વાયુપુરાણમ્

સાંસિદ્દિકાન્યથૈતાનિ સુપ્રતીકાનિ તસ્ય વૈ । મહતઃ સશરીરસ્ય વૈવર્ત્ત્યાત્ સિદ્ધિરુચ્યતે ।। ૫૯.

આ બધું મહાન શરીરધારીનું સહજ અને સ્પષ્ટ લક્ષણ છે. મહત્તત્વનું રૂપાંતર જ સિદ્ધિ કહેવાય છે.

અત્ર શેતે ચ યત્પુર્યાં ક્ષેત્રજ્ઞાનમથાપિ વા। પુરીશયત્વાત્પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્ સઉચ્યતે ।। ૫૯.

આ શહેરમાં જે વસે છે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કે ક્ષેત્રજ્ઞાન કહે છે; કારણ કે તે શહેરમાં રહે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે, અને ક્ષેત્રને જાણે છે એટલે એ નામ પડ્યું છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાત્ ભગવાન્ મતિરુચ્યતે। યસ્માદ્બુદ્ધ્યા તુ શેતે હ તસ્માદ્બોધાત્મકઃ સ વૈ । સંસિદ્ધયે પરિગતં વ્યક્તાવ્યક્તમચેતનમ્ ।। ૫૯.

ક્ષેત્રજ્ઞને ક્ષેત્રજ્ઞાન અને બુદ્ધિથી ભગવાન કહેવાય છે; કારણ કે તે બુદ્ધિથી આરામ પામે છે, એથી તે જ્ઞાનમય છે; પૂર્ણતા માટે, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંને જડ છે, તે બધું તેને આવરી લે છે.

એવં નિવૃત્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞા ક્ષેત્રજ્ઞેનાભિસંહિતા। ક્ષેત્રજ્ઞેન પરિજ્ઞાતો ભોગ્યોઽયં વિષયસ્ત્વિતિ ।। ૫૯.

આ રીતે, નિવૃત્તિ એટલે ક્ષેત્રજ્ઞ, અને ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે એકરૂપ થાય છે; જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞને પૂરેપૂરું ઓળખી લેવાય, ત્યારે આ જગત ભોગવવાનો વિષય બની જાય છે.

ઋષીત્યેષ ગતૌ ધાતુઃશ્રુતૌ સત્યે તપસ્યથ। એતત્સન્નિયતે તસ્મિન્ બ્રહ્મણા સ ઋષિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

હે ઋષિ, 'ઋષ' ધાતુનો અર્થ છે જવું, સાંભળવું, સત્ય રહેવું અને તપ કરવું; જે આ બધામાં સ્થિર થાય છે, તેને બ્રહ્માએ ઋષિ તરીકે ઓળખ્યો છે.

નિવૃત્તિસમકાલં તુ બુદ્ધ્યાવ્યક્તમૃષિઃ સ્વયમ્। પરં હિ ઋષતે યસ્માત્પરમર્ષિસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

નિવૃત્તિના ક્ષણે, અપ્રગટ પોતે બુદ્ધિ દ્વારા ઋષિ બને છે; કારણ કે તે પરમ તત્વને જુએ છે, તેથી તેને પરમ ઋષિ કહેવાય છે.

ગત્યર્થાદૃષતેર્દ્ધાતોર્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ । યસ્માદેષ સ્વયમ્ભૂતસ્તસ્માચ્ચાત્મર્ષિતા સ્મૃતા। ઈશ્વરાઃ સ્વયમુદ્ભૂતા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૫૯.

ગતિના અર્થથી અને 'ઋષ' ધાતુથી નામની ઉત્પત્તિ થાય છે; કારણ કે તે સ્વયંભૂ છે, તેથી તેને આત્મઋષિ કહેવાય છે; ભગવાનો સ્વયં પ્રગટ થયા છે, અને તેઓ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે.

યસ્માન્ન હન્યતે માનૈર્મહાન્ પરિગતઃ પુરઃ। યસ્માદૃષન્તિ યે ધીરા મહાન્તં સર્વતો ગુણૈઃ। તસ્માન્મહર્ષયઃ પ્રોક્તા બુદ્ધેઃ પરમદર્શિનઃ ।। ૫૯.

મહાન, જે પહેલેથી સ્થિર છે, તે કોઈ માપથી નાશ પામતો નથી; અને જે વિદ્વાનો સર્વ ગુણોથી મહાનને જુએ છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહે છે, તેઓ બુદ્ધિથી પણ પરે દર્શન કરે છે.

ઈશ્વરાણાં શુભાસ્તેષાં માનસાન્તરસાશ્ચ તે। અહઙ્કારં તમશ્ચૈવ ત્યક્ત્વા ચ ઋષિતાઙ્ગાતાઃ ।। ૫૯.

