વાયુપુરાણમ્

વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તથૈવ ચ પરાશરઃ। ચતુર્થ ઇન્દ્રપ્રમતિઃ પઞ્ચમસ્તુ ભરદ્વસુઃ ।। ૫૯.

વશિષ્ઠ, શક્તિ, પરાશર, ચોથા ઇન્દ્રપ્રમતિ અને પાંચમા ભારદ્વસુ છે.

ષષ્ઠસ્તુ મૈત્રાવરુણાઃ કુણ્ડિનઃ સપ્તમસ્તથા। સુદ્યુમ્નશ્ચાષ્ટમશ્ચૈવ નવમોઽથ બૃહસ્પતિઃ। દશમસ્તુ ભરદ્વાજૌ મન્ત્રબ્રાહ્મણકારકાઃ ।। ૫૯.

છઠા મૈત્રાવરુણ, સાતમા કુણ્ડિન, આઠમા સુદ્યુમ્ન, નવમા બૃહસ્પતિ અને દસમા બે ભારદ્વાજ છે, જે મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ રચનારા છે.

એતે ચૈવ હિ કર્તારો વિધર્મધ્વંસકારિણઃ। લક્ષણં બ્રહ્મણશ્ચૈતદ્વિહિતં સર્વશાખિનામ્ ।। ૫૯.

આ બધા જ વિધિ-અવિધિ સ્થાપનારા અને નાશકર્તા છે; બ્રહ્મનું જે લક્ષણ છે, તે સર્વ શાખાઓ માટે નિર્ધારિત છે.

હેતુર્હિતેઃ સ્મૃતો ધાતોર્યન્નિહન્ત્યુદિતમ્પરૈઃ। અથ વાર્થપરિ પ્રાપ્તેર્હિનોતેર્ગતિકર્મણઃ ।। ૫૯.

હિતનું કારણ ધાતુ કહેવાય છે, જે બીજાઓ દ્વારા કહેલું નાશ કરે છે; અથવા અર્થપ્રાપ્તિ માટે 'હિનો' ક્રિયા ત્યાગ કરવા માટે છે.

તથા નિર્વચનં બ્રૂયાદ્વાક્યાર્થસ્યાવધારણમ્ । નિન્દાં તામાહુરાચાર્યા યદ્દોષન્નિન્દ્યતે વચઃ ।। ૫૯.

વાક્યના અર્થની નિશ્ચિતતા એટલે નિર્વચન કહેવું જોઈએ; જે વચન દોષને કારણે નિંદાય છે, તેને આચાર્યો નિંદા કહે છે.

પ્રષૂર્વાચ્છંસતેર્ધાતોઃ પ્રશસાં ગુણવત્તયા। ઇદન્ત્વિદમિદં નેદમિત્યનિશ્ચિત્ય સંશયઃ ।। ૫૯.

'પ્રશૂ' ધાતુમાંથી, જેનો અર્થ પ્રશંસા કરવો છે, ગુણવત્તાવાળી પ્રશંસા કહેવાય છે; 'આ જ છે' કે 'આ નથી' એમ નિશ્ચિત ન થાય ત્યારે તેને સંશય કહે છે.

ઇદમેવ વિધાતવ્યમિત્યયં વિધિરુચ્યતે । અન્યસ્યાન્યસ્ય ચોક્તત્વાદ્‌બુધૈઃ પરકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૫૯.

"આ જ કરવું"—આને વિધિ કહે છે; જ્યારે બીજાની વાત બીજાના વિષયમાં કહેવાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને પરકૃતિ કહે છે.

યો હ્યત્યન્તતરોક્તશ્ચ પુરાકલ્પઃ સ ઉચ્યતે। પુરાવિક્રાન્તવાચિત્વાત્ પુરાકલ્પસ્ય કલ્પના ।। ૫૯.

જેને અત્યંત પ્રાચીન કહેવાયું છે, તેને 'પૂર્વ કલ્પ' કહેવામાં આવે છે. કારણ કે એ પહેલાંના સમયની વાત છે, એટલે 'પૂર્વ કલ્પ' એવી કલ્પના સ્થાપિત થાય છે.

મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પૈસ્તુ નિગમૈઃ શુદ્ધવિસ્તરૈઃ । અનિશ્ચિત્ય કૃતામાહુર્વ્યવધારણકલ્પનામ્ ।। ૫૯.

