વાયુપુરાણમ્

ઇત્યેતદ્બ્રાહ્મણસ્યાદૌ વિહિતં લક્ષણં બુધઃ । તસ્ય તદ્વૃત્તિરુદ્દિષ્ટા વ્યાખ્યાપ્યનુપદં દ્વિજૈઃ ।। ૫૯.

આ રીતે, શરૂઆતમાં જ્ઞાની લોકોએ બ્રાહ્મણનું લક્ષણ નક્કી કર્યું છે; તેની ચાલ-ચાલન પણ વર્ણવી છે, જેને દ્વિજોએ એક પછી એક સમજાવવાનું છે.

મન્ત્રાણાં કલ્પનં ચૈવ વિધિદૃષ્ટેષુ કર્મસુ। મન્ત્રો મન્ત્રયતેર્ધાતોર્બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણોઽવનાત્ ।। ૫૯.

મંત્રોની રચના નિયમ મુજબના કર્મો માટે થાય છે; 'મંત્ર' શબ્દ 'મંત્રય' ધાતુમાંથી અને 'બ્રાહ્મણ' 'બ્રહ્મા'ની રક્ષા પરથી આવ્યો છે.

અલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્। અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ ।। ૫૯.

સૂત્રજ્ઞો કહે છે કે સૂત્ર એ ઓછા શબ્દોમાં, સ્પષ્ટ, સારથી ભરપૂર, સર્વત્ર લાગુ પડે એવું, વધારાની વાત વિના અને નિર્દોષ હોય છે.

ઋષયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતમાહુઃ સુદુસ્તરમ્। કથં વેદા પુરા વ્યસ્તાસ્તન્નો બ્રૂહિ મહામતે ।। ૬૦.

એ વચન સાંભળી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું: 'આ પાર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે; પહેલાં વેદો કેવી રીતે વિભાજિત થયા હતા? એ અમને કહો, મહામતિ.'

દ્વાપરે તુ પરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । બ્રહ્મા મનુમુવાચેદં તદ્વદિષ્યે મહામતે ।। ૬૦.

દ્વાપરયુગ પૂરું થતાં, સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માએ મનુને જે કહ્યું હતું, એ હું તમને કહું છું, મહામતિ.

પરિવૃત્તે યુગે તાત સ્વલ્પવીર્યા દ્વિજાતયઃ। સંવૃત્તાં યુગ દોષેણ સર્વે ચૈવ યથાક્રમમ્ ।। ૬૦.

યુગ બદલાતા, પ્રિય, દ્વિજાતિઓની શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ, યુગના દોષથી બધા જ ક્રમશઃ દુર્બળ બન્યા.

ભ્રશ્યમાનં યુગવશાદલ્પશિષ્ટં હિ દૃશ્યતે। દશસાહસ્રભાગેન હ્યવશિષ્ટં કૃતાદિદમ્ ।। ૬૦.

યુગના પ્રભાવથી હવે બહુ ઓછું બાકી રહ્યું છે; કૃતયુગ અને બીજા યુગોમાં જે હતું, તેનું દસ હજારમું જ ભાગ બચ્યું છે.

વીર્યં તેજો બલં વાક્યં સર્વઞ્ચૈવ પ્રણશ્યતિ। વેદવેદા હિ કાર્યાઃ સ્યુર્માભૂદ્વેદવિનાશનમ્ ।। ૬૦.

શક્તિ, તેજ, બળ, વાણી અને બધું જ નાશ પામે છે; વેદોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, જેથી વેદોનો નાશ ન થાય.

વેદે નાશમનુપ્રાપ્તે યજ્ઞો નાશં ગમિષ્યતિ। યત્રે નષ્ટે દેવનાશસ્તતઃ સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

વેદનો નાશ થાય ત્યારે યજ્ઞ પણ નાશ પામશે; યજ્ઞ નષ્ટ થાય ત્યારે દેવતાઓ પણ નાશ પામે છે, અને પછી બધું જ નાશ પામે છે.

આદ્યો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસંજ્ઞિતઃ। પુનર્દશગુણઃ કૃત્સ્નો યજ્ઞો વૈ સર્વકામધુક્ ।। ૬૦.