ભગવાનોમાંથી, જે શુભ છે અને જે અંતરમનથી છે, તેમણે અહંકાર અને અંધકાર ત્યજીને ઋષિત્વના તત્વમાંથી જન્મ લીધો છે.

તસ્માત્તુ ઋષયસ્તે વૈ ભૂતાદૌ તત્ત્વદર્શનાઃ। ઋષિપુત્રા ઋષીકાસ્તુ મૈથુનાદ્ગર્ભસમ્ભવાઃ ।। ૫૯.

આથી, સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં જે ઋષિઓ છે, તેઓ તત્ત્વને જાણનારા છે; ઋષિઓના પુત્રો, જેને ઋષિકા કહે છે, તેઓ સંયોગથી ગર્ભમાંથી જન્મે છે.

તન્માત્રાણિ ચ સત્યઞ્ચ ઋષન્તે તે મહૌજસઃ। સત્યર્ષયસ્તતસ્તે વૈ પરમાઃ સત્યદર્શનાઃ ।। ૫૯.

તન્માત્રાઓ અને સત્યને મહાશક્તિશાળી ઋષિઓ જુએ છે; તેઓ સત્યદર્શી ઋષિ કહેવાય છે, અને એમાં પણ સર્વોચ્ચ એ છે, જે પરમ સત્યને જુએ છે.

ઋષીણાઞ્ચ સુતાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ । ઋષન્તિ વૈ શ્રુતં યસ્માદ્વિશેષાંશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। તસ્માત્ શ્રુતર્ષયસ્તેઽપિ શ્રુતસ્ય પરિદર્શનાઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓના પુત્રોને ઋષિપુત્ર કહે છે; કારણ કે તેઓએ શ્રવણ અને તત્ત્વનો વિશેષ જ્ઞાન મેળવ્યો છે, તેથી તેમને શ્રુતર્ષિ પણ કહે છે, તેઓ સાંભળેલા તત્વને સાચે જુએ છે.

અવ્યક્તાત્મા મહાત્મા ચાહઙ્કારાત્મા તથૈવ ચ। ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે । ઇત્યેતા ઋષિજાતીસ્તુ નામભિઃ પઞ્ચ વૈ શ્રૃણુ ।। ૫૯.

અપ્રગટ આત્મા, મહાન આત્મા, અહંકાર આત્મા, ભૂતાત્મા અને ઇન્દ્રિયાત્મા—આ બધાનું જ્ઞાન કહેવાય છે; હવે આ પાંચ પ્રકારના ઋષિઓના નામ સાંભળો.

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃક્રતુઃ। મનુર્દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચેતિ તે દશ। બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉદ્ભૂતાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ ।। ૫૯.

ભૃગુ, મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મનુ, દક્ષ, વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્ય—આ દસેય બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા, સ્વયં પ્રગટ થયેલા ભગવાન પુત્રો છે.

પ્રવર્ત્તન્તે ઋષેર્યસ્માન્મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ। ઈશ્વરાણાં સુતાસ્ત્વેતે ઋષયસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

કારણ કે મહાન લોકો ઋષિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહેવાય છે; આ ઋષિઓ ભગવાનના પુત્રો છે—તેમને ઓળખો.

કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્ચોશનાસ્તથા। ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અપોજ્યશ્ચૈશિજસ્તથા ।। ૫૯.

કાવ્ય, બૃહસ્પતિ, કશ્યપ, ઉશના, ઉતથ્ય, વામદેવ, અપોજ્ય અને ઐશિજ—

કર્દ્દમો વિશ્રવાઃ શક્તિર્વાલખિલ્ય સ્તથા ધરાઃ। ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તા જ્ઞાનતો ઋષિતાઙ્ગતાઃ ।। ૫૯.

કર્દમ, વિશ્રવાસ, શક્તિ, વાલખિલ્ય અને ધરા—આ ઋષિઓ જ્ઞાન અને ઋષિત્વના તત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ઋષિપુત્રાનૃષિકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત। વત્સરો નગ્રહૂશ્ચૈવ ભારદ્વાજસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

હવે ગર્ભમાંથી જન્મેલા ઋષિકાઓ, એટલે ઋષિપુત્રો વિશે જાણો: વત્સર, નગ્રહૂ અને ભારદ્વાજ.

બૃહદુત્થઃ શરદ્વાંશ્ચ અગસ્ત્યશ્ચૌશિજસ્તથા। ઋષિર્દીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદુક્થઃ શરદ્વતઃ ।। ૫૯.

બૃહદુત્થ, શરદ્વાન, અગસ્ત્ય, ઉશિજ, દીર્ઘતમસ, બૃહદુક્થ અને શરદ્વત—આ બધા ઋષિઓ છે.

