વિજ સત્યહિતને શીખવાડ્યું.

સોઽપિ સત્યતરં પુત્રં પુનરધ્યાપયદ્વિભુઃ। સત્યશ્રિયં મહાત્માનં સત્યધર્મપરાયણમ્ ।। ૬૦.

એ મહાનુભાવે પોતાના પુત્ર સત્યતરાને શીખવ્યું, જે મહાત્મા સત્યશ્રી અને સત્યધર્મમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

અભવંસ્તસ્ય શિષ્યા વૈ ત્રયસ્તુ સુમહૌજસઃ । સત્યશ્રિયસ્તુ વિદ્વાસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ ।। ૬૦.

એના ત્રણ શિષ્યો હતા, જે અત્યંત તેજસ્વી હતા; સત્યશ્રીના વિદ્વાન શિષ્યો શાસ્ત્રગ્રહણમાં તત્પર હતા.

શાકલ્યઃ પ્રથમસ્તેષાં તસ્માદન્યો રથ(ા)ન્તરઃ । બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્તકાઃ ।। ૬૦.

શાકલ્ય સૌ પ્રથમ હતા, પછી રથાંતર નામનો બીજો, પછી બાષ્કલિ અને ભરદ્વાજ—આ બધા શાખાઓના સ્થાપક હતા.

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો જ્ઞાનાહઙ્કારગર્વિતઃ। જનકસ્યસ યજ્ઞે વૈ વિનાશમગમદ્ દ્વિજઃ ।। ૬૦.

દેવમિત્ર, જેને શાકલ્ય કહેવામાં આવે છે, પોતાનાં જ્ઞાન અને અહંકારથી ગર્વિત હતો; જનકના યજ્ઞમાં એ બ્રાહ્મણનો અંત આવ્યો.

કથં વિનાશમગમત્સ મુનિર્જ્ઞાનગર્વિતઃ। જનકસ્યાશ્વમેધેન કથં વાદો બભૂવ હ ।। ૬૦.

એ જ્ઞાનમાં ગર્વિત ઋષિનો અંત કેમ આવ્યો? જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં એ વિવાદ કેવી રીતે ઊભો થયો?

કિમર્થઞ્ચાભવદ્વાદઃ કેન સાર્દ્ધમથાપિ વા। સર્વમેતદ્યથાવૃત્તમાચક્ષ્વ વિદિતન્તવ। ઋષીણાન્તુ વચઃ શ્રુત્વા તદુત્તરમથાબ્રવીત્ ।। ૬૦.

એ વિવાદ કયા કારણથી થયો, કોના સાથે થયો અને કેવી રીતે થયો? જે જાણો છો તે બધું જમણું કહો. ઋષિઓના વચન સાંભળી, તેણે પછી યોગ્ય રીતે જવાબ આપ્યો.

જનકસ્યાશ્વમેધે તુ મહાનાસીત્સમાગમઃ। ઋષીણાન્તુ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ। રાજર્ષેર્જનકસ્યાથ તં યજ્ઞં હિ દિદૃક્ષવઃ ।। ૬૦.

જનકના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં મોટું મેળાવડો થયો; હજારો ઋષિઓ જુથો જુથમાં ત્યાં આવ્યા, રાજર્ષિ જનકનો યજ્ઞ જોવા માટે.

આગતાન્ બ્રાહ્મણાન્ દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ। કોન્વેષાં બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠઃ કથં મે નિશ્ચયો ભવેત્। ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ ।। ૬૦.

એ ભેગા થયેલા બ્રાહ્મણોને જોઈને રાજાને મનમાં વિચાર આવ્યો: 'આ બધામાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કોણ છે? હું એ કેવી રીતે નક્કી કરું?' આવું મનમાં નક્કી કરીને રાજાએ નિર્ણય લીધો.