પ્રથમ વેદ ચાર ભાગવાળો હતો અને લાખ મંત્રો ધરાવતો હતો; પૂર્ણ યજ્ઞ એના કરતાં દસગણો હતો અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરું કરતો હતો.

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા મનુર્લોકહિતે રતઃ। વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

આ રીતે આજ્ઞા મળતાં મનુએ 'તેમ જ થાઓ' કહી, જગતના હિત માટે એક ચારપાદ વેદને ચાર ભાગમાં વહેંચી દીધો.

બ્રહ્મણો વચનાત્તાત લોકાનાં હિતકામ્યયા। તદિદં વર્ત્તમાનેન યુષ્માકં વેદકલ્પનમ્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની આજ્ઞાથી, લોકહિતની ઈચ્છાથી, આ વેદની રચના આજના સમયમાં તમારી પાસે આવી છે.

મન્વન્તરેણ વક્ષ્યામિ વ્યતીતાનાં પ્રકલ્પનમ્। પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષં વૈ તન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૬૦.

હું મન્વંતર પ્રમાણે ગયા સમયની વ્યવસ્થા કહીશ; હે શ્રેષ્ઠો, એને તમે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંને રીતે જાણો.

અસ્મિન્ યુગે કૃતો વ્યાસઃ પારાશર્યઃ પરન્તપઃ। દ્વૈપાયન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૦.

આ યુગમાં વેદના વિભાજક પરાશરપુત્ર વ્યાસ છે, જે દ્વૈપાયન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને વિષ્ણુનો અંશ મનાય છે.

બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સોઽસ્મિન્ વેદં વ્યસ્તું પ્રચક્રમે। અથ શિષ્યાન્ સ જગ્રાહ ચતુરો વેદકારણાત્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની પ્રેરણાથી, તેમણે આ યુગમાં વેદનું વિભાજન શરૂ કર્યું; પછી વેદના હિત માટે ચાર શિષ્યોને પસંદ કર્યા.

જૈમિનિઞ્ચ સુમન્તુઞ્ચ વૈશમ્પાયનમેવ ચ। પૈલન્તેષાં ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્ ।। ૬૦.

જૈમિની, સુમન્તુ, વૈશંપાયન, ચોથા પૈલ અને પાંચમો લોમહર્ષણ – એ બધા હતા.

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલઞ્જગ્રાહ વિધિવદ્ દ્વિજમ્ । યજુર્વેદપ્રવક્તારં વૈશમ્પાયનમેવ ચ ।। ૬૦.

પૈલએ યોગ્ય રીતે ઋગ્વેદના પાઠક તરીકે સ્થાન મેળવ્યું અને વૈશંપાયને યજુર્વેદના ઉપદેશક બન્યા.

જૈમિનિં સામવેદાર્થશ્રાવકં સોઽન્વપદ્યત। તથૈવાથર્વવેદસ્ય સુમન્તુમૃષિસત્તમમ્ ।। ૬૦.

જૈમિનીએ સામવેદના અર્થના પાઠક તરીકે સ્થાન લીધું અને એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ ઋષિ સુમન્તુએ અથર્વવેદના પાઠક બન્યા.

ઇતિહાસપુરાણસ્ય વક્તારં સમ્યગેવ હિ। માઞ્ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પુણ્યશાળી ભગવાન ઈશ્વરે ઇતિહાસ અને પુરાણોના યોગ્ય વાર્તાકાર તરીકે મને પણ પસંદ કર્યા.

એક આસીદ્યજુર્વેદસ્તઞ્ચતુર્દ્ધા વ્યકલ્પયત્। ચતુર્હોત્રમભૂત્તસ્મિંસ્તેન યજ્ઞમકલ્પયત્ ।। ૬૦.

એક યજુર્વેદ હતો, જેને તેમણે ચાર ભાગમાં વહેંચ્યો; તેમાં ચાર હોદ્દાવાળા પુજારીઓ થયા અને એ રીતે યજ્ઞની રચના થઈ.

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હોત્રં તથૈવ ચ। ઉદ્ગાત્રં સામભિશ્વક્રે બ્રહ્મત્વઞ્ચાપ્યથર્વભિઃ। બ્રહ્મત્વમકરોદ્યજ્ઞે વેદેનાથર્વણેન તુ ।। ૬૦.