મંત્રો, બ્રાહ્મણકલ્પો અને શુદ્ધ, વિસ્તૃતNigama-વેદો દ્વારા, સ્પષ્ટ નિશ્ચય વિના, તેઓ સીમાઓના વિભાજન વિશે કહે છે.

યથા હીદં તથા તદ્વૈ ઇદં વાપિ તથૈવ તત્। ઇત્યેષ હ્યુપદેશોઽયં દશમો બ્રાહ્મણસ્ય તુ ।। ૫૯.

જેમ આ છે તેમ તે છે, અને આ પણ એ જ છે—આ બ્રાહ્મણ માટે દસમી શીખ છે.

ઇત્યેતદ્બ્રાહ્મણસ્યાદૌ વિહિતં લક્ષણં બુધઃ । તસ્ય તદ્વૃત્તિરુદ્દિષ્ટા વ્યાખ્યાપ્યનુપદં દ્વિજૈઃ ।। ૫૯.

આ રીતે, શરૂઆતમાં જ્ઞાની લોકોએ બ્રાહ્મણનું લક્ષણ નક્કી કર્યું છે; તેની ચાલ-ચાલન પણ વર્ણવી છે, જેને દ્વિજોએ એક પછી એક સમજાવવાનું છે.

મન્ત્રાણાં કલ્પનં ચૈવ વિધિદૃષ્ટેષુ કર્મસુ। મન્ત્રો મન્ત્રયતેર્ધાતોર્બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણોઽવનાત્ ।। ૫૯.

મંત્રોની રચના નિયમ મુજબના કર્મો માટે થાય છે; 'મંત્ર' શબ્દ 'મંત્રય' ધાતુમાંથી અને 'બ્રાહ્મણ' 'બ્રહ્મા'ની રક્ષા પરથી આવ્યો છે.

અલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્। અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ ।। ૫૯.

સૂત્રજ્ઞો કહે છે કે સૂત્ર એ ઓછા શબ્દોમાં, સ્પષ્ટ, સારથી ભરપૂર, સર્વત્ર લાગુ પડે એવું, વધારાની વાત વિના અને નિર્દોષ હોય છે.

ઋષયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતમાહુઃ સુદુસ્તરમ્। કથં વેદા પુરા વ્યસ્તાસ્તન્નો બ્રૂહિ મહામતે ।। ૬૦.

એ વચન સાંભળી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું: 'આ પાર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે; પહેલાં વેદો કેવી રીતે વિભાજિત થયા હતા? એ અમને કહો, મહામતિ.'

દ્વાપરે તુ પરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । બ્રહ્મા મનુમુવાચેદં તદ્વદિષ્યે મહામતે ।। ૬૦.

દ્વાપરયુગ પૂરું થતાં, સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માએ મનુને જે કહ્યું હતું, એ હું તમને કહું છું, મહામતિ.

પરિવૃત્તે યુગે તાત સ્વલ્પવીર્યા દ્વિજાતયઃ। સંવૃત્તાં યુગ દોષેણ સર્વે ચૈવ યથાક્રમમ્ ।। ૬૦.

યુગ બદલાતા, પ્રિય, દ્વિજાતિઓની શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ, યુગના દોષથી બધા જ ક્રમશઃ દુર્બળ બન્યા.

ભ્રશ્યમાનં યુગવશાદલ્પશિષ્ટં હિ દૃશ્યતે। દશસાહસ્રભાગેન હ્યવશિષ્ટં કૃતાદિદમ્ ।। ૬૦.

યુગના પ્રભાવથી હવે બહુ ઓછું બાકી રહ્યું છે; કૃતયુગ અને બીજા યુગોમાં જે હતું, તેનું દસ હજારમું જ ભાગ બચ્યું છે.

વીર્યં તેજો બલં વાક્યં સર્વઞ્ચૈવ પ્રણશ્યતિ। વેદવેદા હિ કાર્યાઃ સ્યુર્માભૂદ્વેદવિનાશનમ્ ।। ૬૦.

શક્તિ, તેજ, બળ, વાણી અને બધું જ નાશ પામે છે; વેદોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, જેથી વેદોનો નાશ ન થાય.

