વાયુપુરાણમ્

ઈશ્વરા ઋષિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે વૈ તથા સ્મૃતાઃ। એતે મન્ત્રક્ષકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

ઈશ્વર અને ઋષિઓ તથા બીજા જે પણ સ્મરણમાં આવે છે, એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે—આ વાતને તમે જાણો.

ભૃગુઃ કાવ્યઃ પ્રચેતાસ્તુ દધીચો હ્યાત્મવાનપિ । ઔર્વોઽથ જમદગ્નિશ્ચ દિવઃ સારસ્વત સ્તથા ।। ૫૯.

ભૃગુ, કાવ્ય, પ્રચેતસ, આત્મસંયમી દધીચ, ઔર્વ, જમદગ્નિ અને સ્વર્ગના સારસ્વત—આ બધાના નામ લેવાયા છે.

અદ્વિષેણ હ્યરૂપશ્ચ વીતહવ્ય સુમેધસઃ। વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસઃ પ્રશ્વારો ગૃત્સમાન્નભઃ। એકોનવિંશદિત્યેતે ઋષયો મન્ત્રવાદિનઃ ।। ૫૯.

અદ્વિષેણ, અરૂપ, વીતહવ્ય, સુમેધસ, વૈન્ય, પૃથુ, દિવોદાસ, પ્રશ્વાર, ગૃત્સમાન અને નભ—આ ઓગણીસ ઋષિઓ મંત્રોચ્ચારણમાં નિષ્ણાત છે.

અઙ્ગિરા વેધસશ્ચૈવ ભારદ્વાજોઽથ બાષ્કલિઃ। તથામૃતસ્તથા ગાર્ગ્યઃ શેની સંહૃતિરેવ ચ ।। ૫૯.

અંગિરા, વેદસ, ભારદ્વાજ, બાશ્કલિ, અમૃત, ગાર્ગ્ય, શેની અને સંહૃતિ પણ એવા જ ગણાય છે.

પુરુકુત્સોઽથ માન્ધાતા અમ્બરીષસ્તથૈવ ચ। આહાર્યોથાજમીઢશ્ચ ઋષભો વલિરેવ ચ ।। ૫૯.

પુરુકુત્સ, માંધાતા, અંબરીષ, આહાર્ય, અજમીઢ, ઋષભ અને વલિ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

પૃષદશ્વો વિરૂપશ્ચ કણ્વશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ। યુવનાશ્વઃ પૌરુકુત્સસ્ત્રસદ્દસ્યુઃ સદસ્યુમાન્ ।। ૫૯.

પૃષદશ્વ, વિરૂપ, કણ્વ, મુદ્ગલ, યુવનાશ્વ, પૌરુકુત્સ, ત્રસદ્દસ્યુ અને સદસ્યુમાન પણ ઉલ્લેખિત છે.

ઉતથ્યશ્ચ ભરદ્વાજસ્તથા વાજશ્રવા અપિ । આયાપ્યશ્ચ સુવિત્તિશ્ચ વામદેવસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉતથ્ય, ભારદ્વાજ, વાજશ્રવાઃ, આયાપ્ય, સુવિત્તિ અને વામદેવ પણ તેમ જ ગણાય છે.

ઔગજો બૃહદુક્થશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતપાસ્તથા। કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતા અઙ્ગિરસો વરાઃ। એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત ।। ૫૯.

ઔગજ, બૃહદુક્થ, દીર્ઘતપસ, કક્ષીવાન—આ ત્રેતીસ ઋષિઓ શ્રેષ્ઠ અંગિરસ કહેવાય છે; એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે. હવે કાશ્યપોનું નામ સાંભળો.

કાશ્યપશ્ચૈવ વત્સારો વિભ્રમો રૈભ્ય એવ ચ। અસિતો દેવલશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૯.

કાશ્યપ, વત્સાર, વિભ્રમ, રૈભ્ય, અસિત અને દેવલ—આ છ જણ બ્રહ્મ વિશે વક્તા છે.

અત્રિરર્ચ્ચિસનશ્ચૈવ શ્યામાવાંશ્ચાથ નિષ્ઠુરઃ। વલ્ગૂતકો મુનિર્દ્ધીમાંસ્તથા પૂર્વાતિથિશ્ચ યઃ। ઇત્યેતે ચાત્રયઃ પ્રોક્તા મન્ત્રકારા મહર્ષયઃ ।। ૫૯.

અત્રિ, અર્ચિસન, શ્યામાવાન, નિષ્ઠુર, બુદ્ધિશાળી વલ્ગૂતક મુનિ અને પૂર્વાતિથિ—આ બધા અત્રિગણના મહર્ષિ છે, જે મંત્ર રચનારા છે.

વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તથૈવ ચ પરાશરઃ। ચતુર્થ ઇન્દ્રપ્રમતિઃ પઞ્ચમસ્તુ ભરદ્વસુઃ ।। ૫૯.

વશિષ્ઠ, શક્તિ, પરાશર, ચોથા ઇન્દ્રપ્રમતિ અને પાંચમા ભારદ્વસુ છે.

ષષ્ઠસ્તુ મૈત્રાવરુણાઃ કુણ્ડિનઃ સપ્તમસ્તથા। સુદ્યુમ્નશ્ચાષ્ટમશ્ચૈવ નવમોઽથ બૃહસ્પતિઃ। દશમસ્તુ ભરદ્વાજૌ મન્ત્રબ્રાહ્મણકારકાઃ ।। ૫૯.

છઠા મૈત્રાવરુણ, સાતમા કુણ્ડિન, આઠમા સુદ્યુમ્ન, નવમા બૃહસ્પતિ અને દસમા બે ભારદ્વાજ છે, જે મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ રચનારા છે.

એતે ચૈવ હિ કર્તારો વિધર્મધ્વંસકારિણઃ। લક્ષણં બ્રહ્મણશ્ચૈતદ્વિહિતં સર્વશાખિનામ્ ।। ૫૯.

આ બધા જ વિધિ-અવિધિ સ્થાપનારા અને નાશકર્તા છે; બ્રહ્મનું જે લક્ષણ છે, તે સર્વ શાખાઓ માટે નિર્ધારિત છે.

હેતુર્હિતેઃ સ્મૃતો ધાતોર્યન્નિહન્ત્યુદિતમ્પરૈઃ। અથ વાર્થપરિ પ્રાપ્તેર્હિનોતેર્ગતિકર્મણઃ ।। ૫૯.

હિતનું કારણ ધાતુ કહેવાય છે, જે બીજાઓ દ્વારા કહેલું નાશ કરે છે; અથવા અર્થપ્રાપ્તિ માટે 'હિનો' ક્રિયા ત્યાગ કરવા માટે છે.

તથા નિર્વચનં બ્રૂયાદ્વાક્યાર્થસ્યાવધારણમ્ । નિન્દાં તામાહુરાચાર્યા યદ્દોષન્નિન્દ્યતે વચઃ ।। ૫૯.

વાક્યના અર્થની નિશ્ચિતતા એટલે નિર્વચન કહેવું જોઈએ; જે વચન દોષને કારણે નિંદાય છે, તેને આચાર્યો નિંદા કહે છે.

પ્રષૂર્વાચ્છંસતેર્ધાતોઃ પ્રશસાં ગુણવત્તયા। ઇદન્ત્વિદમિદં નેદમિત્યનિશ્ચિત્ય સંશયઃ ।। ૫૯.

'પ્રશૂ' ધાતુમાંથી, જેનો અર્થ પ્રશંસા કરવો છે, ગુણવત્તાવાળી પ્રશંસા કહેવાય છે; 'આ જ છે' કે 'આ નથી' એમ નિશ્ચિત ન થાય ત્યારે તેને સંશય કહે છે.

ઇદમેવ વિધાતવ્યમિત્યયં વિધિરુચ્યતે । અન્યસ્યાન્યસ્ય ચોક્તત્વાદ્‌બુધૈઃ પરકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૫૯.

"આ જ કરવું"—આને વિધિ કહે છે; જ્યારે બીજાની વાત બીજાના વિષયમાં કહેવાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને પરકૃતિ કહે છે.

યો હ્યત્યન્તતરોક્તશ્ચ પુરાકલ્પઃ સ ઉચ્યતે। પુરાવિક્રાન્તવાચિત્વાત્ પુરાકલ્પસ્ય કલ્પના ।। ૫૯.

જેને અત્યંત પ્રાચીન કહેવાયું છે, તેને 'પૂર્વ કલ્પ' કહેવામાં આવે છે. કારણ કે એ પહેલાંના સમયની વાત છે, એટલે 'પૂર્વ કલ્પ' એવી કલ્પના સ્થાપિત થાય છે.

મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પૈસ્તુ નિગમૈઃ શુદ્ધવિસ્તરૈઃ । અનિશ્ચિત્ય કૃતામાહુર્વ્યવધારણકલ્પનામ્ ।। ૫૯.

મંત્રો, બ્રાહ્મણકલ્પો અને શુદ્ધ, વિસ્તૃતNigama-વેદો દ્વારા, સ્પષ્ટ નિશ્ચય વિના, તેઓ સીમાઓના વિભાજન વિશે કહે છે.

