વાયુપુરાણમ્

તન્માત્રાણિ ચ સત્યઞ્ચ ઋષન્તે તે મહૌજસઃ। સત્યર્ષયસ્તતસ્તે વૈ પરમાઃ સત્યદર્શનાઃ ।। ૫૯.

તન્માત્રાઓ અને સત્યને મહાશક્તિશાળી ઋષિઓ જુએ છે; તેઓ સત્યદર્શી ઋષિ કહેવાય છે, અને એમાં પણ સર્વોચ્ચ એ છે, જે પરમ સત્યને જુએ છે.

ઋષીણાઞ્ચ સુતાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ । ઋષન્તિ વૈ શ્રુતં યસ્માદ્વિશેષાંશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। તસ્માત્ શ્રુતર્ષયસ્તેઽપિ શ્રુતસ્ય પરિદર્શનાઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓના પુત્રોને ઋષિપુત્ર કહે છે; કારણ કે તેઓએ શ્રવણ અને તત્ત્વનો વિશેષ જ્ઞાન મેળવ્યો છે, તેથી તેમને શ્રુતર્ષિ પણ કહે છે, તેઓ સાંભળેલા તત્વને સાચે જુએ છે.

અવ્યક્તાત્મા મહાત્મા ચાહઙ્કારાત્મા તથૈવ ચ। ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે । ઇત્યેતા ઋષિજાતીસ્તુ નામભિઃ પઞ્ચ વૈ શ્રૃણુ ।। ૫૯.

અપ્રગટ આત્મા, મહાન આત્મા, અહંકાર આત્મા, ભૂતાત્મા અને ઇન્દ્રિયાત્મા—આ બધાનું જ્ઞાન કહેવાય છે; હવે આ પાંચ પ્રકારના ઋષિઓના નામ સાંભળો.

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃક્રતુઃ। મનુર્દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચેતિ તે દશ। બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉદ્ભૂતાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ ।। ૫૯.

ભૃગુ, મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મનુ, દક્ષ, વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્ય—આ દસેય બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા, સ્વયં પ્રગટ થયેલા ભગવાન પુત્રો છે.

પ્રવર્ત્તન્તે ઋષેર્યસ્માન્મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ। ઈશ્વરાણાં સુતાસ્ત્વેતે ઋષયસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

કારણ કે મહાન લોકો ઋષિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહેવાય છે; આ ઋષિઓ ભગવાનના પુત્રો છે—તેમને ઓળખો.

કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્ચોશનાસ્તથા। ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અપોજ્યશ્ચૈશિજસ્તથા ।। ૫૯.

કાવ્ય, બૃહસ્પતિ, કશ્યપ, ઉશના, ઉતથ્ય, વામદેવ, અપોજ્ય અને ઐશિજ—

કર્દ્દમો વિશ્રવાઃ શક્તિર્વાલખિલ્ય સ્તથા ધરાઃ। ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તા જ્ઞાનતો ઋષિતાઙ્ગતાઃ ।। ૫૯.

કર્દમ, વિશ્રવાસ, શક્તિ, વાલખિલ્ય અને ધરા—આ ઋષિઓ જ્ઞાન અને ઋષિત્વના તત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ઋષિપુત્રાનૃષિકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત। વત્સરો નગ્રહૂશ્ચૈવ ભારદ્વાજસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

હવે ગર્ભમાંથી જન્મેલા ઋષિકાઓ, એટલે ઋષિપુત્રો વિશે જાણો: વત્સર, નગ્રહૂ અને ભારદ્વાજ.

બૃહદુત્થઃ શરદ્વાંશ્ચ અગસ્ત્યશ્ચૌશિજસ્તથા। ઋષિર્દીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદુક્થઃ શરદ્વતઃ ।। ૫૯.

બૃહદુત્થ, શરદ્વાન, અગસ્ત્ય, ઉશિજ, દીર્ઘતમસ, બૃહદુક્થ અને શરદ્વત—આ બધા ઋષિઓ છે.

વાજશ્રવાઃ સુવિત્તશ્ચ સુવાગ્વેષપરાયણઃ। દધીચઃ શઙ્ખમાંશ્ચૈવ રાજા વૈશ્રવણસ્તથા। ઇત્યેતે ઋષિકાઃ પ્રોક્તાસ્તે સત્યાદૃષિતાઙ્ગતાઃ ।। ૫૯.

વાજશ્રવાઃ, જે ધનવાન છે અને સારા વચન તથા ગાયોની સેવા માટે સમર્પિત છે; દધીચ, શંખમાંસ અને રાજા વૈશ્વરાણ પણ; આવા ઋષિઓનું નામ લેવાયું છે, જેમણે સત્ય અને તપસ્યાના ગુણોને ધારણ કર્યા છે.