યજુરમંત્રોથી અધ્વર્યુ, ઋગ્મંત્રોથી હોદ, સામમંત્રોથી ઉદગાતા અને અથર્વમંત્રોથી બ્રાહ્મણ – એમ દરેકને સ્થાન મળ્યું; અથર્વવેદથી યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણપદ સ્થાપિત થયું.

તતઃ સઋચમુદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં સમકલ્પ યત્। હોતૃકં કલ્પ્યતે તેન યજ્ઞવાહં જગદ્ધિતમ્ ।। ૬૦.

પછી ઋચાઓને લઈ ઋગ્વેદની રચના કરી; એથી હોદપદ નિર્ધારિત થયું, જે વિશ્વના કલ્યાણ માટે યજ્ઞ ચલાવે છે.

સામભિઃ સામવેદઞ્ચ તેનોદ્ગાત્રમરોચયત્ । રાજ્ઞસ્ત્વથર્વવેદેન સર્વકર્માણ્યકારયત્ ।। ૬૦.

સામમંત્રોથી સામવેદ રચાયો અને ઉદગાતા નિમાયા; જ્યારે અથર્વવેદથી રાજાના બધા કર્મો કરાવાયા.

આખ્યાનૈશ્ચાપ્યુપાખ્યાનૈર્ગાથાભિઃ કુલકર્મભિઃ। પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ ।। ૬૦.

વાર્તાઓ, ઉપવાર્તાઓ, ગીતો અને કુટુંબકર્મોથી, પુરાણના અર્થમાં પારંગત એવા મહાનુભાવે પુરાણસંહિતાઓ રચી.

યચ્છિષ્ટન્તુ યજુર્વેદે તેન યજ્ઞમથાયુજત્। યુઞ્જાનઃ સ યજુર્વેદે ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ।। ૬૦.

યજુર્વેદમાં જે બચ્યું હતું, તેનાથી પણ યજ્ઞમાં જોડાણ કર્યું; જે આ રીતે યજુર્વેદનો ઉપયોગ કરે છે, તે શાસ્ત્ર અનુસાર માન્ય ગણાય છે.

પદાનામુદ્ધૃતત્વાચ્ચ યજૂંષિ વિષમાણિ વૈ । સ તેનોદ્ધૃતવીર્યસ્તુ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ। પ્રયુજ્યતે હ્યશ્વમેધસ્તેન વા યુજ્યતે તુ સઃ ।। ૬૦.

શબ્દો ઉઠાવવાથી યજુર્મંત્રો અસમાન થયા; એ ઉઠાવેલી શક્તિથી, વિદ્વાન ઋત્વિજોએ તેનો ઉપયોગ કર્યો અને એથી અશ્વમેધ યજ્ઞ પણ સંપન્ન થયો.

ઋચો ગૃહીત્વા પૈલસ્તુ વ્યભજત્તદ્ વિધા પુનઃ । દ્વિષ્કૃત્વા સંયુગે ચૈવ શિષ્યાભ્યામદદત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પૈલએ ઋચાઓ લઈ નિયમ પ્રમાણે ફરીથી વહેંચી; બે ભાગ કરી, પોતાના બે શિષ્યોને આપી.

ઇન્દ્રપ્રમતયે ચૈકાં દ્વિતીયાં બાષ્કલાય ચ। ચતસ્રઃ સંહિતાઃ કૃત્વા બાષ્કલિર્દ્વિજસત્તમઃ। શિષ્યાનધ્યાપયામાસ શુશ્રૂષાભિરતાન્ હિતાન્ ।। ૬૦.

એક ભાગ ઇન્દ્રપ્રમતિને અને બીજો બાષ્કલને મળ્યો; શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બાષ્કલે ચાર સંહિતાઓ બનાવી અને શ્રદ્ધાળુ, શિષ્ટ શિષ્યોને પાઠ કરાવ્યો.

બોધન્તુ પ્રથમાં શાખાં દ્વિતીયામગ્નિમાઠરમ્। પારાશરં તૃતીયાન્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યામથાપરામ્ ।। ૬૦.

પહેલી શાખા બોધ, બીજી અગ્નિમાઠર, ત્રીજી પારાશર અને ચોથી યાજ્ઞવલ્ક્ય હતી.