વાજશ્રવાઃ સુવિત્તશ્ચ સુવાગ્વેષપરાયણઃ। દધીચઃ શઙ્ખમાંશ્ચૈવ રાજા વૈશ્રવણસ્તથા। ઇત્યેતે ઋષિકાઃ પ્રોક્તાસ્તે સત્યાદૃષિતાઙ્ગતાઃ ।। ૫૯.

વાજશ્રવાઃ, જે ધનવાન છે અને સારા વચન તથા ગાયોની સેવા માટે સમર્પિત છે; દધીચ, શંખમાંસ અને રાજા વૈશ્વરાણ પણ; આવા ઋષિઓનું નામ લેવાયું છે, જેમણે સત્ય અને તપસ્યાના ગુણોને ધારણ કર્યા છે.

ઈશ્વરા ઋષિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે વૈ તથા સ્મૃતાઃ। એતે મન્ત્રક્ષકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

ઈશ્વર અને ઋષિઓ તથા બીજા જે પણ સ્મરણમાં આવે છે, એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે—આ વાતને તમે જાણો.

ભૃગુઃ કાવ્યઃ પ્રચેતાસ્તુ દધીચો હ્યાત્મવાનપિ । ઔર્વોઽથ જમદગ્નિશ્ચ દિવઃ સારસ્વત સ્તથા ।। ૫૯.

ભૃગુ, કાવ્ય, પ્રચેતસ, આત્મસંયમી દધીચ, ઔર્વ, જમદગ્નિ અને સ્વર્ગના સારસ્વત—આ બધાના નામ લેવાયા છે.

અદ્વિષેણ હ્યરૂપશ્ચ વીતહવ્ય સુમેધસઃ। વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસઃ પ્રશ્વારો ગૃત્સમાન્નભઃ। એકોનવિંશદિત્યેતે ઋષયો મન્ત્રવાદિનઃ ।। ૫૯.

અદ્વિષેણ, અરૂપ, વીતહવ્ય, સુમેધસ, વૈન્ય, પૃથુ, દિવોદાસ, પ્રશ્વાર, ગૃત્સમાન અને નભ—આ ઓગણીસ ઋષિઓ મંત્રોચ્ચારણમાં નિષ્ણાત છે.

અઙ્ગિરા વેધસશ્ચૈવ ભારદ્વાજોઽથ બાષ્કલિઃ। તથામૃતસ્તથા ગાર્ગ્યઃ શેની સંહૃતિરેવ ચ ।। ૫૯.

અંગિરા, વેદસ, ભારદ્વાજ, બાશ્કલિ, અમૃત, ગાર્ગ્ય, શેની અને સંહૃતિ પણ એવા જ ગણાય છે.

પુરુકુત્સોઽથ માન્ધાતા અમ્બરીષસ્તથૈવ ચ। આહાર્યોથાજમીઢશ્ચ ઋષભો વલિરેવ ચ ।। ૫૯.

પુરુકુત્સ, માંધાતા, અંબરીષ, આહાર્ય, અજમીઢ, ઋષભ અને વલિ પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

પૃષદશ્વો વિરૂપશ્ચ કણ્વશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ। યુવનાશ્વઃ પૌરુકુત્સસ્ત્રસદ્દસ્યુઃ સદસ્યુમાન્ ।। ૫૯.

પૃષદશ્વ, વિરૂપ, કણ્વ, મુદ્ગલ, યુવનાશ્વ, પૌરુકુત્સ, ત્રસદ્દસ્યુ અને સદસ્યુમાન પણ ઉલ્લેખિત છે.

ઉતથ્યશ્ચ ભરદ્વાજસ્તથા વાજશ્રવા અપિ । આયાપ્યશ્ચ સુવિત્તિશ્ચ વામદેવસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉતથ્ય, ભારદ્વાજ, વાજશ્રવાઃ, આયાપ્ય, સુવિત્તિ અને વામદેવ પણ તેમ જ ગણાય છે.

ઔગજો બૃહદુક્થશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતપાસ્તથા। કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતા અઙ્ગિરસો વરાઃ। એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત ।। ૫૯.

ઔગજ, બૃહદુક્થ, દીર્ઘતપસ, કક્ષીવાન—આ ત્રેતીસ ઋષિઓ શ્રેષ્ઠ અંગિરસ કહેવાય છે; એ બધા જ મંત્ર રચનારા છે. હવે કાશ્યપોનું નામ સાંભળો.

કાશ્યપશ્ચૈવ વત્સારો વિભ્રમો રૈભ્ય એવ ચ। અસિતો દેવલશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૯.

કાશ્યપ, વત્સાર, વિભ્રમ, રૈભ્ય, અસિત અને દેવલ—આ છ જણ બ્રહ્મ વિશે વક્તા છે.