વેદે નાશમનુપ્રાપ્તે યજ્ઞો નાશં ગમિષ્યતિ। યત્રે નષ્ટે દેવનાશસ્તતઃ સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

વેદનો નાશ થાય ત્યારે યજ્ઞ પણ નાશ પામશે; યજ્ઞ નષ્ટ થાય ત્યારે દેવતાઓ પણ નાશ પામે છે, અને પછી બધું જ નાશ પામે છે.

આદ્યો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસંજ્ઞિતઃ। પુનર્દશગુણઃ કૃત્સ્નો યજ્ઞો વૈ સર્વકામધુક્ ।। ૬૦.

પ્રથમ વેદ ચાર ભાગવાળો હતો અને લાખ મંત્રો ધરાવતો હતો; પૂર્ણ યજ્ઞ એના કરતાં દસગણો હતો અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરું કરતો હતો.

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા મનુર્લોકહિતે રતઃ। વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ ।। ૬૦.

આ રીતે આજ્ઞા મળતાં મનુએ 'તેમ જ થાઓ' કહી, જગતના હિત માટે એક ચારપાદ વેદને ચાર ભાગમાં વહેંચી દીધો.

બ્રહ્મણો વચનાત્તાત લોકાનાં હિતકામ્યયા। તદિદં વર્ત્તમાનેન યુષ્માકં વેદકલ્પનમ્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની આજ્ઞાથી, લોકહિતની ઈચ્છાથી, આ વેદની રચના આજના સમયમાં તમારી પાસે આવી છે.

મન્વન્તરેણ વક્ષ્યામિ વ્યતીતાનાં પ્રકલ્પનમ્। પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષં વૈ તન્નિબોધત સત્તમાઃ ।। ૬૦.

હું મન્વંતર પ્રમાણે ગયા સમયની વ્યવસ્થા કહીશ; હે શ્રેષ્ઠો, એને તમે સ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ બંને રીતે જાણો.

અસ્મિન્ યુગે કૃતો વ્યાસઃ પારાશર્યઃ પરન્તપઃ। દ્વૈપાયન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૬૦.

આ યુગમાં વેદના વિભાજક પરાશરપુત્ર વ્યાસ છે, જે દ્વૈપાયન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને વિષ્ણુનો અંશ મનાય છે.

બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સોઽસ્મિન્ વેદં વ્યસ્તું પ્રચક્રમે। અથ શિષ્યાન્ સ જગ્રાહ ચતુરો વેદકારણાત્ ।। ૬૦.

બ્રહ્માની પ્રેરણાથી, તેમણે આ યુગમાં વેદનું વિભાજન શરૂ કર્યું; પછી વેદના હિત માટે ચાર શિષ્યોને પસંદ કર્યા.

જૈમિનિઞ્ચ સુમન્તુઞ્ચ વૈશમ્પાયનમેવ ચ। પૈલન્તેષાં ચતુર્થન્તુ પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્ ।। ૬૦.

જૈમિની, સુમન્તુ, વૈશંપાયન, ચોથા પૈલ અને પાંચમો લોમહર્ષણ – એ બધા હતા.

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલઞ્જગ્રાહ વિધિવદ્ દ્વિજમ્ । યજુર્વેદપ્રવક્તારં વૈશમ્પાયનમેવ ચ ।। ૬૦.

પૈલએ યોગ્ય રીતે ઋગ્વેદના પાઠક તરીકે સ્થાન મેળવ્યું અને વૈશંપાયને યજુર્વેદના ઉપદેશક બન્યા.

જૈમિનિં સામવેદાર્થશ્રાવકં સોઽન્વપદ્યત। તથૈવાથર્વવેદસ્ય સુમન્તુમૃષિસત્તમમ્ ।। ૬૦.

જૈમિનીએ સામવેદના અર્થના પાઠક તરીકે સ્થાન લીધું અને એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ ઋષિ સુમન્તુએ અથર્વવેદના પાઠક બન્યા.

ઇતિહાસપુરાણસ્ય વક્તારં સમ્યગેવ હિ। માઞ્ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ ।। ૬૦.

પુણ્યશાળી ભગવાન ઈશ્વરે ઇતિહાસ અને પુરાણોના યોગ્ય વાર્તાકાર તરીકે મને પણ પસંદ કર્યા.