યથા હીદં તથા તદ્વૈ ઇદં વાપિ તથૈવ તત્। ઇત્યેષ હ્યુપદેશોઽયં દશમો બ્રાહ્મણસ્ય તુ ।। ૫૯.

જેમ આ છે તેમ તે છે, અને આ પણ એ જ છે—આ બ્રાહ્મણ માટે દસમી શીખ છે.

ઇત્યેતદ્બ્રાહ્મણસ્યાદૌ વિહિતં લક્ષણં બુધઃ । તસ્ય તદ્વૃત્તિરુદ્દિષ્ટા વ્યાખ્યાપ્યનુપદં દ્વિજૈઃ ।। ૫૯.

આ રીતે, શરૂઆતમાં જ્ઞાની લોકોએ બ્રાહ્મણનું લક્ષણ નક્કી કર્યું છે; તેની ચાલ-ચાલન પણ વર્ણવી છે, જેને દ્વિજોએ એક પછી એક સમજાવવાનું છે.

મન્ત્રાણાં કલ્પનં ચૈવ વિધિદૃષ્ટેષુ કર્મસુ। મન્ત્રો મન્ત્રયતેર્ધાતોર્બ્રાહ્મણો બ્રહ્મણોઽવનાત્ ।। ૫૯.

મંત્રોની રચના નિયમ મુજબના કર્મો માટે થાય છે; 'મંત્ર' શબ્દ 'મંત્રય' ધાતુમાંથી અને 'બ્રાહ્મણ' 'બ્રહ્મા'ની રક્ષા પરથી આવ્યો છે.

અલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્। અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ ।। ૫૯.

સૂત્રજ્ઞો કહે છે કે સૂત્ર એ ઓછા શબ્દોમાં, સ્પષ્ટ, સારથી ભરપૂર, સર્વત્ર લાગુ પડે એવું, વધારાની વાત વિના અને નિર્દોષ હોય છે.

ઋષયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતમાહુઃ સુદુસ્તરમ્। કથં વેદા પુરા વ્યસ્તાસ્તન્નો બ્રૂહિ મહામતે ।। ૬૦.

એ વચન સાંભળી ઋષિઓએ સૂતજીને પૂછ્યું: 'આ પાર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે; પહેલાં વેદો કેવી રીતે વિભાજિત થયા હતા? એ અમને કહો, મહામતિ.'

દ્વાપરે તુ પરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । બ્રહ્મા મનુમુવાચેદં તદ્વદિષ્યે મહામતે ।। ૬૦.

દ્વાપરયુગ પૂરું થતાં, સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં, બ્રહ્માએ મનુને જે કહ્યું હતું, એ હું તમને કહું છું, મહામતિ.

પરિવૃત્તે યુગે તાત સ્વલ્પવીર્યા દ્વિજાતયઃ। સંવૃત્તાં યુગ દોષેણ સર્વે ચૈવ યથાક્રમમ્ ।। ૬૦.

યુગ બદલાતા, પ્રિય, દ્વિજાતિઓની શક્તિ ઓછી થઈ ગઈ, યુગના દોષથી બધા જ ક્રમશઃ દુર્બળ બન્યા.

ભ્રશ્યમાનં યુગવશાદલ્પશિષ્ટં હિ દૃશ્યતે। દશસાહસ્રભાગેન હ્યવશિષ્ટં કૃતાદિદમ્ ।। ૬૦.

યુગના પ્રભાવથી હવે બહુ ઓછું બાકી રહ્યું છે; કૃતયુગ અને બીજા યુગોમાં જે હતું, તેનું દસ હજારમું જ ભાગ બચ્યું છે.

વીર્યં તેજો બલં વાક્યં સર્વઞ્ચૈવ પ્રણશ્યતિ। વેદવેદા હિ કાર્યાઃ સ્યુર્માભૂદ્વેદવિનાશનમ્ ।। ૬૦.

શક્તિ, તેજ, બળ, વાણી અને બધું જ નાશ પામે છે; વેદોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, જેથી વેદોનો નાશ ન થાય.

વેદે નાશમનુપ્રાપ્તે યજ્ઞો નાશં ગમિષ્યતિ। યત્રે નષ્ટે દેવનાશસ્તતઃ સર્વં પ્રણશ્યતિ ।। ૬૦.

વેદનો નાશ થાય ત્યારે યજ્ઞ પણ નાશ પામશે; યજ્ઞ નષ્ટ થાય ત્યારે દેવતાઓ પણ નાશ પામે છે, અને પછી બધું જ નાશ પામે છે.