ઈશ્વરા ઋષિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે વૈ તથા સ્મૃતાઃ। એતે મન્ત્રક્ષકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

ઈશ્વર અને ઋષિઓ તથા બીજા જે પણ સ્મરણમાં આવે છે, એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે—આ વાતને તમે જાણો.

ભૃગુઃ કાવ્યઃ પ્રચેતાસ્તુ દધીચો હ્યાત્મવાનપિ । ઔર્વોઽથ જમદગ્નિશ્ચ દિવઃ સારસ્વત સ્તથા ।। ૫૯.

ભૃગુ, કાવ્ય, પ્રચેતસ, આત્મસંયમી દધીચ, ઔર્વ, જમદગ્નિ અને સ્વર્ગના સારસ્વત—આ બધાના નામ લેવાયા છે.

અદ્વિષેણ હ્યરૂપશ્ચ વીતહવ્ય સુમેધસઃ। વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસઃ પ્રશ્વારો ગૃત્સમાન્નભઃ। એકોનવિંશદિત્યેતે ઋષયો મન્ત્રવાદિનઃ ।। ૫૯.

અદ્વિષેણ, અરૂપ, વીતહવ્ય, સુમેધસ, વૈન્ય, પૃથુ, દિવોદાસ, પ્રશ્વાર, ગૃત્સમાન અને નભ—આ ઓગણીસ ઋષિઓ મંત્રોચ્ચારણમાં નિષ્ણાત છે.

અઙ્ગિરા વેધસશ્ચૈવ ભારદ્વાજોઽથ બાષ્કલિઃ। તથામૃતસ્તથા ગાર્ગ્યઃ શેની સંહૃતિરેવ ચ ।। ૫૯.

અંગિરા, વેદસ, ભારદ્વાજ, બાશ્કલિ, અમૃત, ગાર્ગ્ય, શેની અને સંહૃતિ પણ એવા જ ગણાય છે.

પુરુકુત્સોઽથ માન્ધાતા અમ્બરીષસ્તથૈવ ચ। આહાર્યોથાજમીઢશ્ચ ઋષભો વલિરેવ ચ ।। ૫૯.

પુરુકુત્સ, માંધાતા, અંબરીષ, આહાર્ય, અજમીઢ, ઋષભ અને વલિ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

પૃષદશ્વો વિરૂપશ્ચ કણ્વશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ। યુવનાશ્વઃ પૌરુકુત્સસ્ત્રસદ્દસ્યુઃ સદસ્યુમાન્ ।। ૫૯.

પૃષદશ્વ, વિરૂપ, કણ્વ, મુદ્ગલ, યુવનાશ્વ, પૌરુકુત્સ, ત્રસદ્દસ્યુ અને સદસ્યુમાન પણ ઉલ્લેખિત છે.

ઉતથ્યશ્ચ ભરદ્વાજસ્તથા વાજશ્રવા અપિ । આયાપ્યશ્ચ સુવિત્તિશ્ચ વામદેવસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉતથ્ય, ભારદ્વાજ, વાજશ્રવાઃ, આયાપ્ય, સુવિત્તિ અને વામદેવ પણ તેમ જ ગણાય છે.

ઔગજો બૃહદુક્થશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતપાસ્તથા। કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતા અઙ્ગિરસો વરાઃ। એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત ।। ૫૯.

ઔગજ, બૃહદુક્થ, દીર્ઘતપસ, કક્ષીવાન—આ ત્રેતીસ ઋષિઓ શ્રેષ્ઠ અંગિરસ કહેવાય છે; એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે. હવે કાશ્યપોનું નામ સાંભળો.

કાશ્યપશ્ચૈવ વત્સારો વિભ્રમો રૈભ્ય એવ ચ। અસિતો દેવલશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૯.

કાશ્યપ, વત્સાર, વિભ્રમ, રૈભ્ય, અસિત અને દેવલ—આ છ જણ બ્રહ્મ વિશે વક્તા છે.

અત્રિરર્ચ્ચિસનશ્ચૈવ શ્યામાવાંશ્ચાથ નિષ્ઠુરઃ। વલ્ગૂતકો મુનિર્દ્ધીમાંસ્તથા પૂર્વાતિથિશ્ચ યઃ। ઇત્યેતે ચાત્રયઃ પ્રોક્તા મન્ત્રકારા મહર્ષયઃ ।। ૫૯.

અત્રિ, અર્ચિસન, શ્યામાવાન, નિષ્ઠુર, બુદ્ધિશાળી વલ્ગૂતક મુનિ અને પૂર્વાતિથિ—આ બધા અત્રિગણના મહર્ષિ છે, જે મંત્ર રચનારા છે.

વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તથૈવ ચ પરાશરઃ। ચતુર્થ ઇન્દ્રપ્રમતિઃ પઞ્ચમસ્તુ ભરદ્વસુઃ ।। ૫૯.

વશિષ્ઠ, શક્તિ, પરાશર, ચોથા ઇન્દ્રપ્રમતિ અને પાંચમા ભારદ્વસુ છે.

ષષ્ઠસ્તુ મૈત્રાવરુણાઃ કુણ્ડિનઃ સપ્તમસ્તથા। સુદ્યુમ્નશ્ચાષ્ટમશ્ચૈવ નવમોઽથ બૃહસ્પતિઃ। દશમસ્તુ ભરદ્વાજૌ મન્ત્રબ્રાહ્મણકારકાઃ ।। ૫૯.

છઠા મૈત્રાવરુણ, સાતમા કુણ્ડિન, આઠમા સુદ્યુમ્ન, નવમા બૃહસ્પતિ અને દસમા બે ભારદ્વાજ છે, જે મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ રચનારા છે.

એતે ચૈવ હિ કર્તારો વિધર્મધ્વંસકારિણઃ। લક્ષણં બ્રહ્મણશ્ચૈતદ્વિહિતં સર્વશાખિનામ્ ।। ૫૯.

આ બધા જ વિધિ-અવિધિ સ્થાપનારા અને નાશકર્તા છે; બ્રહ્મનું જે લક્ષણ છે, તે સર્વ શાખાઓ માટે નિર્ધારિત છે.

હેતુર્હિતેઃ સ્મૃતો ધાતોર્યન્નિહન્ત્યુદિતમ્પરૈઃ। અથ વાર્થપરિ પ્રાપ્તેર્હિનોતેર્ગતિકર્મણઃ ।। ૫૯.

હિતનું કારણ ધાતુ કહેવાય છે, જે બીજાઓ દ્વારા કહેલું નાશ કરે છે; અથવા અર્થપ્રાપ્તિ માટે 'હિનો' ક્રિયા ત્યાગ કરવા માટે છે.

તથા નિર્વચનં બ્રૂયાદ્વાક્યાર્થસ્યાવધારણમ્ । નિન્દાં તામાહુરાચાર્યા યદ્દોષન્નિન્દ્યતે વચઃ ।। ૫૯.

વાક્યના અર્થની નિશ્ચિતતા એટલે નિર્વચન કહેવું જોઈએ; જે વચન દોષને કારણે નિંદાય છે, તેને આચાર્યો નિંદા કહે છે.

પ્રષૂર્વાચ્છંસતેર્ધાતોઃ પ્રશસાં ગુણવત્તયા। ઇદન્ત્વિદમિદં નેદમિત્યનિશ્ચિત્ય સંશયઃ ।। ૫૯.

'પ્રશૂ' ધાતુમાંથી, જેનો અર્થ પ્રશંસા કરવો છે, ગુણવત્તાવાળી પ્રશંસા કહેવાય છે; 'આ જ છે' કે 'આ નથી' એમ નિશ્ચિત ન થાય ત્યારે તેને સંશય કહે છે.

ઇદમેવ વિધાતવ્યમિત્યયં વિધિરુચ્યતે । અન્યસ્યાન્યસ્ય ચોક્તત્વાદ્‌બુધૈઃ પરકૃતિઃ સ્મૃતા ।। ૫૯.

"આ જ કરવું"—આને વિધિ કહે છે; જ્યારે બીજાની વાત બીજાના વિષયમાં કહેવાય છે, ત્યારે વિદ્વાનો તેને પરકૃતિ કહે છે.

યો હ્યત્યન્તતરોક્તશ્ચ પુરાકલ્પઃ સ ઉચ્યતે। પુરાવિક્રાન્તવાચિત્વાત્ પુરાકલ્પસ્ય કલ્પના ।। ૫૯.

જેને અત્યંત પ્રાચીન કહેવાયું છે, તેને 'પૂર્વ કલ્પ' કહેવામાં આવે છે. કારણ કે એ પહેલાંના સમયની વાત છે, એટલે 'પૂર્વ કલ્પ' એવી કલ્પના સ્થાપિત થાય છે.

મન્ત્રબ્રાહ્મણકલ્પૈસ્તુ નિગમૈઃ શુદ્ધવિસ્તરૈઃ । અનિશ્ચિત્ય કૃતામાહુર્વ્યવધારણકલ્પનામ્ ।। ૫૯.

મંત્રો, બ્રાહ્મણકલ્પો અને શુદ્ધ, વિસ્તૃતNigama-વેદો દ્વારા, સ્પષ્ટ નિશ્ચય વિના, તેઓ સીમાઓના વિભાજન વિશે કહે છે.